Νεοελληνική Φιλολογία/Μιχαήλος Αποστόλης

←Ἑρμώνυμος ὁ Σπαρτιάτης

Νεοελληνική Φιλολογία: Βιογραφίαι των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων από της καταλύσεως της βυζαντινής αυτοκρατορίας μέχρι της ελληνικής εθνεγερσίας (1453-1821) Συγγραφέας: Κωνσταντίνος Σάθας Μιχαῆλος Ἀποστόλης

Ανδρόνικος Κάλλιστος →

Δείτε επίσης: σχετικό λήμμα.

Μιχαῆλος Ἀποστόλης ^[1].

Ἐγεννήθη εἰς Βυζάντιον· μετὰ τὴν ἅλωσιν μεταβὰς εἰς Ῥώμην ἐδεξιώθη ὑπὸ τοῦ Βησσαρίωνος, νέος ἤδη, καὶ δαπάνῃ τούτου συνεπλήρωσεν εἰς Ἰταλίαν τὰς σπουδάς του, ἐκμαθὼν καὶ τὴν λατινικήν. Ἐν Βυζαντίῳ διαμένων εἶχεν ἀρκούντως ποτισθῆ τὰ δόγματα τῆς Πληθωνικῆς φιλοσοφίας· ἐκεῖ δὲ κατορθώσας ὑπεξῄρεσε δύο λόγους τοῦ Σχολαρίου κατὰ τοῦ Πλήθωνος, οὓς ἀπέστειλεν αὐτῷ προσεπιλέγων· «Ὅτι μέν εἰμι σὸς, καὶ θανεῖν ἤδιστα ἂν αἰρόμην ὑπὲρ σαυτοῦ, εἴ τι ἂν οὐκ ἄξιόν σου ἀκούοιμι, ἔργοις μᾶλλον, οὐ λόγοις δίκαιον ὃν τὸ τοιοῦτο φαίνεσθαι ἐγνωκὼς, ἐατέον μοὶ φάναι ἐν τῷ παρόντι οἴομαι δή. Τὴν δ’ αἰτίαν ἥ μέ σοι γράψειν μάλιστα ἐπεπείκει, νῦν εἰπεῖν, ὡς οἶόν τε, ἔρχομαι. Ἐμοὶ τὴν καρδίαν εἰσέδυ θείου Πλάτωνος ἔρως, εἴτε τοῦτο παθόντι τῷ τιμᾶσθαι τοῖς ἀρίστοις τὸν ἄνδρα, εἴτε τῷ τἀκείνου μετρίως διδάσκεσθαι· καὶ ἢν ἂν ἐκείνου δόξαν οὐκ ὀρθῶς τισι κρινομένην ἀκούοιμι, οὐχ ὅσον ἂν βουλοίμην ὑπεραπολογεῖσθαι δυνάμενος, ἐγκαλυψάμενος ἄπειμι. Σὺ δ' εἰ Πλάτωνος κήδῃ, καὶ οἷς ἂ ἐκείνῳ ὀρθὰ ἐφάνη ἀρέσκει, τούτων ὄντα με καὶ αὐτὸν ταχέως μετάπέμψον, ὡς ἂν δυνηθείην τε ὑπεραπολογεῖσθαι τἀνδρὸς, καὶ ᾗ ἂν ἐγὼ κρίνω εὐδαιμονία. Αλλοις μὲν οὖν ἄλλα νομιζέσθην εὐδαιμονία· ἐμοὶ δὲ, καὶ οἷς ἃ ἐμοὶ δοκεῖ, σέ τε ἰδεῖν καὶ ἐμφορηθεῖναι τῶν σῶν».
Ὅταν ὁ Γαζής ἔγραψε κατὰ τοῦ Πλάτωνος καὶ Πλήθωνος, ὁ ̓Αποστόλης ἀπαντῶν ἐπετέθη βαναύσως κατ' αὐτοῦ· Ἀνδρόνικος ὁ Κάλλιστος ἀνέτρεψε τὴν ἀπάντησιν τοῦ Ἀποστόλη, καὶ στείλας ἀμφότερα εἰς Βησσαρίωνα ὑπεβάλλετο εἰς τὴν εὐθυκρισίαν τοῦ σοφοῦ καρδιναλίου, ὅστις ἔγραψεν ἐπιτιμητικὴν τῷ Μιχαήλῳ ἐκ Βιτέρβου (9 Μαΐου 1462).» Ἀφίκετο ὡς ἡμᾶς ἃ κατὰ Θεοδώρου τοῦ Γαζή Πλήθωνι συνιστάμενος συνέγραψας⋅ τὴν μὲν οὖν ὁρμήν σου, καὶ ὅτι Πλάτωνί