ριψοκινδύνους τυχοδιωκτισμούς. Ὁ Βενιζέλος δὲν ἦτο προφήτης, καθὼς τὸν ἐφαντάζοντο οἱ ὑμνηταί του καὶ πολὺ ὀλιγώτερον ὑπῆρξεν ἀκαταλόγιστος τολμητίας, ὅπως τὸν παρίσταναν οἱ ἐκ συστήματος ἐπικριταί του. Ἡ πολύτροπος καὶ πρακτικὴ ἰδιοσυγκρασία του δὲν ἐκυνήγησε ποτὲ χιμαίρας. Ὡς ἀληθινὸς πολιτικὸς ἐχρησιμοποίησε τὰ ἰδανικὰ καὶ τοὺς ἰδεαλισμοὺς ὄχι ὡς σκοπὸν ἀλλ᾽ ὡς μέσα πρὸς ἐξυπηρέτησιν μιᾶς ζώσης πραγματικότητος, τὴν ὁποίαν τοποθετεῖ ὑπεράνω κάθε ἐξιδανικεύσεως. Πάντοτε καὶ ἰδίως κατὰ τὰς ἐναγωνίους ἐκείνας ἡμέρας τοῦ Αὐγούστου 1914, ἐνῷ οὐδὲν ὑπωψιάζοντο οἱ πολλοί, ὁ Βενιζέλος ἀνέβη εἰς τὴν ὑψηλοτάτην βαθμίδα τῆς ἐνεργείας. Εἶδε τὸ παρόν, διέγνωσε τὰς πιθανότητας τοῦ μέλλοντος καὶ διέγραψε πολιτικὴν δεξιάν, θετικὴν καὶ ἡρμοσμένην στενώτατα ἐπὶ τῆς ἀνάγκης τοῦ ἔθνους. Τοῦτο δὲ μὲ ἀκριβῆ ἐπίγνωσιν τῶν ἱκανοποιήσεων ἀλλὰ καὶ τῶν ἀτυχιῶν τὰς ὁποίας ἐπιφυλάσσει ἡ δρᾶσις. Καὶ ἐπειδὴ αἱ περιστάσεις δὲν ἐπέτρεψαν τὴν ἄμεσον ἐφαρμογὴν τῶν ἰδεῶν του, ὁ σχεδιασμὸς ἐκεῖνος τοῦ Ἕλληνος πολιτικοῦ ἀπομένει, εἰς τὴν περιοχὴν τῆς θεωρίας, ὡς μία τῶν πλέον σημαντικῶν ἐκδηλώσεων τοῦ νεολληνικοῦ πνεύματος.
Ὁ χρόνος μαρτυρεῖ ὅτι ἡ συμπεριφορὰ τοῦ κυβερνήτου τῆς Ἑλλάδος ὑπηγορεύετο ἀπὸ τὴν ὀρθοτέραν καὶ ἐθνικωτέραν ἐκτίμησιν τῶν τρομερῶν ἀληθῶς γεγονότων.
Ποῖα ἦσαν, πλὴν τῶν γενικῶν προϋποθέσεων, τὰ εἰδικὰ περιστατικά, τὰ καθορίσαντα τὴν πολιτικὴν τῶν φιλελευθέρων;
Βάσις καὶ θεμελιώδης αἰτία τῆς πολιτικῆς ταύτης ἦτο τὸ γεγονὸς τοῦ ἀφεύκτου ἑλληνοτουρκικοῦ πολέμου. Τίποτε δὲν ἦτο ἱκανὸν διὰ νὰ μεταβάλῃ τὴν θέλησιν τῆς Τουρκίας ὅπως ἀποσπάσῃ ἐκ τῆς Ἑλλάδος τὴν Χῖον καὶ Μυτιλήνην. Ὑφίσταντο ὅμως καὶ ἄλλαι ἀφορμαί:
Τὴν 17/30 Ἰουλίου 1914 ὁ εἰς Σόφιαν πρεσβευτὴς τῆς Ἑλλάδος Ναοὺμ ἐτηλεγράφει εἰς Ἀθήνας:
«Ἐξ ἰδιαιτέρας πηγῆς πληροφοροῦμαι ὅτι ἐδόθησαν διαταγαὶ πρὸς ἐπιστράτευσιν τῶν μεραρχιῶν 5ης καὶ 7ης. Παρελήφθησαν ποσότητες πυροβόλων, ὀβίδων καὶ ὅπλων ἐκ Βιέννης καὶ Βελγίου. Οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομιτατζήδων εὑρίσκονται εἰς Σόφιαν καὶ ἐπικοινωνοῦν μὲ τὸν πρωθυπουργόν».
Πέντε ἡμέρας κατόπιν, ὁ αὐτοκράτωρ Γουλιέλμος ἐδήλωνεν εἰς τὸν πρεσβευτὴν Βερολίνου Ν. Θεοτόκην ὅτι ἡ Βουλγαρία θὰ βαδίσῃ μαζὶ μὲ τὴν Τουρκίαν κατὰ τῆς Σερβίας.
Τὴν ἑπομένην 23 Ἰουλίου/5 Αὐγούστου, ἔφθασεν εἰς Ἀθήνας ὁ πρέσβυς τῆς Γερμανίας κόμης Κουάτ, ἐξαποσταλεὶς ἐπειγόντως ἐκ Βερολίνου. Ἔφερε συγκεκριμένας προτάσεις τῆς κυβερνήσεώς του πρὸς τὴν ἑλληνικήν. Ἦσαν αἱ γνωσταὶ ἐκ τῶν τηλεγραφημάτων τοῦ Ν. Θεοτόκη:
«Ἡ Ἑλλὰς θὰ ἐπετίθετο ἀπό κοινοῦ μετὰ τῆς Βουλγαρίας ἐναντίον τῆς Σερβίας. Ὢς ἀντάλλαγμα θὰ ἐλάμβανε τμήματα τῆς Ἀλβανίας καὶ Σερβίας, αἱ ὁποῖαι θὰ διεμελίζοντο».
Ὁ Κουὰτ παρουσιάσθη εἰς τὸν βασιλέα. Τοῦ ὡμίλησε μετὰ τόσης
