εἶνε νὰ ἀνταποκρίνεται τοῦτο εἰς τὴν λαϊκὴν πραγματικότητα καὶ νὰ εὑρίσκεται εἰς χεῖρας τῶν λαϊκῶν ἀντιπροσώπων. Ὁ Γεώργιος, ἀφ’ ὅτου ἐξέλιπεν ὁ Τρικούπης, ἔπαιζε τὸν «ἀνεύθυνον διπλωμάτην», μὲ τὴν ἄγονον μέθοδον τῶν συγγενικῶν του δεσμῶν. Ἀπετύγχανεν, ὅπως εἰς τὰ 1897; Ἡ εὐθύνη ἐβάρυνεν ὅλους τοὺς ἄλλους πλὴν αὐτοῦ. Ἐσημείωνεν οἱανδήποτε νίκην, καθὼς μὲ τὸ κρητικόν ζήτημα κατὰ τὸ 1899; Διεξεδίκει τὴν δόξαν. Τέλος ἡ πεῖρα τοῦ ἁρμοστοῦ πρίγκηπος Γεωργίου δὲν ἔκαμε τὸν Βενιζέλον μοναρχικώτερον. Δὲν εἶχε προφθάσει νὰ ἐγκατασταθῇ εἰς τὴν νῆσον καὶ ἔλεγε πρὸς τὸν γηραιὸν Σφακιανάκην:
«Θὰ διοικήσω ὅπως ὁ Μέγας Πέτρος!»
Ἐν τούτοις οὔτε ὁ ἴδιος ὁμοίαζε πρὸς τὸν ἀρχηγέτην τῶν Ρωμανώφ, οὔτε οἱ Κρητικοὶ ἦσαν μουζῖκοι. Διὰ τοῦτο κατώρθωσε νὰ μεταφέρῃ εἰς τὴν Κρήτην τὴν εἰκόνα τῆς αὐλῆς καὶ τῆς ὀλιγαρχίας τῶν Ἀθηνῶν, προσθέσας τὴν σκαιότητα τοῦ χαρακτῆρος του.
Ἀλλ’ ὁ Βενιζέλος οὐδέποτε ἐλησμόνησεν ὅτι ἡ πολιτικὴ εἶναι ἡ τέχνη τοῦ δυνατοῦ. Αἱ ἰδέαι τοῦ ἀνῆκαν, ἡ ἐφαρμογή των ὅμως έξηρτᾶτο κυρίως ἀπὸ τὸ περιβάλλον. Ἡ Ἑλλὰς τοῦ 1910 δὲν ἦτο ἀκόμη δημοκρατικὴ ἀστικὴ κοινωνία. Αἱ μάζαι τοῦ λαοῦ ἐμάνθανον ἐπὶ ὀγδοῆντα ἔτη ὅτι ἡ δημοκρατία εἶναι «κακοποιὸν τέρας». Τὸ σπουδαιότερον ὅλων: Τὸ ἐθνικὸν ζήτημα, κρητικὸν καὶ μακεδονικόν, δὲν συνεχώρει ριζικὰς ἐσωτερικὰς κρίσεις [1].
Ἐπὶ τῇ βάσει τῶν δεδομένων αὐτῶν καὶ τῆς σχετικῆς ἀδυναμίας τοῦ στρατιωτικοῦ συνδέσμου, δὲν ἐπετρέπετο ἀλλαξοβασιλεία ἢ ἀνατροπὴ τῆς δυναστείας. Ὤφειλεν ὅμως τὸ στέμμα νὰ ἀναγνωρίσῃ τὴν τάξιν τῶν πραγμάτων, ἥτις προέκυπτεν ἀπὸ τὴν ἐπανάστασιν καὶ νὰ χωρισθῇ ἀπὸ τὴν ὀλιγαρχίαν. Τὸ παρελθὸν ἐμαρτύρει ὅτι αἱ μοναρχίαι ἐρρίζωσαν ὅταν μετεβάλλοντο εἰς ἐθνικὰς λαϊκάς, ἐγκαταλείπουσαι τὰς προνομιούχους τάξεις.
Ὁ Γεώργιος ἔλαβε γνῶσιν τῶν σχεδίων τοῦ Βενιζέλου. Ἐζήτησε νὰ τὸν ἰδῇ μέσῳ τοῦ Ἰω. Βαλαωρίτη καὶ Ἀδ. Κύρου. Ὁ Κρὴς ἀπέφυγε τὴν συνάντησιν. Δὲν ἐλησμόνει ὅτι ὁ βασιλεύς, πρό τινων ἐτῶν, ἀβασανίστως εἶπε δημοσίᾳ καὶ ἐν σχέσει μὲ τὸ κρητικὸν ζήτημα:
«Αἱ ἐνέργειαι τοῦ Βενιζέλου βλάπτουν τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν».
Τώρα ὁ βασιλεὺς ἐφαίνετο συνδιαλλακτικὸς ἐπειδὴ ἐφοβεῖτο. Ἐνόμιζεν ὅτι ὁ Βενιζέλος ἐπήγαινε διὰ τῆς ἐθνοσυνελεύσεως εἰς τὴν ἐκθρόνισιν. Τοὺς φόβους του συνεμερίζοντο ὁ Μαυρομιχάλης, ὁ Θεοτόκης, ὁ Σκουλούδης, ἐν μέρει ὁ Ζαΐμης. Ἡ δυσπιστία ηὔξανε τὰς δυσκολίας.
Τὸ ἀπόγευμα μιᾶς τῶν πρώτων ἡμερῶν τοῦ 1910, ὁ Βενιζέλος προσήλθεν εἰς τὴν συνεδρίασιν τοῦ στρατιωτικοῦ συνδέσμου. Τὰ γραφεῖα του
- ↑ Ὁ Ε. Βενιζέλος ἐξέθεσεν ἐπανειλημμένως τὰς σκέψεις του πρὸς τὸν γράφοντα ἰδίως εἰς Λωζάννην, κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1923, ἐξ ἀφορμῆς τοῦ θανάτου τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου. Ὁ γράφων τὰς παρουσιάζει συμπυκνωμένας καὶ συστηματικάς, ἐνῷ διετυπώθησαν λεπτομερέστεραν καὶ χωρὶς «σχῆμα».
