νης τάξεως δὲν ἀντέχει οὔτε εἰς τὴν πλέον πρόχειρον ἐξέτασιν. Μόνον κοινή, συλλογική, ἑνιαία προσπάθεια ἑνὸς λαοῦ δημιουργεῖ ἐθνικὰ ἀποτελέσματα.
Καὶ ὅταν ὁ Γεώργιος Θεοτόκης ἀπεκάλεσεν εἰρωνικῶς τὸν Βενιζέλον ἐλευθερωτήν, ὁ τελευταῖος τοῦ ἀπήντησε:
«Οὔτε τόσον ἀψυχολόγητος οὔτε τόσον ἀκοινωνιολόγητος εἶμαι ὥστε νὰ μὴ γνωρίζω ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτύχῃ εἷς ἄνθρωπος ὅσα ἐπετεύχθησαν. Ἐγένετο ὑποσυνείδητος ἐργασία εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ ἔθνους ἀπὸ πολλοῦ χρόνου. Ἐγὼ εἶχα τὴν τιμὴν νὰ γίνω σημαιοφόρος ἰδεῶν, αἱ ὁποῖαι πρὸ πολλοῦ εἶχαν σπαρῆ καὶ αἱ ὁποῖαι ἀπὸ μιᾶς ἡμέρας εἰς τὴν ἄλλην ἐπρόκειτο νὰ ἐκδηλωθοῦν».
Ἀλλὰ τὸ γεγονὸς τοῦτο δὲν ἀποκλείει τὴν βεβαιότητα καθ’ ἣν οἱ Ἕλληνες ἀστοὶ καὶ ὁ ἀρχηγός των Βενιζέλος ἐπρωτοστάτησαν εἰς τὴν δημιουργίαν τῆς νέας Ελλάδος. Εἰς αὐτοὺς ὀφείλετο ἡ πρωτοβουλία τῆς χαραχθείσης πολιτικῆς. Ἰδική των ἀποκλειστικῶς ἦτο καὶ ἡ μέθοδος τῆς πραγματοποιήσεως.
Ὑπελείπετο ἡ στερέωσις καὶ ἡ εὔρυνσις τοῦ ἐγερθέντος οἰκοδομήματος. Ὁ Βενιζέλος ἠθέλησε νὰ συνεχίσῃ, ὅπως ἤρχισε. Μὲ τὴν συνένωσιν καὶ τὴν συνεργασίαν τῶν κοινωνικῶν ἐκείνων στοιχείων, τὰ ὁποῖα εὑρίσκοντο εἰς διάστασιν πρός τήν ἰδικήν του ἀστικὴν τάξιν. Τοῦτο ὑπῆρξεν εἷς ἐκ τῶν λόγων τῆς ἐπιτυχίας του μέχρι τοῦδε. Αὐτὸ τὸ ἴδιον ἐστάθη ἡ τρωτὴ πλευρά, ἡ ἀδυναμία τοῦ συστήματός του. Διότι ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ὀλιγαρχικῆς τάξεως ἦτο πλέον αὐτὸς οὗτος ὁ βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων, ἔχων ἐνώπιον ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους τὸ γόητρον τῶν στρατιωτικῶν κατορθωμάτων. Ὁ Βενιζέλος ἔβλεπεν εἰς τὸν Κωνσταντῖνον τὸ ἀνώτατον ὄργανον τῆς ἐθνικῆς ἐνεργείας. Ἀπὸ πεποιθήσεως καὶ χαρακτῆρος ὁ Κωνσταντῖνος ἐθεώρει τὸν Βενιζέλον πολιτικόν του ἀντίπαλον.
Ἡ θέσις, ἥτις ἐκ τῶν ὑστέρων φαίνεται τόσον σαφής, δὲν ὑφίστατο οὔτε ὡς ὑποψία διὰ τοὺς πολλούς, τὴν ἐπαύριον τῆς συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου. Τὴν ὡρίμασαν, τὴν ἐπετάχυναν, τὴν ἔκαμαν πραγματικήν, περιστατικά, συμπτώσεις, ἡ θέλησις τῶν ἀνθρώπων καὶ ἀπρόοπτα γεγονότα. [1]
Εἰς τὸ Βουκουρέστι δὲν ἐπραγματοποιήθη ἔργον αἰώνιον ἢ τέλειον. Ἐκανονίσθησαν ἐκεῖνα τὰ βαλκανικὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἡ Ἑλλάς, ἡ Ρουμανία καὶ ἡ Σερβία, ἠδύνατο νὰ λύσουν μόναι των μέχρις ἑνὸς βαθμοῦ. Πρὸς στερέωσιν τοῦ νέου καθεστῶτος ἀπητεῖτο ἄγρυπνος προσοχὴ καὶ ἑνότης προσπαθειῶν ἐκ μέρους ἰδίως τῆς Ἑλλάδος. Αἱ προϋποθέσεις αὐταὶ δὲν ἐτηρήθησαν καὶ διὰ λόγους ἐσωτερικῆς πολιτικῆς καὶ ἕνεκεν ἀπροόπτων
- ↑ Τὰ λεχθέντα εἰς τὸ γεῦμα τῶν φιλελευθέρων, «Ἀκταίον» Νέου Φαλήρου 18 Αὐγούστου 1913. Πρακτικὰ τῆς Βουλῆς Ἑλλήνων 31 Ιουνίου 1913 καὶ 13-15 Αὐγούστου 1917.
