ξικόπημα χάριν τῆς Χίου καὶ Μυτιλήνης, ἀλλ’ εἰς εὐρεῖαν ἐνέργειαν πρὸς ρύθμισιν ὁλοκλήρου τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος.
Καὶ ὅμως ὁ Μεταξᾶς προτιμᾷ νὰ ἐπαναστατήσῃ παρὰ νὰ ἀνεχθῇ ἔστω τὴν πραγματοποίησιν μιᾶς πολεμικῆς ἐπιχειρήσεως, τὴν ὁποίαν ὡς βεβαιώνει ὁ ἴδιος—αὐτὸς πρῶτος ἐσχεδίασεν, ἐμελέτησε καὶ ἐζήτησε νὰ ἐφαρμόσῃ ὑπὸ περιστάσεις ἀπείρως δυσχερεστέρας τῶν τωρινῶν.
Διὰ τὴν φανερὰν αὐτὴν παλινωδίαν, μίαν μόνην εὔλογον ἐξήγησιν παρέχει εἰς τὸ ὑπόμνημά του ὁ Μεταξᾶς:
«Προσθέτω ὅτι, ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε μέτρων τῶν Συμμάχων κατὰ τῶν Δαρδανελλίων, φαίνεται ὅτι οὐδόλως ἐμελετήθη ἡ ἐπιχείρησις αὕτη καὶ ὅτι πολὺ ὑπετιμήθη ὁ ἐχθρός» [1].
Ακριβῶς τὸ χρέος τοῦ ἐπιτελάρχου ἦτο νὰ μὴ θεωρήσῃ τὸν ἀγῶνα ἐκεῖνον ὡς ξένον οὐδὲ νὰ τὸν χαρακτηρίσῃ ὡς οὐδέτερος κριτικός, ἀλλὰ νὰ τὸν ἐκλάβῃ ὡς ἰδικόν του, νὰ προσέλθῃ ἐθελοντὴς εἰς αὐτόν, νὰ παλαίσῃ μὲ τὴν ψυχήν του ὡς Ἕλληνος καὶ μὲ τὴν ἰδιοφυΐαν του ὡς ἐπιτελοῦς, ὑπὲρ τῆς ἐπιτυχίας του.
Δὲν τὸ ἔπραξε.
Τὰ γεγονότα δὲν ἐπιτρέπουν νὰ λεχθῇ ὅτι κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1915 ὁ Μεταξᾶς ἦτο κακῆς πίστεως. Τοῦ ἐπιρρίπτουν ὅμως τρομερωτάτην εὐθύνην: Ὡς Ἕλλην ἐστέρησε τὴν πατρίδα του ἀπὸ τὴν μεγίστην εὐκαιρίαν τῆς ἱστορίας της. Ὡς ἄνθρωπος συνετέλεσε νὰ παραταθοῦν ἐπὶ μῆνας, ἐπὶ ἔτη, αἱ σφαγαὶ καὶ τὰ πένθη τῆς οἰκουμένης γῆς.
Ἡ ἀντίθεσις Βενιζέλου–Μεταξᾶ ἐξαντλεῖ τὸ ζήτημα τῆς συμμετοχῆς ἢ μὴ τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν ἐκστρατείαν τῶν Δαρδανελλίων. Ὁ Κωνσταντῖνος παρεσύρθη, πρὸς στιγμήν, ἀπὸ τὴν θέρμην καὶ τὴν πειστικότητα τοῦ πρωθυπουργοῦ. Ἡ παραίτησις τοῦ ἐπιτελάρχου τὸν ἐπανέφερεν εἰς τὴν πραγματικότητα τῆς οὐδετερότητος, ἐκ τῆς ὁποίας οὐδέποτε μετεκινήθη πλέον.
Τὰ συμβούλια τοῦ Στέμματος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀσκήσουν ἀποφασιστικὴν ἐπιρροὴν ἐπὶ τῶν διαθέσεων τοῦ μονάρχου. Ὁ Δ. Ράλλης, ὁ Γ. Θεοτόκης, ὁ Κ. Π. Μαυρομιχάλης, ὁ Α. Ζαΐμης, ὁ Στ. Δραγούμης, δὲν ἀντεπροσώπευαν τίποτε. Ήσαν σεβάσμιοι πρεσβύται ἄνευ τῆς ἐλαχίστης
- ↑ Δηλώσεις τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν ἐλευθεροφρόνων Ι. Μεταξᾶ εἰς τὴν «Πολιτείαν» τῆς 1–5 Ἰουλίου 1924.
Σελὶς 8 τοῦ ἀναφερθέντος ὑπομνήματος. Αἱ ὁμολογίαι τῶν Ἐμβὲρ καὶ Τζεβὰτ περιέχονται εἰς τὸ βιβλίον τοῦ Τσῶρτσιλ τόμος 2ος σελίδες 202–203. Τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ Γερμανοῦ καθηγητοῦ Φλάϊντρ εἰς Ζυρίχην δημοσίᾳ ἐνώπιον τοῦ Γ. Στρέϊτ καὶ τοῦ τότε διαδόχου Γεωργίου ἐτηλεγράφησεν ὁ πρέσβυς Ἀλεξανδρῆς διὰ τοῦ ὑπ’ ἀριθμὸν 1018097 τῆς 19ης Ὀκτωβρίου 1917 ἐκ Βέρνης Ἑλβετίας. Ἀγορεύσεις Βενιζέλου εἰς τὴν Βουλήν. 14/8/1917 καὶ εἰς τὸ δημαρχεῖον τοῦ Λονδίνου 12 Νοεμβρίου 1917. Ριχάρδου φὸν Κύλμαν: «ὁ μέγας πόλεμος», περίληψις δημοσιευθεῖσα εἰς τὴν «Βερολιναίαν Ἠμερησίαν» τῆς 18 Ἀπριλίου 1981.
