ὅλοι εἰς τὰ σοφὰ ὅπλα, ἐνῷ τὸν πόλεμον τὸν ἔκαμνε, πρὸ εἴκοσι πρὸ πάντων ἐτῶν, ὁ πεζός.
Διὰ τοῦτο τὸ Σαραντάπορον ἐσχεδιάσθη ἄριστα καὶ ἐπραγματοποιήθη πλημμελῶς. Διὰ τὸν ἴδιον λόγον τὰ Γιαννιτσὰ ἦσαν πόλεμος τύχης, διὰ τοῦτο ἐτυραννήθη εἰς τὸ Μπιζάνι ὁ Ἕλλην, δι’ αὐτὸ τὸ Κιλκὶς σημαίνει φρικτὴν αἱμορραγίαν καὶ διαφυγὴν τοῦ ἐχθροῦ.
Αἱ ἐλλείψεις ἐκεῖναι· τὸ ἀνάσκητον τῶν στελεχῶν, παρὰ τὴν προσπάθειαν τῆς γαλλικῆς ἀποστολῆς· ἡ ἀπουσία συνοχῆς μεταξὺ τῶν διοικούντων καὶ διοικουμένων, ὁ ἐλαττωματικὸς ἐφοδιασμός, ἀνεπληρώθησαν ὑπὸ τῶν γενικῶν ἀρετῶν. Ὁ ἀρχιστράτηγος ἕως τὸν τελευταῖον ἄνδρα, ἔδειξαν αὐταπάρνησιν, φιλοτιμίαν, συναδελφότητα, ἄγνωστον εἰς ἄλλους στρατούς, καρτερίαν, ὁρμήν. Εἰς τὸ Σαραντάπορον ὁ Πολυχρονόπουλος, εἰς τὰ Γιαννιτσὰ ὁ Ἠλιόπουλος, ἐφονεύοντο ἔφιπποι ἢ ὀρθοὶ πρὸ τῶν στρατιωτῶν, μὲ τὸ περίστροφον στὸ χέρι, μὲ τὴν κραυγήν:
«Δὲν ἠμποροῦμε πιὰ νὰ ζήσουμε!»
Εἰς τὸ Κιλκίς, ὁ Κουτήφαρης διέκοπτε τὸ ψυχορράγημά του μὲ τὰς λέξεις:
«Προχωροῦμεν, μεγαλειότατε!
Εἰς τὴν Κρέσναν ὁ Βελισσάριος ἐφώναζε πρὸς τοὺς συντρόφους του:
«Τί; φυσίγγια δὲν ἔχετε; Μὲ τὶς πέτρες πάρτε τους, μωρέ!»
Ὅταν τὸ γύρισμα τῶν καιρῶν φέρῃ ἄλλας γενεὰς ἐπὶ τῆς γῆς αὐτῆς, κάποιος θὰ συνθέσῃ τὴν ἐποποιίαν τοῦ Δώδεκα-Δεκατρία. Ἀλλ’ οἱ δύο πόλεμοι δὲν χρειάζεται νὰ ἐπιζήσουν ὡς ἡρωϊκὴ μόνον παράδοσις. Ἔχουν βαθυτάτην πολιτικὴν καὶ κοινωνικὴν οὐσίαν. Ἐδημιούργησαν ἀξίας, ὕψωσαν εἴδωλα, κατειργάσθησαν εὐρείας ψυχολογικὰς μεταβολάς. Ἡ ἐποχή μας ἀντηχεῖ ἀκόμη τὸν μέγαν ἀλαλαγμόν των.
Ἐὰν οἱ Ἕλληνες τῆς αὔριον μάθουν νὰ τοὺς ἀτενίζουν, τοὺς δύο ἐκείνους πολέμους, χωρὶς προκαταλήψεις· ἐὰν τοὺς ἰδοῦν ὡς καρπὸν ὁμαδικῆς προσπαθείας καὶ ὄχι ὡς κατόρθωμα πέντε-δέκα προσώπων. Ἐὰν ἀποδώσουν εἰς τοὺς ἑαυτούς των ὅ,τι πράγματι τοὺς ἁρμόζει ἀπὸ τὴν νίκην, ὁ τόπος αὐτὸς θὰ ἠμπορῇ νὰ ὑπερασπίζῃ εἰς τὸ μέλλον τὴν ἐλευθερίαν του μὲ ὅσην αυτοθυσίαν τὸ ἔπραξε κατὰ τὸ παρελθόν.
Πρὶν ἀκόμη καταρτισθῇ ἡ στρατιωτικὴ σύμβασις Ἑλλάδος καὶ Βουλγαρίας, κατέστη ἄφευκτος ὁ βαλκανικὸς πόλεμος. Πλὴν ἄλλων γεγονότων, τὴν 14ην Σεπτεμβρίου ἡ Τουρκία ἐκήρυξεν αἰφνιδίως τὴν ἐπιστράτευσιν τῶν στρατιωτικῶν σωμάτων Θράκης. Ἡ εἴδησις ἐπροκάλεσε ζωηρὰν ταραχὴν εἰς τὴν Βουλγαρίαν. Οἱ σύμμαχοι ἐστήριζαν τὴν ἐπιτυχίαν των εἰς τὴν ταχύτητα τῆς κινητοποιήσεως. Ἂν ἡ Τουρκία τοὺς ἐπρολάμβανεν, ὁ πόλεμος ἐκινδύνευεν. Αἱ κυβερνήσεις Σόφιας, Βελιγραδίου καὶ Μαυροβουνίου ἐκήρυξαν
