βουλγαρικὸν στρατὸν εἰς τὴν κοιλάδα τοῦ Ἕβρου καὶ θὰ κτυπήσω καιρίως τὴν Τουρκίαν. Εἶμαι βέβαιος περὶ τοῦ ἀποτελέσματος. Θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον νὰ μετεῖχε καὶ ἡ Ἑλλάς. Δυνάμεθα νὰ κλείσωμεν τάχιστα τὴν στρατιωτικὴν σύμβασιν» [1].
Μετά τινας ἡμέρας ἀπετύγχανεν ἡ ρωσσικὴ ἐπέμβασις ὑπὲρ τῆς εἰρήνης. Προσπάθεια ἐπίσης τῆς ἑλληνικῆς κυβερνήσεως πρὸς ἀναβολὴν τουλάχιστον τῆς ρήξεως διὰ νὰ συμπληρωθῇ ἐν τῷ μεταξὺ ἡ στρατιωτικὴ παρασκευὴ τῆς Ἑλλάδος, οὐδεμίαν εὕρισκεν ἠχὼ εἰς Σόφιαν καὶ Βελιγράδι. Τὴν 27 Αὐγούστου 1912, ὁ Δ. Πανᾶς ἐτηλεγράφει εἰς Αθήνας:
«Συνωμίλησα ἰδιαιτέρως μετὰ τοῦ πρωθυπουργοῦ. Ἡ ρωσσικὴ πρότασις δὲν ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν. Ἡ Βουλγαρία καὶ ἡ Σερβία εἶναι ἀμετακλήτως ἀποφασισμέναι νὰ πολεμήσουν κατὰ τῆς Τουρκίας. Ὁ Γκέσωφ μὲ ἐβεβαίωσεν ὅτι ἡ Σερβία ἐπισπεύδει τὴν ρῆξιν».
Ὁ Γκέσωφ συνιστᾷ εἰς τὸν Πανᾶν νὰ σταλῇ τὸ ταχύτερον Ἕλλην ἀξιωματικὸς εἰς Σόφιαν διὰ τὴν στρατιωτικὴν σύμβασιν. Ὁ Βενιζέλος συνεννοεῖται μὲ τὸν ἀντιβασιλέα Κωνσταντῖνον καὶ τὴν νύκτα τῆς 31 Αὐγούστου, ὁ λοχαγὸς τοῦ Μηχανικοῦ Ἰω. Μεταξᾶς ἀνεχώρει εἰς Σόφιαν [2].
Παρὰ τὴν ἀναχώρησιν τοῦ Μεταξᾶ, ἡ κυβέρνησις ἐμελέτα ἀκόμη ἐὰν ἔπρεπε νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὸν πόλεμον. Τὴν ἀπησχόλει ἡ ἔλλειψις συνθήκης διανομῆς τῆς Μακεδονίας. Ὁ Βενιζέλος ἐβασάνιζεν ἐπὶ ἡμέρας τὸ πρόβλημα. Ὁ Κωνσταντῖνος καὶ ὁ Κορομηλᾶς ἐκηρύχθησαν ὑπὲρ τῆς δράσεως. Ὁ πρόεδρος τῆς κυβερνήσεως συνεκάλεσε τὸ ὑπουργικὸν συμβούλιον, ἐκφρασθεὶς οὕτω:
«Ἡ συνθήκη μας μὲ τὴν Βουλγαρίαν εἶναι ἀμυντική. Δὲν εἴμεθα ἑπομένως ὑπόχρεοι νὰ πολεμήσωμεν. Ἀλλ’ ἡ Βουλγαρία μὲ τὴν Σερβίαν ἀπεφάσισαν τὸν πόλεμον καὶ μᾶς ἐκάλεσαν νὰ λάβωμεν μέρος. Ἂν μείνωμεν οὐδέτεροι, θὰ συμβῇ ἓν ἐκ τῶν δύο: Ἢ θὰ νικήσουν τὰ σλαυϊκὰ κράτη καὶ ἡ Ἑλλὰς μένει ἐσαεὶ εἰς τὴν Μελούναν. Ἢ νικᾷ ἡ Τουρκία καὶ χάνεται διὰ παντὸς ὁ Ἑλληνισμός. Ἂς ἀφήσωμεν ὅτι εἰς τὴν δευτέραν περίπτωσιν, ἡ Ρωσσία θὰ μᾶς θεωρήσῃ προδότας τῆς χριστιανικῆς ἰδέας.
Φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ δράσωμεν καὶ χωρὶς συμφωνίαν διανομῆς» [3].
Ὁ ἀντιβασιλεὺς καὶ ἡ κυβέρνησις ἐνέκριναν τὴν γνώμην τοῦ πρωθυπουργοῦ.
Κατὰ τὸν αὐτὸν περίπου χρόνον, ὁ Βενιζέλος ἔγραφεν ιδιοχείρως πρὸς τὸν Πανᾶν:
- ↑ Τὰ ὑπ’ ἀριθμὸν 104, 185 καὶ 110 τηλεγραφήματα ἑλληνικῆς πρεσβείας Σόφιας ἀπὸ 12 μέχρι 19 Αὐγούστου 1912.
- ↑ Τηλεγραφήματα Δ. Πανᾶ ὑπ’ ἀριθ. 125, 131, 34186 τῆς 22-30 Αὐγούστου 1912. Ἡ διαταγή περὶ ἀποστολῆς Ἰων. Μεταξά εἶναι ἡ ὑπ’ ἀριθ. 748 τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν.
- ↑ Ὁ Ε. Βενιζέλος ἐξέθεσε τὰ ἀνωτέρω εἰς τὸ ὑπουργικὸν συμβούλιον καὶ τὸν ἀντιβασιλέα Διάδοχον, την 29ην Αὐγούστου 1912. Τὰ ἐπανέλαβε πρὸ τῆς Βουλῆς τὴν 13ην Αὐγούστου 1917 καὶ πρὸς τὸν γράφοντα τὸν Ἰούνιον τοῦ 1928.
