Δέκα πέντε ἔτη βραδύτερον, ὁ ἐπιτελάρχης του Δούσμανης ἀνήγαγεν εἰς σύστημα τὴν ἐπίκρισιν κατὰ τῶν Σέρβων. Βεβαιώνει δι’ ὁλοκλήρου βιβλίου ὅτι ἐξ ὑπαιτιότητός των ἐκινδύνευσαν τότε οἱ Ἕλληνες. Ὄχι τοῦτο μόνον. Ἡ σερβικὴ ἀδράνεια ἐπροκάλεσε τὴν σωτηρίαν τοῦ βουλγαρικοῦ στρατοῦ, ὅστις ταχέως ἀναλαβών, ἠδυνήθη νὰ ἐπέμβῃ τόσον ὀλεθρίως εἰς τὸν εὐρωπαϊκὸν πόλεμον.
Ἄν ἡ ὑπόθεσις περιωρίζετο εἰς τὸν στρατιωτικὸν χαρακτῆρα της δεν θὰ ἀπησχόλει τὴν παροῦσαν μελέτην. Τὰ ἴδια ὅμως ἐπιχειρήματα ἐχρησιμοποιήθησαν μαζὶ μὲ ἄλλα πρὸς δικαιολογίαν τῆς ἑλληνικῆς ἐκείνης πολιτικῆς, ἡ ὁποία ἐπεκράτησε κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1915 καὶ ἥτις ἀφῆκεν ἀβοήθητον τὴν Σερβίαν, ὅταν αὕτη προσεβλήθη καὶ κατεστράφη παρὰ τῶν Βουλγάρων. Διὰ τοῦτο αἱ ἀντιλήψεις τοῦ Κωνσταντίνου καὶ τῶν ἐπιτελῶν του ἐνδιαφέρουν καιρίως τὴν ὅλην νεοελληνικὴν ἱστορίαν. [1]
Διὰ νὰ ὑποστηριχθῇ ουσιαστικῶς ἡ ἐναντίον τῶν Σέρβων κατηγορία ἐκ μέρους τῆς ἑλληνικῆς στρατιωτικῆς διοικήσεως ἐλέχθη ὅτι ἀπ’ ἀρχῆς ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς ἀντεμετώπισεν ἰσόπαλον βουλγαρικὴν δύναμιν. Ὁ στρατηγὸς Δούσμανης ὑπολογίζει εἰς 80–88 τὰ βουλγαρικὰ τάγματα, τὰ μετασχόντα τῆς μάχης Κιλκὶς–Λαχανᾶ, εἰς 142 δὲ τὰ διατεθέντα τελικῶς ἐναντίον τῶν Ἑλλήνων.
Οἱ ἀριθμοὶ αὐτοὶ δὲν φαίνονται ἀποκρινόμενοι εἰς τὴν πραγματικότητα.
Δὲν λαμβάνονται φυσικὰ ὑπ’ ὄψιν αἱ στατιστικαὶ τοῦ Βουλγάρου ἀρχιστρατήγου Ἰβάνωφ, ὅστις καταβιβάζει εἰς τὸ ἥμισυ τῶν ἑλληνικῶν τὰς ὑπὸ τὰς διαταγάς του δυνάμεις. Ἀλλ’ ὁ ἤδη ἐπιτελάρχης Μαζαράκης, λοχαγὸς ἐπιτελὴς τῆς 5ης μεραρχίας κατὰ τὸν βουλγαρικὸν πόλεμον, βεβαιώνει ὅτι εἰς τὴν ἔναρξιν τῶν ἐχθροπραξιῶν οἱ Βούλγαροι ἀντέταξαν ἐφ’ ὅλου τοῦ ἑλληνικοῦ μετώπου 59 τάγματα. Ἀπέναντι αὐτῶν, σύμφωνα μὲ τὰ δεδομένα τῆς ἑλληνικῆς πολεμικῆς ἐκθέσεως, οἱ Ἕλληνες εἶχαν 73 τάγματα πρώτης γραμμῆς καὶ 7–8 ἄλλα εἰς τὴν περιοχὴν Θεσσαλονίκης. Ὅταν δὲ οἱ Βούλγαροι ἀνεβίβασαν τὸν ἀριθμὸν εἰς 123 τάγματα, οἱ Ἕλληνες εἶχαν ὑπὲρ τὰ 90.
Ὁ στρατηγὸς Δούσμανης ἐλέγχει τοὺς Σέρβους διότι δὲν κατεδίωξαν συντόνως τὸν ἡττηθέντα βουλγαρικὸν στρατὸν καὶ τοῦ ἐπέτρεψαν νὰ μεταφερθῇ κατὰ τοῦ ἑλληνικοῦ.
Ἀντιθέτως ὅμως ξένοι καὶ Ἕλληνες κριτικοὶ ἀποδίδουν εἰς τὸν Ἕλληνα ἀρχιστράτηγον καὶ τὸ ἐπιτελεῖον του τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ Βούλγαροι διέφυγαν μετὰ τὴν μάχην τοῦ Κιλκὶς–Λαχανᾶ. Διέτασσαν αἱματηρὰς μετωπικὰς ἐπιθέσεις, χωρὶς ταὐτόχρονον δίωξιν καὶ κυκλωτικὰς κινήσεις. Ὁ στρατηγὸς Δούσμανης, προλαμβάνων τοὺς ἐπικριτάς του, ἐξήγησεν ὅτι:
«Μόνον ὁ ἀγνοῶν τὰ πραγματικὰ γεγονότα τῶν βαλκανικῶν πολέμων
- ↑ Ἀλληλογραφία Βασιλέως–Βενιζέλου–Κορομηλᾶ ὡς πρὸς τὰς σερβικὰς ἐπιχειρήσεις, ἀρχεῖα ὑπουργείου ξωτερικῶν. Βίκτωρος Δούσμανη, ἐπιτελάρχου κλπ. ὁ «Συμμαχικὸς κατὰ τῶν Βουλγάρων πόλεμος», ἰδιαιτέρως αἱ σελίδες 121–224 καὶ οἱ στατιστικοὶ πίνακες.