τε καὶ τοῖς περὶ ἐκεῖνον εὐνοϊκῶς ἔχεις, ἠγάσθημεν, τὸν δὲ τῆς συνηγορίας τρόπον οὐκ ἐπηνέσαμεν· οὐ γὰρ λοιδορίαις τοῦ ἀντιδίκου, ἀλλ ̓ ἀποδείξεσι καὶ λογικαῖς ἀνάγκαις τῷ τε φίλῳ συνηγορητέον, τόν τ' ἐχθρὸν ἀμυντέον· ὥστε καὶ εἴ τι Πλήθων ̓Αριστοτέλει προσεπηλάκισεν, εἴτέ τι Θεόδωρος Πλήθωνα, εἴτε σὺ Θεόδωρον κακῶς εἴρηκας, πάντα ἡμῖν παρὰ τὸ δέον τε καὶ εἰκὸς εἰρημένα δοκεῖ· οὔτε γὰρ Ἀριστοτέλης οἷος λοιδορεῖσθαι, τοσούτων ἡμῖν ἀγαθῶν ὑπάρξας, οὔτε Πλήθων, σοφός τε καὶ μέγας τῳόντι εὐφυΐας ἀνὴρ, εἴ μή πού τις εἴποι τὰ λοιδοριῶν ἄρξαι, καὶ τοῖς ἀμυνομένοις συγγνώμην τινα παρασχεῖν· Θεόδωρός τε τῶν νῦν Ἑλλήνων ἐν τοῖς πρώτοις ὤν, ἥκιστα κακῶς ἀκούειν παρὰ σοῦ ἄξιος, καὶ ταῦτα νέου τε ἔτι ὄντος, ἤδη πρεσβύτης, καὶ μήπω λογικῶν ἀποδείξεων καὶ ἐπιστημῶν κατὰ τρόπον ἡμμένου, διὰ πάσης ἥκων σοφίας τε καὶ ἐπιστήμης ἀνὴρ… Ἀνδρονίκῳ τε τὰς πρὸς τὰς σὰς ἀντιῤῥήσεις σὺν νῷ τιθέμενος καὶ καθεστηκότι φρονήματι ἐπιών, τήν τε τῶν λόγων ἀλήθειαν αὐτοῦ αἰδέσθητι, καὶ κατ' ἐκεῖνον περὶ γραμματικὴν καὶ ὀρθογραφίαν καὶ κυριολογίαν τῶν λέξεων, περί τε ρητορικὴν καὶ τὸ εἰδέναι ὀρθῶς τε καὶ μετὰ κάλλους συντιθέναι πρῶτα σχολάσας ἱκανῶς, εἶθ' οὕτω καὶ τῶν μειζόνων, ἐπίβαινε καὶ τῆς σοφίας αὐτῆς. Εὖ πράττοις καὶ φιλοῦντος παραίνεσιν τὰ εἰρημένα ἡγησάμενος ἔποιο τῇ συμβουλῇ».
Μετὰ ταῦτα ὁ Μιχαῆλος, ἕνεκα τοῦ ἀνηρέμου χαρακτῆρός του ἐκπεσὼν τῆς εὐνοίας τοῦ Βησσαρίωνος, μὴ δυνάμενος νὰ ζήσῃ εἰς Ἰταλίαν ανεχώρησε διὰ Κωνσταντινούπολιν, καὶ ἐκεῖθεν μεταβὰς ἐγκατέστη εἰς Κρήτην, ἔνθα νυμφευθείς, συνεστήσατο σχολείον πρὸς ποπορισμὸν τῶν βιωτικῶν, ἀντιγράφων και χειρόγραφα προς πώλησιν. Τοσαύτῃ δὲ πενίᾳ συνέζη, ὥστε εἰς πολλὰ τῶν χειρογράφων ὑπεγράφετο «βασιλεὺς τῶν πενήτων» ^[2]. Εἰς τὴν ἑξῆς πρὸς τὸν διδάσκαλόν του Ἰωάννην Ἀργυρόπουλον ἐπιστολὴν περιγράφει τὰ κατ' αὐτὸν μετὰ τὴν ἐξ Ιταλίας αναχώρησιν. « Εσπέρας, ὅτε δὴ συνεσκόταζεν, ἄραντες ἐκ Βυζαντίου, τὸ τῆς Προποντίδος διεπλέομεν πέλαγος, γαληνιαῖον ἡμῖν ἄνεμον τοῦ Ποσειδῶνος ἐμπνεύσαντος, ἅτε νέον αὐτὸν ἐγνωκόσι καὶ τὸν αὐτοῦ γε πατέρα, μηδέν τι τοιοῦτον, νή Δία, πρῶτον ἰδοῦσιν, ὅτε