«Ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἰταλίας δὲν ἐδίστασε νὰ εἴπῃ ὄχι ἅπαξ ἀλλὰ δὶς πρὸς τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς κυβερνήσεως ἐν Ρώμῃ ὅτι ἡ Ιταλία εἰς τὸ ζήτημα τῆς παραλίας τῆς Βορείου Ηπείρου εἶναι τοσοῦτον ἀνένδοτος ὥστε θὰ φθάσῃ καὶ μέχρι πολέμου κατὰ τῆς Ἑλλάδος».
Ἐξαίρων δὲ τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος νὰ ὑποστῇ καὶ θυσίας ἀκόμη χάριν τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης, ὁ Βενιζέλος προσέθεσε βραδύτερον:
«Λησμονεῖτε ὅτι ἐξ αἰτίας τῶν βορείων συνόρων τῆς Ἀλβανίας ἠπειλήθη εὐρωπαϊκὸς πόλεμος, ἡ δὲ Ρωσσία μετὰ τῆς Αὐστρίας ἔκαμαν μερικὴν ἐπιστράτευσιν;
Ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ προκαλέσῃ περιπλοκάς. Θὰ τηρήσῃ τὰς ὑποσχέσεις της ἀπέναντι τῆς συνθήκης του Λονδίνου. Ἔχομεν καθῆκαν νὰ συμπεριφερώμεθα ὡς κράτος ἀνῆκον εἰς τὴν εὐρωπαϊκὴν οἰκογένειαν».
Ὁ Βενιζέλος δὲν ἠθέλησε νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις ἐδημοκόπει. Πράγματι, ὁ Γ. Θεοτόκης, ὅστις τὸν ἐπέκρινεν ἀμειλίκτως διὰ τὸ βορειοηπειρωτικόν, εἶχε σταλῆ τὴν ἄνοιξιν τοῦ 1913 εἰς Ρώμην διὰ νὰ γνωστοποιήσῃ τὴν ἀνάρρησιν τοῦ Κωνσταντίνου ἐπὶ τοῦ θρόνου. Συνωμίλησεν ἰδιαιτέρως μὲ τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν. Καὶ ἔγραφεν ὁ Γ. Θεοτόκης εἰς τὸν Βενιζέλον:
«Ὁ Σὰν Τζουλιάνο ἐφάνη ἀπολύτως ἀντιέλλην καὶ ἀπολύτως ἀδιάλλακτος εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἠπειρωτικῆς παραλίας. Τὰ τέσσαρα γενικὰ ἐπιτελεῖα, στρατοῦ ξηρᾶς καὶ θαλάσσης, Αὐστρίας καὶ Ἰταλίας, ἐχαρακτήρισαν ὡς ἐπικίνδυνον δι’ αὐτὰς τὴν κατοχὴν ἀμφοτέρων τῶν ἀκτῶν τῶν στενῶν τῆς Κερκύρας ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος. Ἀδιάλλακτος πάντοτε ὁ Σὰν Τζουλιάνο διὰ τὴν ἐσωτερικὴν μεθόριον τῆς Ἠπείρου».
Τὴν ἰταλικὴν ἀδιαλλαξίαν δὲν κατώρθωσε νὰ κάμψῃ ὁ Γ. Θεοτόκης. Κατηγόρει ὅμως μετὰ τῶν συναδέλφων του τὸν Βενιζέλον ὡς πανικόβλητον, ἐπειδὴ δὲν ἐτόλμησε νὰ φθάσῃ μέχρι πολέμου κατὰ τῆς Ἰταλίας. [1]
Κρισιμωτέρα καὶ μεστὴ συνεπειῶν ἦτο ἡ ὑπόθεσις τῶν νήσων. Ἡ Τουρκία ἐνεπιστεύθη τὴν Χῖον, Μυτιλήνην, Σάμον καὶ τὰς μικροτέρας νήσους τοῦ ἀνατολικοῦ Αἰγαίου εἰς τὰς μεγάλας Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι τὰς ἐπεδίκασαν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος. Η Πύλη δὲν ἐδέχθη τὴν ἀπόφασιν. Ποῖος θὰ τὴν ἐξετέλει;
Οἱ Νεότουρκοι δικτάτορες ἤθελαν πόλεμον. Ὁ μέγας βεζύρης Σαῒτ Χαλὴμ ἠπείλει:
- ↑ Τὰ ὑπ’ ἀριθμὸν 3504 καὶ 3522 τηλεγραφήματα τῶν πρέσβεων Βιέννης Γ. Στρέϊτ καὶ Ρώμης Δ. Κακλαμάνου. Βουλὴ Ἑλλήνων, συνεδριάσεις 31 Ὀκτωβρίου 1913 καὶ 14 Φεβρουαρίου 1914. Τόμος 3ος Γαλλικῆς Κιτρίνης Βίβλου. Ρ. Πουανκαρὲ καὶ Ε. Γκρέϋ ἀπομνημονεύματα. Ἀλεξάνδρου Καραπάνου καὶ Κ. Ρέντη περὶ τοῦ Βορειοηπειρωτικοῦ. Σ. Ἀντωνοπούλου: «Συνθῆκαι Βουκουρεστίου καὶ Ἀθηνῶν». Ἐκ συνομιλίας Ε. Βενιζέλου μὲ τὸ γράφοντα, Ἀθῆναι Ιούνιος 1928. Ἐνυπόγραφος ἔκθεσις Γεωργίου Θεοτόκη ἐκ Ρώμης 15)28 Ἰουνίου 1913 πρὸς ὑπουργεῖον Ἐξωτερικῶν Ἀθήνας.
