νισμός, ὁ ἐπιβιώσας τῆς μικρασιατικῆς συμφορᾶς καὶ ἐκ ταύτης ἀντλήσας μέγα μέρος τῆς ὁμογενείας του, παρουσιάζεται ζωτικὸς καὶ αὐτάρκης ὅσον οὐδεὶς προγενέστερός του.
Εἰς τὴν ἀποστολὴν τοῦ ἱστοροῦντος τὸ παρελθὸν δὲν περιλαμβάνονται αἱ προβλέψεις διὰ τὸ μέλλον. Ἀλλ’ οἱ ὅροι, ὑπὸ τοὺς ὁποίους γίνεται ἡ ἀνάπτυξις τῆς παρούσης ὁμαδικῆς ἡμῶν ζωῆς, ἐπιτρέπουν τὴν ἐλπίδα ὅτι εἰς ὄχι πολὺ μακρυνὴν αὔριον, ὁ ἐλληνικὸς κοινωνικὸς ὀργανισμὸς θὰ ἰσωθῇ πρὸς τὰ ἄλλα ἐξελιγμένα τμήματα τῆς ἀνθρωπότητος. Ἡ Ἑλλὰς θὰ ἔχῃ μετά τινας δεκαετηρίδας πληρέστερον ὑλικὸν καὶ πνευματικὸν καταρτισμόν. Καὶ ὅπως οἱ πρὸ ἐτῶν ἀγωνισθέντες εἰς τὰ ὀροπέδια τῆς Ἀνατολίας ἢ ἐκδιωχθέντες ἐκεῖθεν ἀτενίζουν πάντοτε πρὸς τὴν πολυφίλητον Ἰωνικὴν ἀκτήν, οὕτω, δι’ ἄλλων πιθανῶς μέσων, οἱ ἐπίγονοί των θὰ πραγματοποιήσουν ὅ,τι δὲν ἐπετύχαμεν ἡμεῖς. Ἡ δημογραφικὴ σύνθεσις τῆς Ἑλλάδος τοῦ μέλλοντος, τὸ σχῆμα, τὸ ὁποῖον θὰ λάβουν αἱ περὶ ἔθνους καὶ κράτους ἀντιλήψεις τοῦ ἑλληνικοῦ καὶ τῶν γειτόνων αὐτοῦ λαῶν, ἡ οἰκονομικὴ ὄψις τῶν αὐριανῶν κοινωνιῶν, αἱ συνθῆκαι τῆς ἀφομοιώσεως τῶν προσφυγικῶν πληθυσμῶν, τέλος δὲ αἱ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην γενικαὶ ἔσωθεν καὶ ἔξωθεν ἰδέαι, θὰ βαρύνουν τελικῶς ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Ἴσως δὲ προσδοθῇ εἰς αὐτὸ μορφή, ριζικῶς διάφορος τῶν σχετικῶν ἐννοιῶν τῆς σήμερον.
Ἀπὸ τοῦδε ὅμως τίποτε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ καταστήσῃ τὸ θέμα ἀνύπαρκτον. Ὁ Ἑλληνισμὸς ὑφίσταται εἰσέτι ὄχι μόνον ὡς ἐθνολογική, ἀλλὰ καὶ ὡς ἱστορικὴ ἔκφρασις. Ἡ δευτέρα αὐτὴ ἔχει χάσῃ πολὺ ἀπὸ τὴν ἄλλοτε ἔντονον δυναμικότητά της, χωρὶς ἐν τούτοις νὰ παύσῃ ζῶσα καὶ ἐπηρεάζουσα τὰς τάσεις πρὸς ὁριστικὴν διαμόρφωσιν τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους. Παρ’ ὅλον τὸν κάματον τῶν μακροχρονίων ἐσωτερικῶν καὶ ἐξωτερικῶν κρίσεων· παρὰ τὴν νωπὴν ἐνθύμησιν τῆς μικρασιατικῆς ἥττης, τὰ χθεσινὰ ἰδανικὰ δὲν ἐνεκρώθησαν ὁλοτελῶς καὶ θὰ ἦτο πολὺ τολμηρὸν νὰ προδικάσῃ τις τὴν τύχην των. Ἐφ’ ὅσον ἑπομένως εἶναι ἀδύνατον νὰ πιστοποιηθῇ ἡ ἔλλειψις τοῦ ἱστορικοῦ παράγοντος ἀπὸ τὰς βάσεις τῆς συγχρόνου ἑλληνικῆς πραγματικότητος μόνον οἱ διάδοχοί μας θὰ κρίνουν ἂν ὁ Ἑλληνισμὸς εἶναι εἰς θέσιν νὰ ζήσῃ ἀρτίως ἄνευ τῶν χωρῶν ἐκείνων, αἵτινες συνεδέθησαν πάντοτε μὲ τὴν γεωγραφικήν του ἀκεραιότητα, τὴν οἰκονομικήν του δύναμιν καὶ τὸν ἐκπολιτιστικόν του προορισμὸν εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Μεσόγειον θάλασσαν.
Πρὸς τελείωσιν τῶν καταπραχθέντων ἀπολείπεται ἔργον τραχὺ καὶ ἐπίπονον. Ἡ στέγη τοῦ Ἑλληνικοῦ οἴκου δὲν αἴρεται εἰς τὸ ὕψος, πρὸς τὸ ὁποῖον ἀπέβλεψαν οἱ κτίσται του. Ἡ ἐσωτερική του ρύθμισις εἶναι ἀτελής. Ἀλλ’ ἡ παροῦσα μελέτη— εἰσφορὰ ἁπλῆ διὰ τὴν ἔρευναν τῆς νεοελληνικῆς ἱστορίας — τοῦτο ἀκριβῶς σκοπεῖ:
Νὰ συντελέσῃ δηλαδὴ πρὸς δημιουργίαν ἱστορικῆς μνήμης καὶ ἱστορικῆς συνειδήσεως εἰς τὰς ἑλληνικὰς γενεάς, ὅσαι μᾶς διαδέχονται καὶ ὅσαι θὰ ἔλθουν μὲ τὸν κύκλον τῶν χρόνων. Ὁ δρόμος των πρὸς τὰ ἐμπρὸς θὰ εἶναι ἀσφαλέστερος ἂν ἠμποροῦν νὰ στρέφουν διαυγὲς τὸ βλέμμα εἰς τὰ