ἀποτελέσῃ δι’ αὐτοὺς ἀφορμὴν πολέμου μὲ τὴν Τουρκίαν. Οἱ ὑπουργοὶ τὸ παρετήρησαν. Ὁ Βενιζέλος εἶπε:
«Δὲν θὰ προκαλέσωμεν τοὺς Τούρκους μὲ τὸ κρητικὸν ζήτημα. Ἡ νῆσος εἶναι ουσιαστικῶς ἐλευθέρα καὶ πρῶτος ἐγὼ δὲν θέλω νὰ τὴν κάμω ἀντικείμενον συζητήσεων καὶ ἀνταλλαγμάτων πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Ἐὰν γίνῃ πόλεμος, ἡ ἕνωσις Κρήτης καὶ Ἑλλάδος θὰ ἐπέλθῃ αὐτομάτως, οὐδενὸς ἀντιλέγοντος» [1].
Καὶ ὅμως αἱ συζητήσεις δὲν ἐτελείωναν. Ἡ Βουλγαρία ὑπωπτεύετο ὅτι ἡ ὀργάνωσις τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἦτο ἐπιφανειακή. Εἶχεν ἄδικον. Περὶ τὰ τέλη Ἀπριλίου ἔγιναν μεγάλαι στρατιωτικαὶ ἀσκήσεις εἰς τὴν πεδιάδα τῶν Θηβῶν. Μετέσχον δύο μεραρχίαι. Παρευρίσκοντο ὁ γενικὸς ἐπιθεωρητὴς τοῦ στρατοῦ διάδοχος Κωνσταντῖνος καὶ ὁ Βενιζέλος. Οἱ Βούλγαροι ἔστειλαν ἐπὶ τούτῳ ἐκ Σόφιας ἀνώτερον ἀξιωματικὸν τοῦ ἐπιτελείου. Δὲν ἀπέκρυψε τὴν ἱκανοποίησίν του. Δύο ἡμέρας μετὰ τὴν ἐπιστροφήν του εἰς τὴν Βουλγαρίαν ὁ πρωθυπουργὸς Γκέσωφ ἐδήλωσε πρὸς τὸν Πανᾶν ὅτι ὁ βασιλεὺς καὶ ἡ κυβέρνησις ἦσαν ἕτοιμοι νὰ κλείσουν συμμαχίαν μὲ τὴν Ἑλλάδα.
Ἡ πρότασις τοῦ Βενιζέλου ὑπερίσχυσε. Οὐδεὶς λόγος ἐγίνετο εἰς τὴν συνθήκην περὶ αὐτονομήσεως τῆς Μακεδονίας. Ὁ βασιλεὺς Γεώργιος ἔδωκε τὴν συγκατάθεσίν του.
Τὴν 17/30 Μαΐου 1912 εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Σόφιας ὑπεγράφησαν ἐκ μέρους τῶν Πανᾶ καὶ Γκέσωφ τὰ κείμενα τῆς τριετοῦς ἀμυντικῆς συμμαχίας μεταξύ Ἑλλάδος–Βουλγαρίας ἀπὸ ἐπιθέσεως ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας. Αἱ κυρώσεις ἀντηλλάγησαν τὴν 15ην Ἰουνίου ἰδίου ἔτους παρὰ τοῦ βασιλέως Φερδινάνδου καὶ τοῦ ἀντιβασιλέως Κωνσταντίνου τοῦ Διαδόχου.
Οἱ χριστιανικοὶ λαοὶ τοῦ Αἵμου ἦσαν ἐφεξῆς ἡνωμένοι ἀπέναντι τοῦ Τούρκου κατακτητοῦ. Ἡ ἑλληνοβουλγαρικὴ συμφωνία ήδύνατο νὰ εἶναι πληρεστέρα. Δὲν προῆλθαν ὅμως αἱ ἀτέλειαί της ἀπὸ σπουδὴν τῆς Ἑλλάδος. Ἡ κυβέρνησις Βενιζέλου εἶχε ζυγίσει καλὰ καὶ τοὺς κινδύνους καὶ τὰ ὠφελήματα ἐκ τῆς ἀσαφείας τῆς συνθήκης. Ὁ Βενιζέλος ἐτόλμα μὲ ὑπολογισμόν.
Ἡ μέχρι τοῦ πρώτου βαλκανικοῦ πολέμου περίοδος παρῆλθεν ἐν τῷ μέσῳ δεινῶν περιπετειῶν. Ὁ πόλεμος Ἰταλίας καὶ Τουρκίας ἐσυνεχίζετο. Οἱ Κρῆτες ἐθεώρησαν τὸ γεγονὸς ὡς εὐκαιρίαν ἑνώσεως. Τὴν 15ην Ἀπριλίου 1912 δέκα ἐννέα βουλευταὶ τῆς νήσου ἐπεβιβάζοντο διὰ τὸν Πειραιᾶ. Συνελήφθησαν ὑπὸ ἀγγλικοῦ καταδρομικοῦ ὀλίγον ἔξω τῆς Σούδας. Ἡ θέσις τοῦ Βενιζέλου ἦτο αὐτόχρημα τραγική. Ὁ λαὸς ἠγνόει τὴν ὕπαρξιν τῆς βαλκανικῆς συμμαχίας. Ἠγνόει ὅτι ἀκριβῶς ἡ σωτηρία τῆς Κρήτης ἀπήτει νὰ μὴ γίνουν ἐνέργειαι πρόωροι. Ἐπιτήδειοι παλαιοκομματικοὶ τὸν ἠρέθιζαν
- ↑ Ἀνακοινώσεις πρὸς τὸν γράφοντα τοῦ τότε ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας Α. Ἀλεξανδρῆ, Ἀθῆναι Μάϊος 1928.
