Μεταξὺ τῶν δύο βαλκανικῶν καὶ τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ἐμεσολάβησε μόλις ἓν ἔτος. Διάστημα βραχύτατον προκειμένου νὰ στερεωθῇ μία νέα τάξις πραγμάτων καὶ νὰ διαμορφωθοῦν ἀσφαλεῖς περὶ αὐτῆς κρίσεις. Διὰ τοῦτο, ἐνῷ ἡ ἔκτοτε χρονικὴ ἀπόστασις δὲν εἶναι μεγάλη, ἡ μνήμη τῶν Ἑλλήνων διασώζει τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὡς εἰκόνα παιδικοῦ μύθου. Τὴν φαντάζεται ὡς μαγικὴν νῆσον, διαχύνουσαν τὴν λάμψιν τῆς εὐτυχίας, τῆς ἑνότητος καὶ τῆς γαλήνης εἰς τὴν ταραχώδη θάλασσαν τῶν προηγουμένων καὶ μεταγενεστέρων καιρῶν.
Σύμφωνα μὲ τὴν κοινὴν ἐντύπωσιν, ἡ Ἑλλὰς τοῦ 1914 ἔστεκεν ἀδιαίρετος πίσω ἀπὸ τὸν νικητὴν Βασιλέα της καὶ τὸν μέγαν πρωθυπουργόν της, οἱ ὁποῖοι τὴν ὡδήγουν πρὸς τὴν δόξαν καὶ τὸν ὄλβον. Μοχθηρὸς δαίμων ὁ εὐρωπαϊκὸς πόλεμος διέκοψε τὴν ἀκύμαντον ἐκείνην μακαριότητα.
Ἡ ἱστορία δὲν εἶναι εἰδύλλιον.
Ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἀπὸ θέσεως καὶ κοινῆς ἀναγνωρίσεως εἶναι μορφὴ ἱστορική. Ὁ Βενιζέλος θὰ παραμείνῃ ἡ κεφαλαιώδης προσωπικότης ὁλοκλήρου τῆς μέχρις αὐτοῦ νεοελληνικῆς περιόδου. Ἡ παρουσία καὶ τῶν δύο ἔδωκεν ἀναμφισβήτητον ἔκτασιν καὶ δραματικότητα εἰς τὴν ἑλληνικὴν κρίσιν τοῦ 1915–1922. Δὲν τὴν ἐγέννησαν ὅμως οἱ δύο αὐτοὶ τὴν κρίσιν. Ἦσαν ἀναγκαῖοι ἀντιπρόσωποι συμφερόντων, αἰσθημάτων καὶ ἰδεῶν, αἱ ὁποῖαι ὤφειλαν νὰ συγκρουσθοῦν ἀργὰ ἢ γρήγορα. Τὸ δεδομένον τοῦτο δὲν πρέπει νὰ διαφεύγῃ τοὺς ὁπωσδήποτε παρατηροῦντας τὰ τότε γενόμενα.
Διότι ἄλλως καὶ ἐφ’ ὅσον τὸ παρελθὸν προβάλλεται ἐκ νέου μὲ χρώματα λαμπρά, εὔκολα καὶ ψευδῆ, ἀποβαίνουν ἀκατάληπτος μὲν ἡ ἀληθὴς θέσις τῆς Ἑλλάδος ἐνώπιον τῆς παγκοσμίου κρίσεως, ἀνεξήγητα δὲ ὅσα κατ’ αὐτὴν διεδραματίσθησαν. Ἡ ἀναπαράστασις τῆς πραγματικότητος διαφέρει ἀπὸ τοὺς ὀπτασιασμούς.
Ἐλέχθη ἤδη πῶς ἀπὸ τὸ κίνημα τοῦ Γουδί προέκυψε τὸ νεοελληνικὸν ἀστικὸν κράτος. Ἡ ὀλιγαρχία παρεμερίσθη βιαίως. Ἀλλ’ οἱ ἀρχηγοὶ τῆς ἀστικῆς τάξεως, συγκεκριμένως ὁ Βενιζέλος, προέβησαν εἰς μερικὴν ὀλιγαρχικὴν παλινόρθωσιν. Δὲν ἐνόμιζαν ριζικὴν τὴν διαίρεσιν τῶν δύο τάξεων. Ἐπιέζοντο ἀπὸ τὴν ἐθνικὴν σκοπιμότητα. Ἐβιάζοντο νὰ χρησιμοποιήσουν εἰς μεγάλα ἀξιώματα τῆς πολιτείας ἀντιπροσώπους τῆς ὀλιγαρχίας, τῶν ὁποίων ἡ πεῖρα ἐφαίνετο προσὸν ἀνώτερον ἀπὸ τὴν ζωτικότητα τῶν νέων κοινωνικῶν στοιχείων. Οὕτω ὑπηρεσίαι ὁλόκληροι, θέσεις ὑψίστης σπουδαιό-
