τοῦ Βενιζέλου. Ὁ κυριώτατος ἀντιπρόσωπος τοῦ ἑλληνικοῦ μοναρχισμοῦ Κωνσταντῖνος Ἔσλιν ἔγραφε:
«Εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐπιβάλλεται ἀπόλυτος οὐδετερότης. Ἐὰν ὅμως δὲν δυνηθῇ νὰ διατηρήσῃ ταύτην ἐπὶ μακρόν, τὸ συμφέρον της εἶναι ἀπὸ τῆς πλευρᾶς τῶν Γερμανῶν καὶ ὄχι τῶν Ρώσσων».
Τὸ γενικὸν ἐπιτελεῖον τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς ἐνεφανίζετο μὲ ἰδέας, ἀντιθέτους πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς κυβερνήσεως. Ὁ ἀρχηγός του Δούσμανης ἐθεωρεῖτο φιλουδέτερος, ἀπέφευγεν ὅμως τὰς δημοσίας ἐκδηλώσεις. Ὁ Ἰωάννης Μεταξᾶς ἐφέρετο δημοσιογραφῶν καὶ προβλέπων τὴν ταχεῖαν στρατιωτικὴν ἐπικράτησιν τῶν δύο κεντρικῶν αὐτοκρατοριῶν. Δεκαπέντε ἔτη μετὰ τὰ γεγονότα ἐκεῖνα, ὁ Μεταξᾶς ἐδήλωσε:
«Ὅσον ἀφορᾷ τὴν στρατιωτικὴν πολιτικὴν τοῦ ἐπιτελείου, κατὰ τὸ διάστημα ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ πολέμου μέχρι τῆς 16ης Φεβρουαρίου 1915, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ Μεταξᾶς ἐπηρέαζε σημαντικῶς ταύτην καὶ μάλιστα τὴν διηύθυνε κατὰ τὸ τέλος τῆς περιόδου ταύτης ὡς ἀρχηγὸς τοῦ ἐπιτελείου, ἐμπεριέχεται αὕτη εἰς τὰ πρὸς τὴν τότε κυβέρνησιν ὑπομνήματα τοῦ Μεταξᾶ καὶ συνοψίζεται εἰς τὴν τήρησιν πραγματικῆς καὶ εἰλικρινούς οὐδετερότητος πρὸς ἀμφοτέρους τοὺς ἐμπολέμους, ὡς μόνης ἀνταποκρινομένης εἰς τὸ στρατιωτικὸν συμφέρον τῆς Ἑλλάδος, κατὰ πάσης παραβιάσεως τῆς ὁποίας ἡ Ἑλλὰς ἔδει νὰ ἀντιταχθῇ ἐνόπλως».
Κατόπιν τόσου χρόνου καὶ λόγῳ τῆς διαμορφωθείσης καταστάσεως, ὁ Ἰωάννης Μεταξᾶς ἐπικαλεῖται κατηγορηματικῶς μόνον τὴν ἐπισήμως τεθεῖσαν ὑπογραφήν του. Τότε ὅμως φίλοι καὶ ἐχθροὶ τοῦ ἀπέδιδαν ἀμεταθέτους γνώμας περὶ τῆς πολεμικῆς ὑπεροχῆς τῶν Γερμανῶν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἠρνήθη τὴν πατρότητα σειρᾶς ἄρθρων, διὰ τῶν ὁποίων ἐπρολέγετο ἡ γερμανικὴ νίκη. Ἀλλ’ οὐδένα κατέπεισεν, ἡ δὲ ἐντύπωσις τῶν ἀξιωματικῶν παρέμεινε βαθυτάτη.
Αἱ ἐκδηλώσεις ἐκεῖναι ἐλάμβαναν βαθμηθὸν μορφὴν πολιτικοῦ καὶ στρατιωτικοῦ συστήματος. Τὸ πρόγραμμα καὶ τὰ κυριώτερα πρόσωπα τῆς ἐφαρμογῆς του ὑπῆρχαν. Ἡ πραγματοποίησις ἐξηρτᾶτο ἐκ τῶν περιστάσεων. Αὐταὶ θὰ ἐδημιούργουν καὶ τὸ πλῆθος τῶν ὀπαδῶν.
Ἡ ἀντίθεσις ἀπέβαινε ζωηρά, διότι ἡ κυβέρνησις τῶν φιλελευθέρων ἰσχυρὰ ἐκ τῆς ἐπιδοκιμασίας τῆς ἐθνικῆς πλειοψηφίας, ἐτήρει ἀμεταβλήτους τὰς πεποιθήσεις της. Μίαν ἑβδομάδα πρὸ τῆς μάχης τοῦ Μάρνη, ὁ Βενιζέλος ἐδέχθη τὸν Γάλλον στρατιωτικὸν ἀκόλουθον Μπρακέ. Ὁ συνταγματάρχης δὲν ἔκρυπτε τὴν ἀνησυχίαν του ἐκ τῆς γερμανικῆς προελάσεως. Ἡ συζήτησις ἐγίνετο ἐνώπιον χάρτου τοῦ δυτικοῦ μετώπου. Ὁ Ἕλλην πρωθυπουργὸς δεικνύων γραμμὴν πλησίον τοῦ Μάρνη εἶπε:
«Εἶμαι βέβαιος, κύριε συνταγματάρχα, ὅτι κάπου ἐδῶ θὰ σταθοῦν οἱ Γερμανοί».
Διὰ τοῦτο ὁ διευθυντὴς τῆς γαλλικῆς ἀρχαιολογικῆς σχολῆς Φουζὲρ ἔλεγε:
