ἐνήργει, ἐὰν ἦτο Σέρβος αρχιστράτηγος, καθ’ ὃν τρόπον ἐνήργησαν οἱ Σέρβοι, ἀλλὰ κατ’ ἄλλον, ὃν ἔκρινε καλλίτερον». [1]
Γενικῶς δὲ αἱ σχέσεις συμμάχων στρατῶν δὲν κρίνονται κατὰ τὴν μέθοδον τῆς ἑλληνικῆς διοικήσεως τοῦ 1913. Ὁ στρατάρχης Φός, τοῦ ὁποίου ἡ αὐθεντία δὲν εἶναι μικροτέρα ἀπό ἐκείνην τοῦ Κωνσταντίνου ἢ τοῦ Δούσμανη, εἶχε τὴν ἑξῆς ἐπὶ τοῦ θέματος γνώμην:
«Όταν συμμαχικὰ στρατεύματα πολεμοῦν μαζί, πρέπει νὰ λαμβάνωμεν ὑπ’ ὄψει ὅτι ἔχουν διάφορον προέλευσιν καὶ ἀξίαν. Ἐκεῖνοι οἵτινες τὰ διοικοῦν εἶναι ἀνομοίου ἰδιοσυγκρασίας καὶ συνηθειῶν. Πρὸ παντὸς ἐξαρτῶνται εἰς ἕκαστος ἀπὸ τὰς κυβερνήσεις των. Πιστεύουν ενστίκτως ὅτι καταβάλλουν προσπάθειαν μεγαλειτέραν ἀπὸ ἐκείνην τοῦ συμμάχου των. Οὐδὲν φυσικώτερον καὶ ἀνθρωπινώτερον τοῦ αἰσθήματος τούτου». [2]
Δὲν θὰ ἦτο εὐθὺ νὰ κατηγορηθοῦν οἱ Σέρβοι ὅτι, κατὰ τὸ 1913, ἠμέλησαν τὸ συμμαχικὸν καθῆκον. Ἑνήργησαν βεβαίως σύμφωνα μὲ τὰς στρατιωτικάς των ἀντιλήψεις καὶ μὲ τὰς ὁδηγίας τῆς πολιτικῆς των. Πιθανὸν νὰ ἔσφαλαν. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἑλληνικὴ στρατιωτικὴ ἀρχὴ δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐπικαλεσθῇ τὸ ἀλάθητον. Δὲν ἐφέρθη, ὅπως ὁ Φωκίων, οὔτε ἀπέναντι τῶν ἰδίων στρατιωτῶν μετὰ φιλανθρωπίας, οὔτε πρὸς τοὺς συμμάχους μετὰ προνοίας. Ἐλησμόνησεν ὅτι ἡ Σερβία θὰ ἡττᾶτο μόνη ἀσφαλῶς παρὰ τῶν Βουλγάρων, καὶ ἡ Ἑλλὰς ὅμως δὲν θὰ ἐνίκα ἄνευ τῶν Σέρβων!
Ὁ Κωνσταντῖνος ὑπῆρξε πολύτιμος παράγων τῆς νίκης τοῦ δευτέρου βαλκανικοῦ πολέμου. Τὸ στρατηγεῖόν του διηύθυνε τὰς ἐπιχειρήσεις μὲ περισσοτέραν πεῖραν παρὰ εἰς τὴν πρώτην εκστρατείαν. Ὁ ἴδιος ἐνέπνεεν ἐμπιστοσύνην καὶ ἐτόνωνε τὸ φρόνημα τοῦ στρατοῦ. Ἡ παρουσία του ἐγέννα αἴσθημα ασφαλείας εἰς τοὺς μαχομένους.
Ἡ δόξα ἐκείνη δὲν ἤρκει εἰς τοὺς περὶ αὐτὸν στρατιωτικούς. Ἀνεκάλυψαν ὅτι ἦσαν μεγάλοι στρατηγοί. Ἐπειδὴ δὲ στρατηγικὴ καὶ πολιτικὴ συγγενεύουν, οἱ βασιλικοὶ ἐπιτελεῖς ἐνόμισαν ὅτι ἔπρεπε νὰ διευθύνουν καὶ τὴν διπλωματίαν τῆς χώρας των. Ἡ τάσις των, ἐκδηλωθεῖσα κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις τῆς εἰρήνης τοῦ Βουκουρεστίου, ἔγινεν ἀφορμὴ τῆς ἀρχικῆς διαφωνίας μεταξὺ τοῦ Κωνσταντίνου, βασιλέως πλέον, καὶ τοῦ Βενιζέλου. Εἶναι ἡ πρώτη σειρὰ τοιούτων καὶ τοποθετεῖται εἰς τὰς αἰτίας τῆς περαιτέρω ἑλληνικῆς κρίσεως.
Ὁ βασιλεὺς εἶχεν ἀπομονωθῆ ἐπὶ ἑβδομάδας εἰς τὰ μακεδονικὰ ὀροπέδια. Οἱ κυριώτατοι βοηθοί του, ὁ ἐπιτελάρχης Δούσμανης καὶ ὁ διευθυντὴς
- ↑ Ἐπιστολὴ τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν συντηρητικῶν δημοκρατικῶν Α. Μιχαλακοπούλου εἰς τὸν γράφοντα, ἐξ Ἀθηνῶν τὴν 18ην Φεβρουαρίου 1929. Ὁ πρώην πρωθυπουργὸς ἀπήντησεν ὡς ἀνωτέρω εἰς σχετικὸν ἐρώτημα. Τὰ τηλεγραφήματα Κορομηλᾶ–Βασιλέως δὲν ἀνευρέθησαν εἰς τὰ ἀρχεῖα τοῦ ὑπουργείου Ἐξωτερικῶν ἢ Στρατιᾶς.
- ↑ Ρ. Ρεκουλύ. «Τὸ ἀναμνηστικὸν τοῦ Φός» σελὶς 18.
