πλεγμα σοφῶν ὀχυρώσεων ἐναντίον ἐπιθέσεως. Ἦτο θρῦλος. Σύμβολον τῆς ἑλληνικῆς ἀδυναμίας. Μῦθος εἰς βάρος ἑνὸς λαοῦ, ποὺ δὲν ἐτόλμα νὰ ψηλώσῃ τὸ μέτωπον. Οἱ Τοῦρκοι δὲν μᾶς ἐπετήρουν ἀπὸ ἐκεῖ ἐπάνω. Μᾶς ἐπροκαλοῦσαν. Μᾶς ἐμυκτήριζαν.
Ὅταν οἱ Ἕλληνες ἐνόησαν ποίας πηγὰς ἀρετῆς ἐγκλείει ἡ ἐλευθερία. Ὅταν ἐκατάλαβαν ὅτι τὰ δικαιώματά των ἔπρεπε νὰ τὰ στηρίξουν εἰς τὸν Λόγον καὶ ὄχι εἰς τὰ λόγια· ὅταν ἀπέθεσαν τὴν ἀποφασίν των ἐπὶ τῆς προπαρασκευῆς, τῆς ἑνώσεως καὶ τῆς πειθαρχίας· ὅταν ἐξώρισαν ἀνηλεῶς ἀπὸ τὸ λεξιλόγιόν των τὸν ἄδειον κομπασμὸν καὶ τὸν ἀντικατέστησαν μὲ τὴν πρᾶξιν, ἡ Μελούνα δὲν ὑπῆρχε. Ἔγινεν ἴσωμα. Αἱ ἑλληνικαὶ μεραρχίαι εὑρίσκοντο στὴν Τσαρίτσαινα καὶ τὰ στρατιωτάκια ἐρωτοῦσαν:
«Ποῦ εἶναι αὐτὴ ἡ Μελούνα;!»
Δὲν ἀντελήφθησαν ὅτι τὴν εἶχαν προσπεράσει.
Ἔτσι πρέπει να κριθῇ ἡ ἑλληνικὴ ἐξόρμησις τῆς 5ης Ὀκτωβρίου 1912: Ὡς ἅλμα ὁμάδος. Ὁλόκληρος λαὸς εἶχε τὴν ρώμην τῆς ὁρμῆς ἐπειδὴ ἀπηλλάγη ἀπὸ τὸν ἑαυτόν του, ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐνεσάρκωναν τὸ παρελθόν.
Εἰς τὸ ἄθροισμα, εἰς τὸ σύνολον, θὰ ἀναζητηθῇ ἡ ἐπιτυχία τῶν δύο πολέμων, αἱ νίκαι ποὺ συνώδευσαν τὴν ἑλληνικὴν ἔφοδον ἀπὸ τοῦ Τυρνάβου μέχρι τοῦ Ρίλου. Ἡ πολιτικὴ διεύθυνσις τοῦ πολέμου, ὁ Βενιζέλος καὶ οἱ συνεργάται του, ἐνήργουν ὡς πιστοὶ ἐντολοδόχοι τῶν νέων ἐπὶ τῆς ἐξουσίας κοινωνικῶν στρωμάτων. Ἐπροσωποποιοῦσαν τὴν σύνεσιν, τὸν πραγματολογισμόν, τὴν σοβαρὰν ἀποφασιστικότητα. Δι’ αὐτὸ ἐπετύγχαναν.
Ὁ στρατὸς ἐνίκα ὡς ὁμάς.
Ὁ διοικητής του διάδοχος Κωνσταντῖνος εἶχε σπουδαῖα προσόντα. Ἐγνώριζε τὸν στρατιώτην, τὸν ἐπονοῦσε, ἤξερε νὰ τὸν ἐμπνέῃ. Κατέβαινεν ἀπὸ τὸ ἁμαξι του καὶ ἀνέβαζεν εἰς αὐτὸ τοὺς τραυματίας. Ἐνοοῦσε τὴν τέχνην τοῦ πολέμου. Τοῦ ἔλειπεν ἡ ἰδιοφυΐα, ἡ ταχεῖα σύλληψις τῆς στιγμῆς, ἡ ἀστραπὴ τοῦ ἀπροόπτου. Ἦτο ἀρχηγός, ὄχι στρατηγός.
Τὸ γενικὸν ἐπιτελεῖον ἐπεβλήθη διὰ τοῦ γοήτρου τοῦ ἀρχιστρατήγου. Ἀπὸ τοὺς ἀρχηγούς του Δαγκλῆν καὶ Δούσμανην μέχρι τοῦ τελευταίου βοηθοῦ κανεὶς γενικὸς ἐπιτελὴς δὲν εἶχε διοικήσει. Δὲν περιεῖχεν οὔτε ἕνα ἀξιωματικὸν τοῦ πεζικοῦ. Ὁ Μεταξᾶς, ὁ Στρατηγός, ὁ Πάλλης, ἦσαν μαθηταὶ μεγάλης σχολῆς, εἶχαν ἐπιμέλειαν καὶ σοφίαν, ἐσχεδίαζαν ἄριστα, εὑρίσκοντο ὅμως μακρὰν κάθε ἐπαφῆς μὲ τὸ ἀγωνιζόμενον στράτευμα. Ἡ ἐκτέλεσις τοὺς διέφευγεν ὄχι μόνον ὡς διεξαγωγὴ μάχης ἀλλὰ καὶ ὡς συνισταμένη ἀντοχῆς καὶ ὡς γνῶσις τῶν ἀναγκῶν τοῦ στρατιώτου.
Αἱ μεραρχίαι καὶ τὰ ἐπιτελεῖα των ἦσαν ὠργανωμένα καθ’ ὁμοίωσιν τοῦ γενικοῦ στρατηγείου. Ἐκ τῶν ἑπτὰ μεράρχων καὶ τοῦ ἀρχηγοῦ Ἠπείρου τέσσαρες ἤρχοντο ἐκ τοῦ πυροβολικοῦ καὶ τρεῖς τοῦ μηχανικοῦ. Ἀνῆκαν
