λήνων ἐτέθησαν ἐκτὸς μάχης. Ἐκ τούτων 2.400 στρατιῶται καὶ 165 ἀξιωματικοὶ ἔπεσαν νεκροί.
Πλὴν τῶν Ἑλλήνων καὶ Σέρβων, οἱ Ρουμάνοι ἐκήρυξαν ἐπίσης τὸν πόλεμον ἐναντίον τῆς Βουλγαρίας καὶ ἔφθασαν σχεδὸν ἀμαχητεί, 40 χιλιόμετρα πρὸ τῆς Σόφιας. Οἱ Τοῦρκοι ὑπὸ τὸν Ἐμβὲρ κατέλαβαν τὴν Ἀδριανούπολιν. Ἡ παράβολος φιλοδοξία τοῦ Φερδινάνδου τῆς Βουλγαρίας διελύετο εἰς καπνὸν ἥττης καὶ ἔβαφε μὲ αἷμα τὴν Βαλκανικήν.
Παραπλεύρως τῶν θυσιῶν τοῦ μαχομένου στρατοῦ, οἱ ἑλληνικοὶ πληθυσμοὶ ἐξηγόρασαν ἀκριβὰ τὴν ἀπολύτρωσίν των. Ὑπέστησαν ἀπανθρώπους σφαγάς, ληστείας καὶ βιασμοὺς ἀπὸ τοὺς Βουλγάρους. Ἐπίσκοποι, διδάσκαλοι, ἱερεῖς, πρόκριτοι, γυναῖκες καὶ ἀνήλικοι κατεκρεουργήθησαν ἄνευ οἴκτου. Αἱ Σέρραι, ἡ Νιγρίτα, τὸ Δοξᾶτον μετεβλήθησαν εἰς ἐρειπιώνας. Λόχοι μηχανικοῦ διετέθησαν πρὸς ταφὴν ὑπερδισχιλίων θυμάτων τῆς βουλγαρικῆς θηριωδίας. Διὰ προκηρύξεώς του εἰς τοὺς ξένους λαοὺς ὁ Κωνσταντῖνος ὠνόμασε τοὺς Βουλγάρους «ἀνθρωπόμορφα κτήνη», «τέρατα» καὶ «βαρβάρους» ἐκτὸς τῶν νόμων τῆς πολιτισμένης ἀνθρωπότητος.
Ἀλλ’ ὁ ἑλληνοβουλγαρικὸς πόλεμος ἔληξε διὰ σοβαρωτάτης περιπετείας.
Κατόπιν εἰκοσαημέρου ἀγῶνος, ἡ ἑλληνικὴ στρατιὰ εἶχεν ὑπερβῆ τὰ στενὰ τῆς Κρέσνας. Ἄγριαι συμπλοκαί, συνεχεῖς πορεῖαι, στερήσεις καὶ ἡ χολέρα ἐπηρέασαν τὴν ἀρχικὴν ἀκμαιότητα τοῦ στρατεύματος. Ἔπρεπε νὰ υπολογισθῇ ὅτι ἀπεμακρύνετο ἐκ τῆς βάσεως τῆς Θεσσαλονίκης χωρὶς νὰ διαθέτῃ ὀπισθέν του ἐπαρκὲς δίκτυον συγκοινωνιῶν.
Οἱ Βούλγαροι ἔκριναν τὴν στιγμὴν κατάλληλον διὰ νὰ ἐπιτεθοῦν.
Τὴν 15 Ἰουλίου (παλαιὸν ἡμερολόγιον), βουλγαρικὰ σώματα, ἐνισχυθέντα μὲ δυνάμεις ἐκ τοῦ σερβικοῦ μετώπου, προσέβαλαν τὸ ἄκρον ἀριστερὸν τῆς ἑλληνικῆς παρατάξεως. Ἡ ἐκεῖ τρίτη μεραρχία Δαμιανοῦ ὑπεχώρησεν ἀπὸ Παντζάρεβον εἰς Πέτσοβον. Ὑπέστη δεινὴν πίεσιν καὶ διεξήγαγε τρομερὰν πάλην. Οἱ Βούλγαροι προσήγγισαν μέχρι 30 μέτρων. Σύγχρονος ἐνέργειά των εἰς τὸ δεξιὸν ἐφανέρωνε τὴν πρόθεσιν νὰ κυκλώσουν τὰς ἑλληνικὰς μεραρχίας. Ἡ ἠθικὴ ὑπεροχὴ τῶν νικητῶν καὶ τὰ μέτρα τῆς διοικήσεως ἐματαίωσαν τὸ ἐχθρικὸν σχέδιον. Μετ’ ὀλίγον ἐκλείετο ἀνακωχή.
Ἐπρόκειτο περὶ μεμονωμένου ἐπεισοδίου, τὸ ὁποῖον δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἀποφασιστικὰς συνεπείας, ἀφοῦ οἱ Ρουμάνοι ἔφθαναν συγχρόνως πενῆντα χιλιόμετρα πρὸ τῆς Σόφιας.
Ἀλλ’ ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος καὶ τὸ ἐπιτελεῖον ἐδημιούργησαν σπουδαῖον πολιτικὸν ζήτημα. Ἐπέρριψαν τὴν εὐθύνην τῆς ἑλληνικῆς ἀτυχίας εἰς τοὺς Σέρβους. Ἐνῷ ὁ Βενιζέλος διεπραγματεύετο τὴν εἰρήνην τοῦ Βουκουρεστίου, ὁ βασιλικὸς ἀρχιστράτηγος τοῦ ἐτηλεγράφει καὶ τὰ ἑξῆς:
«Λιβούνοβον, 23 Ἰουλίου 1913. Πρωθυπουργὸν Βενιζέλον, Βουκουρέστιον… Ἐὰν ἀντιμετωπίζωμεν δυσκολίας καὶ ὑπεχρεώθημεν νὰ σταματήσωμεν τὴν προέλασίν μας, τὸ λάθος εἶναι τῶν Σέρβων. Κατόπιν τούτου, νομίζω ὅτι ἠδύναντο νὰ μᾶς φανοῦν πιστοὶ σήμερον. (ὑπογρ.) Κωνσταντῖνος.
