Ἀλλὰ τὸ 1866 ἐξερράγη ἡ μεγάλη κρητικὴ ἐπανάστασις. Ὁ πατέρας του ἔλαβε μέρος καὶ ἐξωρίζετο ἐκ νέου. Ὁ Ἐλευθέριος ἐγίνετο καὶ αὐτὸς «πολιτικὸς ἐξόριστος» εἰς ἡλικίαν δύο ἐτῶν! Ὁ Κυριάκος Βενιζέλος καὶ ἡ οἰκογένειά του κατέφυγαν εἰς Σῦρον καὶ ἔμειναν ἐκεῖ ὀκτὼ ἔτη. Τὸ 1874 ἐπέστρεψαν εἰς τὴν Κρήτην. Ὁ πατέρας του ἄνοιξε πάλιν τὸ ἐμπορικὸν κατάστημα καὶ ἐπανέλαβε τὴν ἐργασίαν τὴν ὁποίαν ἐπὶ σαράντα ἔτη διέκοπταν αἱ ἐπαναστάσεις, οἱ πόλεμοι καὶ αἱ ἐξορίαι. Κατώρθωσε νὰ προκόψῃ πάλιν καὶ ἀπέθανεν εἰς Χανιὰ τὸ 1883.
Ἡ κληρονομικότης τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου ἐξηγεῖ πολὺ τὸν ἔπειτα χαρακτῆρα του.
Ἀπὸ πατρὸς ἀνῆκεν εἰς χαρακτηριστικὴν ἀστικὴν οἰκογένειαν τοῦ ὑποδούλου ἑλληνισμοῦ, εἰς τὴν ὁποίαν τὸ ἐμπορικὸν πνεῦμα μεταδίδεται συνδυασμένον μὲ ἕνα ἐθνικὸν ἰδεαλισμόν, ὑπηρετούμενον διαρκῶς διὰ θυσιῶν αἵματος καὶ χρήματος. Ὁ πατέρας του εἶναι ὁ τύπος τοῦ «φιλικοῦ» τοῦ εἴκοσι ἕνα, πρακτικὸς ἔμπορος, μεμυημένος εἰς κάθε ἐπανάστασιν καὶ μαζὶ ἀγωνιστής. Εὐκατάστατος, πολυμαθής, ἄνθρωπος τοῦ γραφείου, ἐπῆρε τὰ ὅπλα, ἐθυσίασε τρεῖς-τέσσαρας φορὰς τὴν περιουσίαν του καὶ ἐξωρίσθη ἐπανειλημμένως χάριν τοῦ ἐθνικοῦ ἀγῶνος. Ἐκ μητρὸς ὁ Ἕλλην πολιτικὸς κατήγετο ἀπὸ τοὺς ὀρεινοὺς ἐκείνους πολεμιστὰς τῆς Κρήτης, οἵτινες διέσωσαν τὰς στρατιωτικὰς ἀρετὰς τοῦ ἔθνους κατὰ τὸ δεύτερον ἥμισυ του 19ου αἰῶνος.
Ὁ Βενιζέλος ἀνεπτύχθη εἰς ἀτμόσφαιραν ὅπου αἱ λέξεις «Πατρίς», «Ἕθνος», «Ἑλλάς», ἐπανήρχοντο διαρκῶς ἐπὶ τῶν χειλέων συνωδευμέναι μὲ αὐταπαρνήσεις, μάχας, διωγμούς. Ὅ,τι διὰ τοὺς ἐλευθέρους νεοέλληνας εἶχε γίνει «ἱστορία», εἰς τὴν Κρήτην ἐξηκολούθει νὰ εἶναι ζωντανὴ καὶ καθημερινὴ πραγματικότης.
Μὲ τὰ κληρονομικὰ προηγούμενα καὶ μὲ τὸ περιβάλλον φωτίζεται καθαρὰ ἡ φυσιογνωμία τοῦ Βενιζέλου. Ὁ ἐθνικὸς ἰδεαλιστὴς καὶ ὁ πρακτικὸς πολιτικὸς ἐκυκλοφόρουν εἰς τὸ αἷμα του. Ὁ Τούρκος δὲν ἦτο δι’ αὐτὸν μακρυνὴ σκιὰ τρόμου, ἀλλ’ ἀπειλὴ κάθε ἡμέρας καὶ ὥρας. Ἔτσι ᾐσθάνετο ἐντονώτερα τὴν ἀνάγκην τῆς θυσίας ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως καὶ εὕρισκε φυσικὸν τὸν κίνδυνον, ὅταν οἱ ἄλλοι πολιτικοὶ ἐθεώρουν τὸν κίνδυνον αὐτὸν ὡς παραφροσύνην.
Τὰ σημαντικώτερα ἐκ τῶν περιστατικῶν τῆς ζωῆς τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου, ἀπὸ τοῦ 1864 μέχρι τοῦ 1909, συνοψίζονται ὡς ἑξῆς:
Τὰ μαθήματα τοῦ δημοτικοῦ σχολείου τὰ ἤκουσεν εἰς Σῦρον, ὅπου ὁ πατέρας καὶ ἡ οἰκογένειά του ἔμεναν ὡς πρόσφυγες. Εἰς τὰ Χανιὰ ἔκαμε τὸ ἑλληνικὸν σχολεῖον. Ἔπειτα ἐστάλη εἰς τὸ ἰδιωτικὸν ἐκπαιδευτήριον, Ἀντωνιάδου τῶν Ἀθηνῶν καὶ ἐπέρασε τὰς τρεῖς γυμνασιακὰς τάξεις. Τὰς θερινὰς διακοπὰς τὰς διήρχετο εἰς Κρήτην. Ἐσύχναζε εἰς τὸ ἐμπορικὸν τοῦ πατρός του. Ἐκεῖ ὁμίλουν περισσότερον «πολιτικὴν» καὶ ὀλιγώτερον ὑποθέσεις. Τὸ 1878 ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος δὲν ἤκουε τίποτε ἄλλα παρὰ περὶ
