Ἀλλ’ ὁ Βενιζέλος ἐστήριξε τὸ ἔργον του καὶ ἐπὶ μιᾶς ἄλλης βάσεως ἐξ ἴσου στερεᾶς μὲ τὴν κοινωνικήν: Ἐπὶ τοῦ ἔθνους.
Ἡ κοινοβουλευτικὴ ὀλιγαρχία κατελύθη. Εἰς τὴν θέσιν της ἱδρύθη λαοκρατία. Διὰ νὰ ἐξασφαλίσουν οἱ ἀστοὶ τὸ νεαρὸν αὐτῶν καθεστὼς ἔδωκαν εἰς τὸν Βενιζέλον δύναμιν λαϊκοῦ δικτάτορος. Αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ἔχουν καὶ ἡ μείωσις τῆς ἐπιρροῆς τοῦ πανισχύρου ἕως τότε βουλευτοῦ καὶ ἡ ἐπὶ συνεχῆ ἔτη, ἀσάλευτος ἐμπιστοσύνη τῶν ἀστῶν μαζὶ μὲ τοὺς ἀγρότας πρὸς τοὺς φιλελευθέρους.
Ἡ πολιτικὴ ὅμως ὅλων τῶν κρατῶν ἐπηρεάζεται καὶ ἀπὸ παράγοντας, εὑρισκομένους ἔξω τῶν ὁρίων των. Διὰ τὴν Ἑλλάδα ἡ ἀρχὴ αὐτὴ ἴσχυεν ἀπολύτως. Ἄμεσος σκοπὸς τοῦ ἑλληνικοῦ κράτους ἦτο, πρὸ εἴκοσιν ἐτῶν, ἡ ἀπελευθέρωσις τοῦ ἔθνους. Αὐτὸν τὸν προορισμὸν εἶχεν ἐπὶ τῆς ὀλιγαρχίας, τὸν ἴδιον διετήρει καὶ μετὰ τὴν ἄνοδον τῶν ἀστῶν. Τὸ ἔθνος ἀπετέλει τὸν ἑνωτικὸν κρίκον μεταξὺ ὀλιγαρχικοῦ καὶ ἀστικοῦ κράτους. Τὸ δεύτερον ἐσυνέχιζεν ἀναγκαίως τὸν δρόμον τοῦ πρώτου.
Ἔτσι προέκυψε, μετὰ τὸ Γουδί, «τὸ ἀστικὸν-ἐθνικὸν κράτος», μὲ κυριώτατον ἀντιπρόσωπον τὸν Βενιζέλον.
Αἱ γενικαὶ αὐταὶ προϋποθέσεις περιορίζουν τὴν ἐπιρροὴν τῶν προσώπων εἰς τὴν πραγματικήν της ἀναλογίαν καὶ φωτίζουν τὴν περίοδον 1910–1920. Διὰ τούτων ἐξηγεῖται τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Βενιζέλος δὲν ἐφάνη οὔτε ἀπολύτως ριζοσπαστικὸς οὔτε ἀρκετὰ συντηρητικός. Θὰ ἦτο δύσκολον καὶ ἐπικίνδυνον νὰ κάμῃ ἀλλοιώτικα. Ὤφειλε νὰ ὀργανώσῃ τὸ κράτος ἐπὶ τῆς ἀστικῆς του βάσεως, χωρὶς νὰ παραβλέψῃ ἐντελῶς τὰ ὀλιγαρχικὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα ἦταν χρήσιμα καὶ ἀναγκαῖα διὰ τὴν πολιτικὴν τοῦ ἔθνους.
Τοὐναντίον, ἀπὸ τὸ 1916 ἕως τὸ 1920, ἡ πολιτικὴ ἀκριβῶς τοῦ ἔθνους ἐπέβαλλε ριζικὰς πολιτειακὰς μεταβολὰς εἰς τὸ ἐλεύθερον κράτος. Αἱ μεταβολαὶ ἔγιναν. Ἀπέδειξαν ἐν τούτοις ὅτι οἱ μικροὶ ἰδίως λαοί, δὲν ἠμποροῦν νὰ διεξάγουν ἐπιτυχεῖς ἐθνικοὺς ἀγῶνας, ὅταν ἀλληλομάχωνται ἐσωτερικῶς. Ἀπομένει ἑπομένως δικαία ἐκ τῆς πείρας καὶ ὀρθὴ ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων ἡ κατὰ τὸ 1910 δοθεῖσα παρὰ τοῦ Βενιζέλου γενικὴ εἰς τὸ κράτος κατεύθυνσις.
Πλήρες πρόγραμμα κυβερνήσεως ἐξέθεσεν ὁ Βενιζέλος, κατὰ τὴν προεκλογικήν του ἀγόρευσιν τῆς Λαρίσης. Ὁ λόγος ἐκεῖνος εἶναι θεμελιώδους σημασίας διότι περιέχει ὅλας σχεδὸν τὰς ἀρχὰς ἐπὶ τῶν ὁποίων ἀνεπτύχθη ἡ κοινωνικὴ καὶ ἐθνικὴ Ἑλλὰς τῆς τελευταίας εικοσαετίας.
Ἡ προτίμησις τῆς Λαρίσης ὡς πανελληνίου βήματος δὲν ἦτο ἐστερη-
χαν εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ τόπου. Προσέχει ἰδιαιτέρως τὴν ἑκάστοτε στάσιν τῶν ἀγροτῶν·
(Ἐκ συνομιλιῶν μὲ τὸν γράφοντα, θέρος τοῦ 1928).
Ὁ Γεώργιος Καφαντάρης εἶναι τῆς γνώμης ὅτι ἐπεκράτει γενική δυσφορία ἐναντίον τῆς ἀνικανότητος τῶν πολιτικῶν ἀρχηγῶν, τῆς ἀνεπαρκείας τοῦ κοινοβουλίου καὶ τῶν ἐθνικῶν ἀτυχιῶν. Μία μορφὴ αὐτῆς ἦτο τὸ στρατιωτικὸν πραξικόπημα τοῦ Γουδί. Δὲν θεωρεῖ καιρίαν τὴν κοινωνικὴν σημασίαν τῆς ἐπαναστάσεως.
(Ἐκ συνομιλίας μὲ τὸν γράφοντα 29 Δεκεμβρίου 1930).
