Δύο χρονολογίαι, ἀκριβέστερον δύο πράξεις, προσδιορίζουν τὴν ἀκμαιοτέραν ἐποχὴν τῆς ἐλευθέρας ἑλληνικῆς ἑκατονταετίας. Τὴν 12 Ὀκτωβρίου 1910, διελύετο ἡ ἐθνοσυνέλευσις. Πραγματικῶς ἐτελείωνεν ἡ μετὰ τὸ 1897 περίοδος τῆς ἀναζητήσεως διὰ νὰ ἀρχίσῃ μία ἄλλη θετικῶν καὶ ὁριστικῶν ἔργων. Τὴν 13 Σεπτεμβρίου 1916, ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος μετὰ τοῦ Παύλου Κουντουριώτη μετέβαιναν εἰς Θεσσαλονίκην. Τοῦτο ἐσήμαινε τὴν ἀνέκλητον θέλησιν τῆς νέας Ἑλλάδος νὰ μὴ παραδώσῃ εἰς βέβαιον ἐξαφανισμὸν ὅσα ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς ἐδημιούργησε μεταξὺ 1910 καὶ 1916.
Ὅσα ἐπράχθησαν ἢ συνέβησαν κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο ἀποδίδονται ὑπὸ τῶν πολλῶν εἰς μόνον τὸν Βενιζέλον. Μία ἄλλη ἀδιάλλακτος μερὶς Ἑλλήνων τὰ θεωρεῖ γέννημα τύχης. Τὸ πρᾶγμα εἶνε διαφορετικόν. Ὁ Βενιζέλος δὲν ἔκαμεν ὅλα ὅσα ἔγιναν. Ἀλλὰ τὰ γενόμενα δὲν θὰ ἐπραγματοποιοῦντο ἄνευ αὐτοῦ.
Ἡ ὀργανικὴ αἰτία τῶν ὑπὸ μελέτην φαινομένων ὑπεδείχθη ἤδη. Εἶναι πάντοτε ἡ αὐτή: Μεταξὺ τοῦ 1890 και 1910 ἐσχηματίσθη εἰς τὴν Ἑλλάδα οἰκονομικῶς καὶ ἠθικῶς εὔρωστος ἀστικὴ τάξις, ἀνάλογος μὲ ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴν κοινωνικὴν βάσιν τῆς Εὐρώπης. Ἡ ἀναβασίς της εἰς τὴν πολιτικὴν ἐξουσίαν ἐξηγεῖ τὰ κατόπιν γεγονότα. Ἀστοὶ ὅμως ὑπῆρχαν καὶ πρὸ τοῦ Βενιζέλου. Ἀπόδειξις ὅτι ὁ Τρικούπης ἀντελήφθη τὴν ἐρχομένην ἀστικὴν πραγματικότητα καὶ τὴν ὤθησε πρὸς τὰ ἐμπρός. Ὑπῆρξεν ὁ «προφήτης τῶν ἐλευθέρων ἀστῶν». Ὁ Γεώργιος Θεοτόκης τοὺς ἐπεριφρόνησε. Ὁ Δημήτριος Γούναρης τοὺς ἀνεγνώρισεν ἀλλὰ τοὺς ὑπετίμησε. Μόνος ὁ Βενιζέλος εἶδεν εἰς αὐτοὺς τὸ παρὸν καὶ εἰργάσθη διὰ νὰ τοὺς παραδώσῃ τὸ μέλλον τῆς Ἑλλάδος [1].
Διὰ τοῦτο ὁ Βενιζέλος εἶναι ὁ πρῶτος ἀρχηγὸς τῶν Ἑλλήνων ἀστῶν.
- ↑ Ὁ χαρακτὴρ καὶ τὰ ὅρια τῆς μελέτης δὲν συγχωροῦν ἐκτεταμένην ἀνάλυσιν περὶ τῆς ἀνόδου τῶν ἀστῶν εἰς τὴν πολιτικὴν ἐξουσίαν. Πάντως εἶναι χαρακτηριστικαὶ αἱ γνῶμαι προσώπων, ἐκ τῶν κυρίως ἀναμιχθέντων εἰς τὰ γεγονότα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης:
Ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος φρονεῖ ὅτι πράγματι ἐξέπεσεν ἡ ὀλιγαρχία, ἀνῆλθον δὲ εἰς τὴν κυβέρνησιν νέα κοινωνικὰ καὶ πολιτικὰ στοιχεῖα. Δὲν προσδιορίζει ὅμως ἂν ἡ ἀρχὴ κατελήφθη ὑπὸ τάξεως ὁλοκλήρου, ἤτοι τῶν ἀστῶν.
Ὁ Ἀλ. Παπαναστασίου πιστεύει ὅτι, κατὰ τὸ 1909, ἡ κίνησις τῶν σωματείων, τὰ λαϊκὰ συλλαλλητήρια καὶ ἡ ἐμφάνισις τοῦ Βενιζέλου σημαίνουν ἀνατροπὴν τῆς πλουτοκρατικῆς ὀλιγαρχίας καὶ ἀντικατάστασιν αὐτῆς παρὰ τῶν λαϊκῶν τάξεων.
Ὁ Ἀνδρέας Μιχαλακόπουλος νομίζει ὅτι ἀπὸ τοῦ 1864 αἱ ἀστικαὶ τάξεις μετεῖ-
