ζήτημα, ἀνεξαρτήτως τῆς ὑπευθύνου γνώμης τῆς κυβερνήσεως τοῦ βασιλείου ὡς δυναστικὴν καθαρῶς ὑπόθεσιν, ἕως ὅτου τὰ πράγματα ἔφθασαν εἰς τὴν ἔκρηξιν ἐπαναστάσεως»[1].
Ἐὰν οἱ πολῖται τῆς ἐλευθέρας Ελλάδος ἠνείχοντο νὰ κυβερνῶνται ἀνεξελέγκτως ὑπὸ τῆς ὀλιγαρχίας, συμμαχούσης μὲ τὸ στέμμα, οἱ Κρῆτες δὲν ἐνοοῦσαν νὰ ἔχουν καθήκοντα πολλὰ καὶ δικαίωμα οὐδέν. Αἱ ἄρχουσαι τάξεις τῶν Ἀθηνῶν ἐζήτουν νὰ ἐπιβληθοῦν εἰς τὰ Χανιά διὰ τοῦ ἐντολοδόχου των πρίγκηπος Γεωργίου. Ἡ ἀπόκρισις τοὺς ἦλθεν ἀπὸ τὸ βουνό. Ἡ ἱστορικὴ ἔννοια τοῦ Θερίσου δὲν εἶναι ἄλλη ἀπὸ αὐτήν: Πρώτη ἐπανάστασις τῶν ἀστῶν - ἀγροτῶν κατὰ τῆς κυριάρχου τάξεως. Τὸ παράδειγμά των εὑρῆκε βαθεῖαν ἀπήχησιν εἰς τὰς λαϊκὰς μάζας τοῦ ἑλληνικοῦ κράτους, ἐπηρέασεν ἰσχυρῶς τὴν πρὸ τοῦ Γουδί κίνησιν καὶ περιέκλεισεν ὡς εἰς σπέρμα τὴν κρίσιν τοῦ 1915–1922.
Ὁ ἐπαναστάτης του Θερίσου δὲν ἦτο ἄλλος ἀπό τόν ἀρχηγὸν τοῦ κινήματος τῆς Θεσσαλονίκης. Οἱ νεοέλληνες ἀστοὶ ἤκουαν κάποιον νὰ τοὺς λέγῃ, μὲ τὸ τουφέκι στὰ χέρια, ὅτι μόνον δι’ αὐτῶν θὰ σωθῇ ὁ τόπος.
Δὲν τὸ ἐλησμόνησαν.
Εἰς τὴν κίνησιν, ἥτις ἐπροκάλεσε τὴν ἀνατροπὴν τῆς ὀλιγαρχίας, ἀνήκει ἡ «ἰαπωνικὴ ὁμάς». Ἡ ἐπωνυμία της ἐδόθη ἀπὸ τὸν Γαβριηλίδην τῆς «Ἀκροπόλεως», ὅστις παρέβαλλε τὸν ριζοσπαστικὸν ἐκεῖνον ὅμιλον πρὸς τὸ ἀνανεωθὲν διὰ τῶν καινοτομιῶν καὶ τοῦ συγχρονισμοῦ ἀνατολικὸν ἔθνος [2].
Πρὶν ἀκόμη ἱδρυθῇ τὸ νέον κόμμα, εἶχε παρατηρηθῇ ἡ πρωτότυπος ἐναντίον τῆς ἀρχούσης τάξεως κριτικὴ τοῦ βουλευτοῦ Πατρῶν Δημητρίου Γούναρη. Ὁ νέος πολιτευτὴς εἶδεν ὅτι τὸ ἐσωτερικὸν πρόβλημα ἦτο προπάντων οἰκονομικὸν - κοινωνικόν. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἀντιθέσεως προσωπικῶν κομμάτων, ἀλλὰ περὶ βαθυτέρας διαστάσεως δύο χωριστῶν τάξεων. Μὲ ὀνομαστικὸν ἀρχηγὸν τὸν Στέφανον Δραγούμην, ἀλλ’ ἀληθῆ τοιοῦτον πρὸ τοῦ λαοῦ τὸν Γούναρην, συνεστήθη, κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1906, ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ὁμὰς ἐκ τῶν δύο πρώτων καὶ ἀπὸ τοὺς Ἐμμανουὴλ Ρέπουλην,
- ↑ Ὁ γράφων ἔλαβε ὑπ’ ὄψιν τὰ ἔργα τῶν Γ. Ηλιάκη, Παπαντωνάκη καὶ ἄλλων· συνωμίλησε δὲ μετὰ τῶν Ε. Βενιζέλου, Α. Στεργιάδη και Β. Σκουλᾶ ἐκ τῶν ἀναμιχθέντων εἰς τὴν ἐξέγερσιν.
- ↑ Ἐφ’ ὅσον γίνεται λόγος περὶ τῶν προδρόμων τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1909, θὰ ἔπρεπε νὰ δοθῇ χωριστὴ ἴσως θέσις εἰς τὸν Βλάσην Γαβριηλίδην, ὅστις συνετέλεσε σπουδαίως διὰ τὴν χειραφέτησιν τῶν λαϊκῶν τάξεων, μὲ τὰς δημοσιογραφικάς του ἐκστρατείας. Ἀλλ’ ὁ ἔξοχος δημοσιογράφος ἦτο προσωπικότης καλλιτεχνική, ἑπομένως ἀτομιστική, παρέμεινε δὲ ἐκ τούτου ἀναγκαίως μακρὰν τῶν ὁμάδων. Ἡ γενναία δρᾶσις του ἐμφανίζεται ἄνευ συνεχείας καὶ συνεπείας. Διὰ τοῦτο δὲν ἐπηρέασεν ἀποφασιστικῶς τὰ ὑπὸ κρίσιν ἱστορικὰ γεγονότα. Ἡ θέσις του εἶναι εἰς τὸν δημοτικισμόν.
