Ἐκ τούτου ὁ ἐσωτερικὸς ἀγών. Ὁ εὐρωπαϊκὸς πόλεμος τὸν ἐπροκάλεσε. Δὲν τὸν ἐγέννησε. Θὰ εἶχε διάφορον ὄψιν, ἄνευ τῆς διεθνοῦς συρράξεως. Ἀλλὰ θὰ ἐπήρχετο.
Ἐὰν ὁ Κωνσταντῖνος διέθετε τὸν νοῦν καὶ τὴν καρδίαν τοῦ Βενιζέλου. Ἐὰν οἱ ὁπαδοί του εἶχαν τὴν ζωτικότητα τῶν ἀστικῶν τάξεων, ἴσως νὰ ἦτο ἄλλη ἡ ἔκβασις τῆς πάλης. Ἀλλ’ ἐνῷ ὁ Κωνσταντῖνος ἐνεκαινίαζε πολιτικὴν ἀντίθετον ἀπὸ τὴν θέλησιν τῆς ἐθνικῆς πλειοψηφίας, ἐγίνετο συγχρόνως «βασιλεὺς-δικτάτωρ» διὰ νὰ τὴν ἐφαρμόσῃ. Ἡ δικτατορία εἶναι τὸ δυσκολώτερον ἐκ τῶν πολιτικῶν συστημάτων. Μόνον ὑπερτάτης ἀνάγκης σκοποὶ καὶ μεγάλαι δικτατορικαὶ φυσιογνωμίαι τὴν συγχωροῦν. Ὁ Κωνσταντῖνος ἐπεδίωκε σκοπούς, ἀπὸ βάσεως ἐσφαλμένους. Ὁ ἴδιος δὲ καὶ οἱ συνεργάται του κάθε ἄλλο παρὰ δικτατορικὰ χαρίσματα ἔδειξαν.
Ὁ Κωνσταντῖνος ἀπέτυχεν ὡς βασιλεύς.
Μία διέξοδος τοῦ ἔμενε: Κατὰ τὸ 1917 καὶ εἰς τὰ 1920 θὰ ἐξηγόραζε τὰ σφάλματά του, ἐὰν ἐθυσίαζε τὸν θρόνον χάριν τοῦ λαοῦ, ὅστις τόσον τὸν ἠγάπησε. Θὰ ἔδιδεν ἀπόδειξιν τῆς ἀγαθῆς του προαιρέσεως κατὰ τὸ παρελθόν. Ἡ μνήμη του θὰ ἔμενε χαραγμένη εἰς τὰς καρδίας τῶν Ἑλλήνων. Ἀτυχῶς ἠγνόει ὅτι ἂν διὰ τὰ ἄτομα ἡ αὐτοθυσία θεωρῆται ἀρετή, διὰ τοὺς ἀρχηγοὺς εἶναι καθῆκον.
Οὕτω συνέβη ὥστε ἡ βασιλεία, ἡ ἀρχίσασα ὑπὸ τὰς λάμψεις ἀλησμονήτων θριάμβων, νὰ διακοπῇ ἀπὸ τὴν ἔκρηξιν ἐμφυλίου σπαραγμοῦ καὶ νὰ καταποντισθῇ ἀδόξως εἰς τὴν λαίλαπα ἀνιστορήτου τοῦ γένους συμφορᾶς.
Τὴν νύκτα τῆς 4ης Ἰανουαρίου 1923, ξένον σκάφος, παλαῖον ἐναντίον ἀδυσωπήτου καταιγίδος, ἔφερεν ἔκπτωτον καὶ νεκρὸν τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον ἀπὸ τὰς Σικελικὰς ἀκτὰς εἰς τὸν κόλπον τῆς Νεαπόλεως.
