Τὸ ἐλευθερωτικὸν κίνημα ἐσχεδιάσθη ἐκεῖθεν τοῦ Δουνάβεως καὶ πέραν τῆς Προποντίδος εἰς χώρας ἀνεξαρτήτους. Ἐξετελέσθη ὅμως διὰ τῆς συμμεττοχῆς καὶ ὑπὸ τὴν ἀρχηγίαν τῶν πολεμικῶν ἐκείνων στοιχείων, τὰ ὁποῖα εἶχε κατεργασθῇ ἐντεῦθεν τοῦ Ὀλύμπου ἡ ἀμείλικτος ὀθωμανικὴ τυραννία.
Ὁ νοῦς τῆς ἐξεγέρσεως ευρίσκετο ἐκτὸς τῆς ὑποδουλωμένης πατρίδος. Ὁ ἐκτελεστὴς βραχίων ἐντὸς αὐτῆς. Ὁ δεύτερος κατέλυσε πράγματι τὴν τουρκικὴν ἐξουσίαν. Εἰς τοῦτον περιῆλθεν οὐσιαστικῶς ἡ πολιτικὴ ἀρχὴ τοῦ ἀπολυτρωθέντος τμήματος τοῦ Γένους.
Τί ἀντεπροσώπευαν κοινωνικῶς οἱ ἄρχοντες τῆς πρὸ ἑκατὸν ἐτῶν Ἑλλάδος;
Παρὰ τὴν ἔλλειψιν στατιστικῶν, ἡ σύνθεσις τοῦ κράτους τοῦ Εἴκοσι Ἕνα παρουσιάζεται ἐκ τῶν ὑστέρων ευδιάκριτος. Τὸν μεγάλον ὄγκον τοῦ πληθυσμοῦ ἀπετέλουν οἱ ἀγρόται. Αὐτοὶ ἔδωκαν τὸ ἀνθρώπινον ὑλικὸν τοῦ ἀγῶνος. Ἦσαν μικροϊδιοκτῆται ἢ ἡμερομίσθιοι καλλιεργηταί. Οἱ ὀλίγοι βιοτέχναι, ναυτικοὶ καὶ μεταπράται ἐσυγκροτοῦσαν τὸ ἀραιὸν ἀστικὸν ἐπίστρωμα τῆς κοινωνίας. Βιομήχανοι, κεφαλαιούχοι ἀληθινοί, ἐργάται δὲν ὑπῆρχαν.
Ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος, φαίνονται οἱ κοτζαμπάσηδες, ἔμμεσοι ἐξουσιασταὶ τῶν ὁμαγενῶν των ἐπὶ τουρκοκρατίας· οἱ Φαναριῶται, διπλωματικοὶ μᾶλλον ὁδηγοὶ τοῦ ἑλληνισμοῦ· τέλος οἱ πολεμικοὶ ἀρχηγοί τοῦ ἔθνους.
Οἱ ἀστοὶ δὲν ἦσαν ἀριθμητικῶς καὶ οἰκονομικῶς εἰς θέσιν νὰ διαμφισβητήσουν τὴν ἐξουσίαν. Οἱ κοτζαμπάσηδες καὶ οἱ Φαναριῶται ἐμισοῦντο ἀπὸ τὰ λαϊκὰ στρώματα ἕνεκα τῶν σχέσεών των μὲ τοὺς Τούρκους. Ἔμεναν οἱ γεωργοί.
Ἦσαν οἱ πολλοί. Ἐκράτησαν τὸ μεγαλείτερον βάρος τοῦ πολέμου. Κατὰ τὴν διάρκειάν του, ἀνεγνώρισαν ἀρχηγούς. Τοὺς εἶδαν, δικαίως, ὡς πρωταγωνιστὰς τῆς ἐλευθερίας. Στρατιῶται εἰς τὴν μάχην, πολῖται τὸν καιρὸν τῆς εἰρήνης, εἶχαν ἐμπιστοσύνην πρὸς τοὺς ἀρχηγούς των. Χθές, μὲ τὸ ὅπλον, σήμερα μὲ τὸ ἀλέτρι, οἱ Ἕλληνες γεωργοὶ ἀκολουθοῦσαν τοὺς ἀρχηγούς των.
Ἔτσι, οἱ ἀρχηγοὶ τοῦ ἀγῶνος εὑρέθησαν κάτοχοι τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας. Ἐχρησιμοποιοῦσαν τοὺς κοτζαμπάσηδες καὶ τοὺς Φαναριώτας εἰς τὴν τεχνικὴν διοίκησιν τῆς πολιτείας, λόγῳ τῆς μαθήσεως καὶ τῆς πείρας των. Ὅλοι μαζὶ ἀπήρτιζαν την κυβερνῶσαν τάξιν.
Τοιαύτη παρουσιάζεται ἡ ἱστορικὴ καταγωγὴ τῆς νεοελληνικῆς ὀλιγαρχίας.
Τὸ φαινόμενον δὲν θὰ κριθῇ καθ’ ἑαυτὸ εὐτυχὲς ἢ ἀτυχές. Ἦτο ἀναπόφευκτον. Μέχρι ἑνὸς ἄλλωστε σημείου, αἱ ἀριστοκρατίαι τοῦ νεοελληνικοῦ τύπου, ἐκπληρώνουν ἐπιτυχῶς τὸν προορισμόν των. Ἀλλ’ οἱ Ἕλληνες πολεμάρχοι ἦσαν ἀπροετοίμαστοι ὡς πολιτικοὶ κυβερνῆται. Ὁ πατριωτισμὸς καὶ ἡ στρατιωτικὴ ἀρετὴ δὲν ἀναπληρώνουν τὴν πολιτικὴν κλίσιν καὶ κατάρτισιν. Ἀντιθέτως οἱ Φαναριῶται καὶ κοτζαμπάσηδες εἶχαν ἱκανότητα, ἀλλὰ καὶ ἰδέας ἀσυμβιβάστους μὲ τὴν νεοελληνικὴν πραγματικότητα. Ἀναθρεμμένοι μὲ τὸ Βυζάντιον καὶ τὰ πατριαρχεῖα ἐλησμονοῦσαν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἦτο κόρη τοῦ Εἴκοσι Ἕνα. Ἐπιβάλλοντες τὰς ἀντιλήψεις των καὶ εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς ἀρχηγούς, ἔδιδαν εἰς τὸ κράτος μορφὴν ἀσύγχρονον καὶ οὐτοπικήν.
