Περὶ τὸ ἔτος 1900, ἡ Ἑλλὰς ἀφυπνίζετο ἀπὸ τρομερὸν ἐφιάλτην.
Τρία χρόνια προηγουμένως, ὁ στρατός της διελύετο εἰς φυγὴν ἄτακτον ἐνώπιον τῶν Τούρκων. Τὸ ἔθνος ᾐσθάνετο τὸν πανικόν τῆς Λαρίσης ὡς ρῖγος θανάτου. Ἡ Θεσσαλία κατελαμβάνετο. Ἐπέστρεφαν καιροὶ δουλείας.
Ἀπὸ τὴν Στερεὰν ἕως τὰ πλέον μακρυνὰ νησιὰ τοῦ Αἰγαίου, ἡ μητέρες ἐφοβέριζαν τὰ παιδιά των μὲ τό:
«Ὁ Ἐτέμης ἔρχεται».
Καὶ ὁ τερατώδης ἴσκιος κατέβαινεν ὡς τὸν ἀκρότατον ἑλληνικὸν Νότον.
Τὴν ἐπαύριον τῆς καταστροφῆς, οἱ ἠθικοὶ ὁρίζοντες τοῦ τόπου ἐστένεψαν ἀσφυκτικά. Ἡ πνευματικὴ κίνησις ἐνεκρώθη. Ὁ πατριωτισμὸς ἐμυκτηρίζετο ὡς ἰδανικὸν ἀστεῖον. Τὸ ἀνεξάρτητον βασίλειον εἶχεν ἱδρυθῇ ὡς ἄσυλον καὶ ὁρμητήριον ἐλευθερίας. Κατήντησεν ἔξαφνα μιὰ ταπεινή, μαραζωμένη, θλιβερὴ βαλκανικὴ ἐπαρχία.
Εἰς τὰς πεδιάδας ὅμως τῆς Θεσσαλίας συνέβη καὶ κάτι ἄλλο πλὴν τῆς ἥττης: Μετεβλήθη ριζικῶς ἡ ψυχολογία τοῦ ἐξευτελισθέντος ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὁ δρόμος ἀπὸ Φαρσάλων μέχρι Θερμοπυλῶν ὑπῆρξε διὰ τοὺς Ἕλληνας ὅ,τι ἡ ὁδὸς πρὸς Δαμασκὸν διὰ τὸν ἀπόστολον Παῦλον: Ἐκατάλαβαν ὅτι, ὡς κράτος, ἦσαν ἐκτὸς τῆς πραγματικότητος.
Ἀληθῶς. Ἐπὶ τρία τέταρτα αἰῶνος αἱ ζωντανώτεραι δυνάμεις τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶχαν ἀφιερωθῇ πρὸς δημιουργίαν ἐλευθέρου κράτους. Μάταιος κόπος· Τὸ Ἐννενῆντα Ἑπτὰ ἔδειξεν ὅτι ἡ ὀργανικὴ σύνθεσις τοῦ βασιλείου ἦτο ἀνύπαρκτος.
Πῶς ἑρμηνεύεται τὸ γεγονός;
Ἡ ἐξήγησις τῶν ἱστορικῶν φαινομένων εἶνε ἀνάπηρος, ὅταν γίνεται διὰ τῆς μεθόδου, ἥτις περιγράφει τὰς πράξεις τῶν προσώπων. Σύμφωνα μὲ αὐτήν, ἡ Ἑλλὰς ἐνικήθη τὸ 1897, ἐπειδὴ ὁ Τρικούπης ἦτο σπάταλος, ὁ Δηλιγιάννης ἐπιπόλαιος, ὁ Γεώργιος ἀδιάφορος, ὁ διάδοχος Κωνσταντῖνος ἀνίκανος, ἄλλοι πολιτικοὶ ἢ στρατιωτικοὶ ἀσυνείδητοι καὶ ἀνάξιοι.
Μόνον ἀφελεῖς φαντασίαι ἱκανοποιοῦνται ἀπὸ τὴν ἐνσάρκωσιν τῶν λαῶν εἰς τὰς φυσιογνωμίας ὡρισμένων ἀνθρώπων. Ἕνα-ἕνα τὸ ἄτομον ζυγίζει ἐλάχιστα πρὸ τοῦ συνόλου, τὸ ὁποῖον καλεῖται κοινωνία, λαός, ἔθνος. Τὰ δὲ σύγχρονα ἔθνη ἀποτελοῦνται ὄχι ἀπὸ χωριστὰ πρόσωπα, ἀλλ’ ἀπὸ κοινωνικοὺς ὁμίλους, ἀπὸ τὴν οἰκογένειαν δηλαδή, τὰς ἐπαγγελματικὰς ὀργα-
