δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ διαστρέψῃ τὸ φρόνημα τοῦ λαοῦ πρὸς τὸν βασιλέα. Τὰ εἶπα εἰς τὸν Βόλον καὶ τὰ ἐπαναλαμβάνω καὶ ἐδῶ: Τὸ συμφέρον τοῦ λαοῦ εἶναι καὶ συμφέρον τοῦ βασιλέως. Καὶ τὸ συμφέρον τοῦ βασιλέως εἶναι καὶ συμφέρον τοῦ λαοῦ».
Οὔτε ἡ γλῶσσα, οὔτε αἱ ἰδέαι, οὔτε οἱ σύντροφοι τοῦ ἀγῶνος διαφέρουν σημαντικὰ ἀπὸ ἐκείνους τοῦ 1915.
Αἱ ὑποδοχαὶ ἀπεδόθησαν εἰς τοὺς Γ. Θεοτόκην καὶ Δ. Γούναρην. Τὴν ἑπομένην τῆς διαδηλώσεως τῶν Πατρῶν, ὁ διάδοχος ἐνεφανίσθη εἰς Κέρκυραν. Ἡ δεξίωσις ὑπῆρξεν ἀκόμη θερμοτέρα. Ἐπανέλαβε τοὺς λόγους τῶν Πατρῶν, προσθέσας:
«Τὸ φρόνημα τῶν ἐπαρχιῶν θὰ διαφωτίσῃ τὰς Ἀθήνας».
Καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σημείου ἡ κρίσις τοῦ 1915–1917 ἀποτελεῖ συνέχειαν τῆς ὀλιγαρχικῆς κινήσεως τοῦ 1909.
Οἱ ἀξιωματικοὶ ἐπάλαιαν ἀπεγνωσμένως. Ἡ θέλησις τῆς ἐπικρατήσεως, ὁ πόθος τοῦ ἀγαθοῦ, ἡ αὐταπάρνησις, δὲν ἀνεπλήρωναν τὴν γνῶσιν. Οἱ δρῶντες ἐκ τοῦ συνδέσμου ἐστεροῦντο ἱκανότητος ἢ πολιτικῆς ἰδιοφυΐας. Δὲν μετεχειρίζοντο τὴν ἔνοπλον βίαν οὔτε πρὸς ριζικὴν κάθαρσιν οὔτε πρὸς ἔργα θετικά. Ἐκινοῦντο σπασμωδικῶς. Ὁ ἀρχηγός των Ζορμπᾶς διέθετε πολλὴν στρατιωτικὴν ἐπιστήμην, σύνεσιν, διαλλακτικότητα, ὄχι ὅμως πρωτοβουλίαν καὶ θάρρος πολιτικόν.
Ὁ πρωθυπουργὸς Μαυρομιχάλης ἀντέδρα εἰς τὴν σκέψιν τῆς συγκλήσεως συντακτικῆς συνελεύσεως. Ηὔχετο τακτικὰς ἐκλογὰς διὰ νὰ ἱδρύσῃ προσωπικὸν κόμμα. Ἔσυρε πρὸς τὸ μέρος του καὶ πολλοὺς ἀξιωματικούς. Ὑπενόμευε τὴν ἐπανάστασιν καὶ ἐντὸς τῆς Βουλῆς, τῆς ὁποίας αἱ ἐργασίαι παρέλυαν. Τὸ χειρότερον ὅλων, ἡ ἀποτυχία ἐπροκάλεσε διαιρέσεις μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν. Συχναὶ ψηφοφορίαι τῶν τμημάτων ἐνεργοῦντο ὑπὲρ ἢ κατὰ τῆς διοικούσης ἐπιτροπῆς.
Τὰ πράγματα ἐπήγαιναν εἰς τὴν καταστροφήν. Ὁ Ζορμπᾶς ἐπέδιδε τελεσίγραφα πρὸς τοὺς Θεοτόκην καὶ Ράλλην. Τὰ τμήματα τοῦ συνδέσμου καθῄρεσαν τὸν Μαυρομιχάλην. Ποῖος θὰ τὸν διεδέχετο;
Τὰ ἀδιάλλακτα στρατιωτικὰ στοιχεῖα ἐξηγριώθησαν. Ἠπείλουν ἀγχόνην καὶ δήμευσιν τῆς περιουσίας τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων. Σύγχυσις, ἀβεβαιότης, ἀποθάρρυνσις ἐπεκράτουν. Θὰ ἐματαιώνετο ἡ γενναιοτέρα προσπάθεια ἐξ ὅσων μετὰ τὸ 1821 κατεβλήθησαν ὑπὲρ τῆς ῾Ελλάδος; Ὑπῆρχαν ὅλαι σχεδὸν αἱ προϋποθέσεις πρὸς ἀνακαίνισιν τοῦ πολιτικοῦ βίου τῶν Ἑλλήνων. Ἔλειπεν ἡ ἑνότης τῶν ἐνεργειῶν καὶ ἡ συγκέντρωσις τῶν δυνάμεων.
Τὸ πρωΐ τῆς 28ης Δεκεμβρίου 1909, ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος, ἐρχόμενος ἀπὸ τὴν Κρήτην, ἀπεβιβάζετο εἰς Πειραιά [1].
- ↑ Α. Ανδρεάδης: «Μαθήματα Δημοσίας Οικονομίας». Κ. Π. Μαυρομιχάλη: «Τὰ πεπραγμένα τῆς Κυβερνήσεώς του». Α. Ευταξία, πολιτικὴ ἐπιθεώρησις, Δεκέμβριος 1928.
