ὡς ἀρχιστράτηγος, ἐζήτησεν, ἐξ ἀγαθῆς πράγματι προαιρέσεως, νὰ ἐργασθῇ ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ. Ἔφθασε νὰ πιέζῃ ἢ νὰ ἐκλιπαρῇ τοὺς βουλευτὰς ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου τῆς γενικῆς διοικήσεως. Ἀπέτυχε καὶ ἠναγκάσθη τὸ 1909 νὰ περιφέρεται ἐξόριστος τὰ εὔθυμα κέντρα τῶν Παρισίων, διὰ χιλίους δύο λόγους, ἐκ τῶν ὁποίων ὁ κυριώτερος χαρακτηρίζει ὅλην του τὴν φυσιογνωμίαν:
Ἡ ἔντονος θεληματικότης του δὲν ἐξυπηρετεῖτο ἀπὸ ἐξ ἴσου δυνατὸν νοῦν οὔτε ἀπό ἰσχυρὸν χαρακτῆρα.
Ὁ Βενιζέλος τὸν ἐπανέφερεν εἰς τὴν ἀρχηγίαν τοῦ στρατοῦ. Ὀλίγους μῆνας ὕστερον, κατὰ τὰς μεγάλας ἀσκήσεις τοῦ Ἀπριλίου 1912, ὁ Διάδοχος ἐπετέθη ἐναντίον τῆς γαλλικῆς ἀποστολῆς. Κάμνων τὴν κριτικήν, εἶπεν: «Ἀφ’ ἧς ἀπεχωρίσθην τοῦ στρατεύματος μέχρι σήμερον, οὐδεμίαν παρατηρῶ πρόοδον».
Ὁ Βενιζέλος τὸν ὑπεχρέωσε νὰ καλέσῃ εἰς γεῦμα τὰ μέλη τῆς γαλλικῆς ἀποστολῆς καὶ νὰ ἐπιδώσῃ ἰδιοχείρως τὸν ἀνώτερον ταξιάρχην εἰς τὸν στρατηγὸν Ἐντοῦ.
Κατὰ τὰ αὐτὰ μεγάλα γυμνάσια, εὑρῆκε τὴν εὐκαιρίαν νὰ δείξῃ τὴν ἀντιπάθειάν του πρὸς τὴν στρατιωτικὴν ἐπανάστασιν τοῦ Γουδί, ἐπιπλήξας ἀναιτίως τὸν ταγματάρχην τοῦ 7ου πεζικοῦ συντάγματος Ἰωάννην Βελισσάριον, ἐκ τῶν πρωταγωνιστῶν τοῦ κινήματος τοῦ 1909. Μετά τινας μῆνας ὁ Βελισσάριος ἀνεδεικνύετο ἀληθινὸς ἥρως τῶν βαλκανικῶν πολέμων καὶ ἔπιπτεν ἐν Κρέσνᾳ εἰς μυθικὴν ἔφοδον κατὰ τῶν Βουλγάρων.
Κατὰ τὸν πρῶτον βαλκανικὸν πόλεμον, ἔδειξε πατριωτισμὸν καί, ὅταν δὲν ἀνελάμβανε πρωτοβουλίας πολιτικάς, πραγματικὰς ἀρχηγικὰς ἰδιότητας. Τὴν δικαιοτέραν ἐν προκειμένῳ κρίσιν ἐξέφερεν ὁ Βενιζέλος:
«Ὁ Κωνσταντῖτος δὲν ἦτο κατὰ κυριολεξίαν ἐπιτελικὸς αξιωματικός, ἀλλ’ ἐγνώριζε νὰ διοικῇ καὶ νὰ ἐπιβάλλῃ τὰς ἀποφάσεις του. Μέχρι τοῦ 1912 ἦτο ἀναμφισβητήτως ὁ καλλίτερος στρατηγὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Ἔπειτα ἀνεφάνησαν ἄλλοι» [1].
Ἡ εὐτυχεστέρα στιγμὴ τῆς πριγκηπικῆς, ἴσως καὶ ὁλοκλήρου τῆς ζωῆς του, ὑπῆρξε κατὰ τὴν 10ην Ὀκτωβρίου 1912, ἑπομένην τῆς μάχης τοῦ Σαρανταπόρου.
Ὁ Κωνσταντῖνος ἔφιππος παρηκολούθησεν ἀπὸ ὑψώματος ἀπέναντι τῶν στενῶν τὴν προέλασιν τῶν μεραρχιών του εἰς τὰ Σέρβια. Τὸ ἀπόγευμα κατέβη εἰς τὸ Χάνι-Χατζηγώγου ὅπου εἶχαν ἐγκατασταθῆ τὰ χειρουργεία ἐκστρατείας, καὶ εἶδε τοὺς βαρέως τραυματισμένους ἕνα πρὸς ἕνα. Ὅταν ἔληξεν ἡ ἐπίσκεψις ἔλαβε θέσιν ἐντὸς αὐτοκινήτου μὲ τὸν ἐπίδοξον διάδοχον Γεώργιον καὶ τὸν στρατηγὸν Δαγκλῆν. Αἱ κορυφαὶ τοῦ Ὀλύμπου ἐβάφοντο χρυσοπόρφυροι ἀπὸ τὸν δύοντα ἥλιον. Πεζοί, εὔζωνοι, πυροβοληταί, περιε-
- ↑ Λόγοι τοῦ Ε. Βενιζέλου πρὸς τὸν γράφοντα ἐν Λωζάνῃ τὴν 11ην Ἰανουαρίου 1912.
