νήτης τῆς χώρας ἀπέβλεπεν ὡς τὸν δυνάμενον νὰ ἡγηθῇ τοῦ στρατοῦ κατὰ τρόπον παρέχοντα τὰς μείζονας ἐγγυήσεις».
Ὁ ἡγέτης τοῦ κόμματος, τῆς κοινωνικῆς τάξεως, τοῦ κράτους, ἐξηφανίζετο ἐνώπιον τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἔθνους. Οὔτε πρώτην, οὔτε τελευταίαν φοράν, ὑψώνετο ὁ Βενιζέλος πρὸς τὸ ὑπέρτατον χρέος. Θὰ ἠμποροῦσαν πολλοὶ ἄλλοι νὰ ἰσχυρισθοῦν τὸ ἴδιον;
Τὴν 27 Ἰουνίου, ὁ Διάδοχος διωρίζετο γενικὸς ἐπιθεωρητής. Μερικοὺς μῆνας ἔπειτα, ἡ Ἑλλὰς παρέτασσε νεαρὰν ἀλλ᾽ ἀξιόμαχον δύναμιν, ἥτις ἠγωνίσθη καὶ ἐνίκησεν ἐπὶ δέκα ὅλα ἔτη. Ἦτο ὁ πρῶτος ἀπὸ τῆς ἀνεξαρτησίας ἄξιος τοῦ ὀνόματος «Ἐθνικὸς στρατός».
Ἡ ἐνέργεια τοῦ Βενιζέλου ἐνεπνέετο ἀπὸ ἀδιαφιλονείκητον προσήλωσιν εἰς τὸ ἐθνικὸν συμφέρον. Ἀλλὰ δὲν ὑπῆρξε διὰ τοῦτο ὀλιγώτερον μεστὴ ὀδυνηρῶν συνεπειῶν. Ἀνεξαρτήτως τοῦ ἐσωτερικοῦ ζητήματος, ὁ Κωνσταντῖνος ἀπέβη κύριος συντελεστὴς κινδύνου καὶ βλάβης αὐτῆς τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως. Τοῦτο δὲ ἕνεκα τοῦ ἀξιώματος, μὲ τὸ ὁποῖον περιεβλήθη τὴν 27 Ἰουνίου 1911. Ἐν τούτοις ὁ Βενιζέλος οὐδέποτε μετέβαλε γνώμην ὡς πρὸς τὴν ἐνέργειάν του ἐκείνην. Εἰκοσαετίαν ὅλην ἔπειτα ἔλεγεν:
«Ὁ Κωνσταντῖνος εἶχεν ἀναμφισβήτητα προσόντα ἀρχηγοῦ στρατοῦ. Ἦτο θεληματικὸς καὶ ἐπεβάλλετο, παρουσίαζε δὲ καταφανῆ ὑπεροχὴν ἀπὸ ὅλους τοὺς τότε στρατηγούς. Ἐὰν σήμερον παρουσιάζοντο αἱ ἴδιαι περιστάσεις τοῦ 1911, τὸν Κωνσταντῖνον θὰ ἔθετα ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ» [1].
Ὁ Βενιζέλος, ὀνομάζων τὸν Διάδοχον εἰς τὴν ἀνωτάτην τοῦ στρατεύματος θέσιν, έλησμόνει τὸν ἡττηθέντα στρατηγὸν τοῦ ἐνενῆντα ἑπτά. Δὲν ἐνθυμεῖτο τὸν καθαιρεθέντα ἀρχιστράτηγον τοῦ 1909. Ἔστω· ἀλλὰ τοῦ ἐπετρέπετο νὰ παρίδῃ τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Κωνσταντῖνος ἦτο ἀρχηγὸς τῆς παλαιοκομματικῆς ὀλιγαρχίας καὶ ἐξεφώνει λόγους ὑπὲρ αὐτῆς ἀπὸ Βόλου μέχρι Κερκύρας; Μία χωρεῖ ἀπάντησις. Καὶ εἰς τὴν Κρήτην καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα ὁ Βενιζέλος ᾐσθάνετο τὸν ἑαυτόν του πρὸ παντὸς «πολίτην τοῦ γένους». Ὁ ὑπόδουλος αὐτὸς κατεκαίετο ἀπὸ τὸν πόθον νὰ ἐλευθερώσῃ τὰ πέντε ἑκατομμύρια τῶν ὁμοίων του. Ἔβλεπε τὸν Τοῦρκον νὰ φοβερίζῃ ἀπὸ τὴν Ἐλασσῶνα, τὸν Βούλγαρον νὰ κατεβαίνῃ πρὸς τὸν Ἀλιάκμονα. Δὲν εἶχε μάτια νὰ διακρίνῃ φίλους καὶ ἐχθροὺς εἰς τὸν τόπον του. Ἦσαν ὅλοι Ἕλληνες. Ὤφειλε νὰ τοὺς χρησιμοποιήσῃ ἀπὸ τοῦ πρώτου ἕως τὸν τελευταῖον χάριν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἦσαν τίποτε ἄλλο ἀπὸ «δοῦλοι!».
Δι’ αὐτὸ ἔθεσεν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ τὸν Κωνσταντῖνον. Δι’ αὐτὸ ἔκαμε τὸν Δούσμανην ἐπιτελάρχην. Δι’ αὐτὸ προσέλαβε τὸν Μεταξᾶν ὑπασπιστήν του. Δι’ αὐτὸ ἐπῆρε τὸν Στρέϊτ ὑπουργόν του τῶν Ἐξωτερικῶν. Δι’ αὐτὸ ἔστειλε τὸν Ν. Θεοτόκην πρέσβυν εἰς τὸ Βερολῖνον καὶ τὸν Σκουλούδην πληρεξούσιον εἰς Λονδῖνον. Δι’ αὐτὸ διώρισε τὸν Δραγούμην διοικητὴν Κρήτης καὶ τὸν Βοζίκην νομάρχην Μυτιλήνης. Δι’ αὐτὸ συνίστα εἰς
- ↑ Ἐκ συνομιλίας τοῦ Ε. Βενιζέλου μὲ τὸν γράφοντα. Ἀθῆναι 15 Ἰουνίου 1928.
