Ἡ ἐξήγησις τοῦ ἐθνικοῦ διχασμοῦ καὶ τῶν ἐκ τούτου καταστροφῶν διὰ τῆς ἀποκλειστικῆς καὶ μόνης ἀντιθέσεως Κωνσταντίνου–Βενιζέλου δὲν ἀρκεῖ. Ἡ ἱστορία εἶναι πολὺ περισσότερον σύνθετος, ἔχει δὲ ἀνάγκην πολὺ εὐρυτέρου πλαισίου ἀπὸ τὸν ἀνταγωνισμόν δύο προσώπων.
Βεβαίως ὑπῆρχεν ἀνομοιότης χαρακτήρων καὶ ἀνισότης διανοητικοῦ ἐπιπέδου μεταξὺ βασιλέως καὶ πρωθυπουργοῦ.
Ὁ Βενιζέλος ἐπροσωποποίει τὴν ραγδαιότητα τῆς ἀντιλήψεως, τὴν διαύγειαν ἡ ὁποία ἀναγνωρίζει τὸν κύριον σκοπὸν μεταξὺ δέκα ἄλλων δευτερευόντων, τὴν ἀλάθευτον ἐκλογὴν τῶν μέσων, τὴν ὀξύτητα τῆς θελήσεως. Τὸ βλέμμα του διέκρινε τὰ γεγονότα ἀπὸ πολὺ μακρὰν καὶ καθ’ ὅλας τὰς πλευράς των.
Ὁ Κωνσταντῖνος δὲν ἐστερεῖτο φιλοπατρίας. Διέθετεν ἀρκετὴν στρατιωκὴν ἐπιστήμην. Εἶχεν ἐξοικειωθῆ μὲ τὸ στράτευμα καὶ ἐγνώριζε νὰ παρασύρῃ τοὺς ἄνδρας του.
Τοῦ ἔλειπεν ἡ πρωτοτυπία τῆς σκέψεως καὶ τὸ πνευματικὸν διαμέτρημα, τὰ κατ’ ἐξοχὴν χαρακτηρίζοντα τὸν κυριώτατον σύμβουλόν του Βενιζέλου. Δὲν εἶχεν, ὡς αὐτός, τὸ δώρημα τῆς φαντασίας καὶ τῆς τόλμης, ἄνευ τῶν ὁποίων δὲν ἐννοοῦνται κἂν πολιτικοὶ ἄνδρες. Ἦτο πείσμων ὅσον ἐχρειάζετο διὰ νὰ ἀνθίσταται εἰς τὴν ἀποφασιστικότητα τοῦ Βενιζέλου. Δὲν ὑπῆρξεν ἀρκετὰ νοήμων οὔτε στοιχειωδῶς μετριόφρων διὰ νὰ ἀντιληφθῇ τὰ πολιτικὰ σχέδια τοῦ πρωθυπουργοῦ του. Κατὰ τὴν κρίσιμον ὥραν, δὲν εὑρῆκε τὴν μεγαλοψυχίαν ὅπως ἐπαναλάβῃ πρὸς τὸν Βενιζέλον τὰ λόγια τοῦ Πρώσσου στρατηγοῦ Μπλούχες εἰς τὸν Ἄγγλον σύντροφόν του τῆς μάχης τοῦ Βατερλώ:
«Γύρισε πίσω, γέρω μου Γιόρκ. Ἂς μείνωμεν ἡνωμένοι. Ἐὰν ἐχωρίζαμεν οὐδέποτε θὰ μᾶς τὸ συγχωροῦσεν ἢ ἱστορία!»
Ἔκαμε κἄτι χειρότερον ἀκόμη. Ἐλησμόνησεν ὁλοτελῶς τὴν ἱσπανικὴν ρήτραν, τὴν ἐπαναλαμβανομένην στερεοτύπως ἀπὸ τὰ λαϊκὰ σωματεῖα κατὰ τὴν στέψιν τῶν βασιλέων τῆς Ἀραγώνης:
«Βασιλεὺς θὰ εἶσαι ἐφ’ ὅσον πράττεις τὰ δίκαια καὶ τὰ ὀρθά. Ἐὰν ὄχι, δὲν εἶσαι βασιλεύς!»
Ὅλα αὐτὰ—ἀρεταὶ καὶ ἐλαττώματα τοῦ βασιλέως—συνετέλεσαν διὰ νὰ προκύψῃ ἡ Ἑλληνικὴ κρίσις. Δὲν τὴν ἐδημιούργησαν. Ὁ Βενιζέλος καὶ ὁ Κωνσταντῖνος θὰ ἐχωρίζοντο.
Διότι ὅσας καὶ ἂν ἔκαμε παραχωρήσεις εἰς τὴν ὀλιγαρχίαν, ὁ ἡγέτης τῶν φιλελευθέρων ἔμεινε πάντοτε ἀστός, δημοκράτης, ριζοσπάστης, κοινοβουλευτικός. Ἀντεπροσώπευε πιστῶς τὴν μεταξὺ 1910 και 1920 νέαν κοινωνικὴν τάξιν.
Ὁ Κωνσταντῖνος ἐτέθη, ἢ ἀκριβέστερον εὑρέθη φυσικῶς, ἐπὶ κεφαλῆς τῶν ἀριστοκρατικῶν, τῶν ὀπισθοδρομικῶν, τῶν παλαιοκομματικῶν στοιχείων τοῦ τόπου. Κατὰ τὸ 1915 ἐπανεῦρε τοὺς φίλους τοῦ 1909, ἀπὸ τῶν ὁποίων οὐδέποτε είχε ψυχικῶς χωρισθῆ.
