νώσεις, τὰς οἰκονομικὰς τάξεις. Αἱ ὁμαδικαὶ ἑπομένως ἐκδηλώσεις εἶνε αἱ κύριαι αἰτίαι τῶν ἐθνικῶν γεγονότων.
Τὸ ἄτομον ἐπηρεάζει τὴν ἱστορίαν. Ὅσον ἐν τούτοις ὑψηλὰ καὶ ἂν ἀνέβη εἰς τὴν κοινωνικὴν ἱεραρχίαν μία προσωπικότης, τότε γίνεται παράγων ἱστορικός, ὅταν ἐνεργῇ ἐν ὀνόματι ὁμάδων ἀπὸ τὰς ἀναφερθείσας. Οἱ περιγράφοντες μίαν ἐποχὴν χρεωστοῦν νὰ ἐνθυμοῦνται ὅτι εἰς τὸ κατώφλι τῆς ἱστορίας στέκεται ὁ λαός. Διὰ νὰ ἐννοηθῇ ἑπομένως ἡ μετὰ τὸ 97 ἀφύπνισις τῆς νεοελληνικῆς πραγματικότητος, πρέπει νὰ ὑπομνησθῇ ἡ κοινωνικὴ κατάστασις τῶν χρόνων ἐκείνων.
Ἄνευ ἄλλης προεισαγωγῆς, εἶνε ἀνάγκη νὰ λεχθῇ ὅτι εἰς τὸ κέντρον ὅλων τῶν μέχρι τοῦ 1930 ἱστορικῶν νεοελληνικῶν συμβάντων, ὑπάρχει ἡ ἰδία πάντοτε αἰτία: Ἡ ἔλλειψις ἀκμαίας, συμπαγοῦς καὶ ἡγέτιδος ἀστικῆς τάξεως.
Αὐτὴ εἶνε ἡ σπονδυλικὴ στήλη τῶν σημερινῶν κοινωνιῶν. Αὐτὴ ἔλειψε ἐπὶ μακρὸν ἀπὸ τὴν νεωτέραν Ἑλλάδα καὶ οὔτε ἔχει ὁριστικῶς διαμορφωθῇ ἀκόμη τώρα.
Διότι τὰ σημερινὰ ἔθνη τῆς Βαλκανικῆς Χερσονήσου εἰς τὰ ὁποῖα ἀνήκει καὶ ἡ Ἑλλάς, δὲν ἐσχηματίσθησαν κατὰ τὸν ἴδιον τρόπον μὲ ἐκεῖνα τῆς Μέσης καὶ Δυτικῆς Εὐρώπης. Τὴν ὥραν ποὺ αὐτὴ κατέλυε τὴν φεουδαρχίαν καὶ περιώριζε τὸν βασιλικὸν δεσποτισμόν, τὰ Βαλκάνια εἶχαν ὑποταχθῇ εἰς τοὺς Τούρκους. Τοῦτο σημαίνει ἐπικράτησιν ἑνὸς εἰδικοῦ οἰκονομικοῦ καὶ πνευματικοῦ Μεσαίωνος, πρὸς νότον τοῦ Δουνάβεως. Εἰδικοῦ, διότι οἱ Τοῦρκοι δὲν ὡμοίαζαν τοὺς εὐγενεῖς, τὸν κλῆρον ἢ τὸν μοναρχισμὸν τῆς Δύσεως. Ἦσαν φυλὴ νομαδική, χωρὶς ἀστικὴν οἰκονομίαν καὶ τὸν ἐκ ταύτης πολιτισμόν.
Κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ 19ου αἰῶνος, οἱ ἀστοὶ τῆς Δυτικῆς Εὐρώπης κατελάμβαναν τὴν πολιτικὴν ἐξουσίαν. Εἰς τὴν μέσην ἐκυριάρχουν οἰκονομικῶς. Τότε μόλις ἡ Ἰλλυρικὴ Χερσόνησος ἤρχισεν ἀπωθοῦσα τοὺς Τούρκους. Οἱ νεαροὶ λαοὶ τοῦ Αἵμου ἀπέκτων ἐθνικὴν ἀνεξαρτησίαν. Ἡ κοινωνικὴ καὶ πολιτική των ὀργάνωσις καθυστέρει. Ὁ λόγος εἶνε σαφής: Εἰς τὴν κυρίως Εὐρώπην αἱ πολιτικαὶ σχέσεις ἐρρυθμίζοντο ἀπὸ τὸν οἰκονομικὸν πρὸ πάντων συντελεστήν. Τὰ βαλκανικὰ κράτη ἐξουσιάζοντο ἀπὸ ἰδιορρύθμους ἀριστοκρατίας, σχηματισθείσας ἐκ τῶν πολεμικῶν κατὰ τῆς Τουρκίας ἀγώνων.
Οὔτε τυχαῖον, οὔτε ἄνευ συνεπειῶν εἶνε τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ ἔγερσις τοῦ Εἴκοσι Ἕνα παρεσκευάσθη ἔξω τῶν ὁρίων τῆς τουρκοκρατουμένης Ἑλλάδος. Ὁ Ρήγας, οἱ Φιλικοί, ὁ Κοραῆς, οἱ πρῶτοι συνεργάται των, ἦσαν ἀστοί. Ἔμποροι, ἐπαγγελματίαι, ἄνθρωποι τῶν γραμμάτων, ἐζοῦσαν ἐλεύθεροι πολῖται ἐν μέσῳ λαῶν ξένων. Ἐγνώριζαν τὴν Μεταρρύθμισιν καὶ τὴν γαλλικὴν Ἐπανάστασιν. Καθὼς οἱ Τσέχοι τοὺς Αὐστριακοὺς ἢ οἱ Πολωνοὶ τοὺς Γερμανούς, οἱ Ἕλληνες ἐκεῖνοι ἔβλεπαν τὸν Τοῦρκον ὡς δυνάστην τοῦ ἔθνους των. Τὸ περιβάλλον ὅμως τοὺς ἐγέννα καὶ ἕνα περιπλέον αἴσθημα, τὸ ὁποῖον δὲν εἶχαν καθαρὸν οἱ δοῦλοι ὁμοεθνείς των: Έθεωροῦσαν τοὺς Τούρκους καὶ ὡς κοινωνικοὺς ἐχθρούς των. Ὅπως καὶ ἦσαν.
