στρατιωτικὸς δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ θέμα τοῦτο. Ἄλλωστε ἡ ὑπερφαλαγγιστικὴ κίνησις εἶναι τόσον γνωστὴ εἰς τὴν στρατηγικήν, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὴν ἀγνοῇ οὔτε ὁ μικρότερος ἀξιωματικός. Οἱ αὐτοδημιούργητοι Ναπολέοντες δύνανται νὰ ἐπικρίνωσι τὰς πράξεις ἡμῶν τῶν κοινῶν ἀξιωματικῶν πρὸς σχηματισμὸν ἐντυπώσεων».
Ἐν τούτοις ὁ Βούλγαρος ἀρχιστράτηγος Ἰβάνωφ ἀναφέρει ὅτι ἀκριβῶς ἡ ἑλληνικὴ στρατιωτικὴ διοίκησις παρέλειψε τὰς κυκλωτικὰς κινήσεις· ὁμολογεῖ ὅτι ἡ 21η Ἰουνίου μετὰ τὴν μάχην τοῦ Κιλκὶς ἦτο ἡμέρα κρίσεως διὰ τὴν ἰδικήν του 2αν βουλγαρικὴν στρατιὰν καὶ βεβαιώνει ὅτι ἡ σωτηρία του ὀφείλεται κατὰ μέγα μέρος:
«Εἰς τὰς ἀδεξίους ἐπιχειρήσεις τοῦ ἐχθροῦ, ὅστις δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐκτιμήσῃ καὶ νὰ ἐκμεταλλευθῇ τὴν κατάστασιν».
Καὶ διὰ τὰς περαιτέρω μέχρι τῆς 10ης Ἰουλίου ἐνεργείας τοῦ Ἕλληνος ἀρχιστρατήγου ὁ Ἰβάνωφ γράφει:
«Ἐὰν μέχρι τοῦδε δὲν ἐπῆλθεν ἡ ὁριστικὴ καταστροφή μας, ὀφείλεται τοῦτο εἰς τοὺς Ἕλληνας, οἵτινες δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἐπωφεληθοῦν τῆς ἡμετέρας καταστάσεως».
Ὁ δὲ ἐπιτελάρχης Μαζαράκης, μετασχὼν εἰς τὴν μάχην Κιλκὶς–Λαχανᾶ, γράφει περὶ αὐτῆς:
«Ἡ ἑλληνικὴ παράταξις, ἐντελῶς γραμμική, ἄνευ ἐφεδρειῶν οὔτε γενικῶν οὔτε μερικῶν, ἄνευ ὀργανώσεως τῆς διοικήσεως καὶ σαφῶν εἰς ἑκάστην ὁμάδα ἐντολῶν, μὴ ἀνταποκρινομένη εἰς τὰς σαφεῖς περὶ ἐχθροῦ πληροφορίας, ἔσχεν ὡς ἀποτέλεσμα τὴν κατὰ μέτωπον ἐπίθεσιν ἐναντίον τῶν ὠργανωμένων θέσεων τοῦ Κιλκὶς καὶ τοῦ Λαχανᾶ, μὲ μεγάλας θυσίας καὶ ἀπώλειαν χρόνου καὶ τὴν διαφυγὴν τοῦ βουλγαρικοῦ στρατοῦ ἐκ βεβαίας αἰχμαλωσίας ἡ ὁποία θὰ ἐπετυγχάνετο ἐὰν αἱ δύο πτέρυγες ἰσχυρῶς συγκεκροτημέναι καὶ ὑπὸ ἰδίαν ἑκάστη διοίκησιν ἐπετίθεντο συγχρόνως κατὰ τῶν συγκοινωνιῶν καὶ ὁδῶν ὑποχωρήσεως τῶν Βουλγάρων, πρὸς Κιλινδίρι–Δοϊράνην ἡ μία, πρὸς Νιγρίταν–Ὄρλιακο ἡ ἄλλη».
Ὥστε τὴν μορφὴν τοῦ Δούσμανη ἐναντίον τῶν Σέρβων ὅτι δὲν κατεδίωξαν μέχρις ἐξοντώσεως τοὺς Βουλγάρους, τὴν ἐπαναλαμβάνει κατὰ τοῦ Δούσμανη ὁ διάδοχός του εἰς τὴν ἀρχηγίαν τοῦ ἑλληνικοῦ ἐπιτελείου: Ἐὰν οἱ Βούλγαροι διέφυγαν ἀπὸ τὸ Κιλκὶς καὶ παρουσιάσθησαν ἰσχυρότεροι ἐκεῖθεν τῆς Κρέσνας, ἡ εὐθύνη βαρύνει τὸν Δούσμανη ἢ τὸν Ἕλληνα ἀρχιστράτηγον, ὅπερ τὸ αὐτό. Τοῦτο συμπεραίνει ὁ ἐπιτελάρχης Μαζαράκης.
Ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος καὶ ὁ Δούσμανης ἰσχυρίσθησαν ὅτι, ἐνῷ ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς ἐπάλαιε κατ’ ἀνωτέρων δυνάμεων πέραν τῆς Κρέσνας, οἱ Σέρβοι ἔμεναν ἀκίνητοι.
Κατὰ πρῶτον λόγον, εἰδικοὶ στρατιωτικοὶ ὑποστηρίζουν ὅτι ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς δὲν ὤφειλε νὰ ἀναλάβῃ τὰς τολμηρὰς καὶ ἀσκόπους ἐπιχειρήσεις πρὸς τὰ παλαιὰ βουλγαρικὰ σύνορα, παρὰ τὴν γνώμην τῆς ὑπευθύ-
