Δὲν παρημέλει ἐν τούτοις καὶ τὴν ἄλλην περίφημον ὑποθήκην τοῦ Μπίσμαρκ:
«Ὁ πολιτικὸς ἀνὴρ ὀφείλει νὰ ἔχῃ διαρκῶς ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ συνταγματικὴ ζωὴ εἶναι σειρὰ συμβιβασμῶν» [1].
Σαράντα ἑπτὰ ἔτη μετὰ τὸ πολίτευμα τοῦ 1864, ἡ ἀναθεώρησίς του εἶναι πρᾶξις ἐξελίξεως, προόδου, μεταρρυθμίσεως, ἀλλ’ ὄχι καθιέρωσις ἐπαναστάσεως. Δὲν ἔγιναν μεταβολαὶ ριζικαί. Οὐδὲ κἂν περιωρίσθησαν τὰ δικαιώματα τοῦ στέμματος κατὰ τρόπον ἐξασφαλίζοντα τὴν ἀπόλυτον ὑπεροχὴν τοῦ λαοῦ, ὡς κυριάρχου ρυθμιστοῦ τῆς πολιτείας. Τὸ νέον σύνταγμα ἦτο προϊὸν συμβιβαστικότητος τῶν κυβερνώντων. Ἀκόμη ἀκριβέστερον δύναται νὰ λεχθῇ ὅτι προέβησαν οὗτοι εἰς παραχωρήσεις περισσοτέρας τοῦ δέοντος. Εἰς ὡρισμένας στιγμὰς ἐνήργησαν μᾶλλον ὡς διαιτηταὶ μεταξὺ λαοῦ καὶ ὀλιγαρχίας, παρὰ ὡς ἀντιπρόσωποι μιᾶς ἐπαναστατημένης τάξεως. Αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ἔχει ἡ εἰς τὸ ἀναθεωρηθὲν σύνταγμα ἔξαρσις τῆς παντοδυναμίας τοῦ «Δικαίου» καὶ τοῦ «Νόμου». Ὁ Βενιζέλος, οἱ ὑπουργοί του καὶ οἱ περισσότεροι ἐκ τῶν «ἀρχηγῶν-ἀστῶν» ἔκαμναν ουσιώδεις θυσίας χάριν τῆς κοινωνικῆς ἑνότητος.
Ἡ μεσότης τοῦ νέου συντάγματος ἦτο γεγονὸς χαρακτηριστικόν. Σημαντικωτέρα ὅμως ὑπῆρξεν ἡ μέθοδος τῆς ἐπεξεργασίας του καὶ τὰ πρόσωπα τὰ ὁποῖα τὴν παρουσίαζαν. Ἕως τώρα ὁ κοινοβουλευτισμὸς διετήρει ἐντελῶς πολιτικὸν χαρακτήρα. Ἦτο «ἐξουσία». Οἱ νέοι ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔδωκαν διαφορετικὴν μορφήν. Ἔφεραν εἰς τὴν Βουλὴν πολλὴν ἐπιστήμην. Αἱ μεγάλαι ἐπιτροπαὶ ἦσαν περισσότερον «συνεργεῖα» παρὰ ἐκπρόσωποι κομμάτων. Ὁ κοινοβουλευτισμὸς ἐγένετο «πρακτικὸς» καὶ «τεχνικός». Ἀπὸ τὰ συνεργεῖα ἐκεῖνα ἐσχηματίσθη ἡ «πολιτικὴ ἡγεσία τῶν ἀστῶν», τὸ φυτώριον ἀπὸ τὸ ὁποῖον διοικεῖται καὶ σήμερον ἡ ἑλληνικὴ πολιτεία.
Ἡ οὐσιωδεστέρα μεταρρύθμισις τοῦ πολιτεύματος ὑπῆρξεν ἡ τροποποίησις τοῦ περὶ ἰδιοκτησίας ἄρθρου. Δι’ αὐτῆς ἡ Ἑλλὰς ἐξέφευγε κάπως ἀπὸ τὴν τυραννίαν τοῦ ρωμαϊκοῦ δικαίου καὶ συνεχρονίζετο. Οἱ μικροαστοὶ καὶ οἱ ἀγρόται ἐξησφάλιζαν τὴν ἀνεξαρτησίαν των ἐντὸς τοῦ νέου κράτους.
Αἱ ἄλλαι μεταβολαὶ περὶ μονιμότητος τῶν ὑπαλλήλων, ἰσοβιότητος τῶν δικαστῶν, συμβουλίου ἐπικρατείας κλπ. δεικνύουν τὴν ἐπικρατήσασαν γενικῶς προοδευτικὴν κατεύθυνσιν.
Ὁ πρόεδρος τῆς ἀναθεωρητικῆς συνελεύσεως Νικόλαος Στράτος ἡρμήνευεν ἀκριβῶς τὴν σημασίαν τοῦ τελεσθέντος ἔργου, λέγων:
«Κατηρτίσαμεν συνταγματικόν χάρτην, δι’ οὗ ἐξασφαλίζεται τὸ ἀνεπιρέαστον τῆς Βουλῆς ἀπὸ τῶν διοικητικῶν ὑπηρεσιῶν, ἐνισχύεται ἡ κατάλυσις παντὸς συναλλαγματικοῦ δεσμοῦ, ἐμπεδοῦται ἡ εἰς τοὺς θεσμοὺς ἡμῶν ἐπικράτησις τῆς ἐννοίας τοῦ δικαίου καὶ ἑδραιοῦται ἡ ἐξύψωσις τοῦ κοινο-
- ↑ Λόγοι τοῦ Γερμανοῦ ἀρχικαγκελαρίου ἐνώπιον τῆς Βορειογερμανικῆς ὁμοσπονδίας, 2 Ἀπριλίου 1868.