τούτων ἦμεν ἐν ἁγνωσίᾳ. Καὶ πρὶν τέτταρας ἡμέρας ἐκτελεσθῆναι, μηδενός του τῶν ἐν τῇ θαλάττη πειραθέντες δεινῶν, ἣν Μίνως Διὸς παῖς ἑκόσμει τῇ εὐνομίᾳ, κατήρκαμεν, πάντ' ἄνω καὶ κάτω τὰ τῆς πόλεως εὑρηκότες, πόλεμόν τε κακόν, καὶ ἀφορίαν τῆς Δήμητρος, ταῦτα δὴ τὰ γινόμενα, οἷς δὴ, καὶ οὗ ἕνεκεν ἐγεγόνειμεν, ἀπωλέσαμεν. Οὐδὲ γὰρ οὐδ ̓ εἰσὶν οἱ παρ' ἐμὲ φοιτῶντες τῶν τεττάρων ἐπέκεινα, τοῖς τε ἄλλοις ἃ ἡμῖν προκατείλεκται, καὶ μάλισθ' ὅτι τὰ Ῥωμαίων εἰώθασιν ἐκπαιδεύεσθαι· οἱ δέ γε ἡμῖν ὄντες, μόλις ἂν ἀρκοῖεν, & πίνομεν, ὕδατι. Κακὸν οὖν φυγόντες εὕρομεν ἄμεινον, τὸ τοῦ λόγου, εἰ δὴ κακὸν ἐκεῖνο κλητέον πρὸς τόδε παρατιθέμενον. Καὶ εἰ μὲν παρόντες ἡμῖν ἐτύγχανον, ̓Απόλλωνος καὶ Διὸς μεγάλου τὸ δῶρον. ̓Αλλὰ καὶ Πολυδεύκης σὺν Αλκινόῳ. Οὐδὲν ἂν τὸ κωλύον εἰς τὸ σύννομον ἄστρον ἡμᾶς ἀφικέσθαι, ἢ τάχα που καὶ εἰς γυναικός βίον ἐλεύσεσθαι. ̓Αλλὰ ταὐτὶ μὲν οὐκ ἄνευ Θεῶν ἡμῖν ὡμαρτήκει, μή τινος τῶν θυραίων ἀγαθῶν ἀπολελαυκότες, τάχιστά τε ἐντεῦθεν ἀπίωμεν πρὶν τὸν ἱερὸν τοῦ Διὸς σηκὸν κατιδεῖν, καὶ τῶν ἄλλων Θεῶν ἀσπάσασθαι τὰ ἀγάλματα. Πάντα μὲν οὖν ἡμῖν ὑποιστέα, τού τους ἔχουσί τε συμμάχους, καὶ οὔσπερ ἔφημεν γράφουσιν. Οὐδὲ γὰρ μεταβαίημεν ἂν, ἔστ ̓ ἂν διδοίη Θεὸς ἃ ἂν βουλώμεθα διανύσαι. Εἶτ ̓ αὖθις δεισίθεος ἡμᾶς διαδέξεται Πλήθων, σοὶ καὶ τοῦτ ̓ εἰ δακούη».
Ἐκ τῆς ἐπιστολῆς ταύτης καὶ ἄλλων καταδείκνυται, ὅτι ὁ ̓Αποστόλης ἐπὶ τοσοῦτον εἶχεν ἐνστερνισθῆ τὰς πληθωνικὰς δοξασίας, ὥστε ἐγένετο ἀληθὲς Ελλην, λατρεύων τ' ἀγάλματα, καὶ ἐπι καλούμενος τοὺς θεοὺς τοῦ Πλάτωνος εἰς ἀντίληψιν ^[3] θεαθῆναι δ ̓ ἐν μὲν Ιταλία προσεποιεῖτο τὸν δυτικὸν, ἐν δὲ Ἑλλάδι τὸν ὀρθόδοξον. Ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς ἁλώσεως ἐφαίνετο ἐπαμφοτερίζων. ‘Ο Σμίθιος παραδίδει, ὅτι εἰς τὸν ἐν ἔτει 1410 προσφωνηματικόν του πρὸς τὸν αὐτοκράτορα Φριδερίκον ὡμολόγει ὁ Μηχαῆλος τὴν ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ ἐκπόρευσιν τοῦ ἁγίου πνεύματος, πέμπων συγχρόνως πρὸς τὸν αὐτοκράτορα Κωνσταντῖνον τὸν Παλαιολόγον ὁμολογίαν πίστεως, κατὰ τὰς παραδόσεις τῆς ̓Ανατολικῆς ἐκκλησίας. Μετὰ τὴν ἐξ Ἰταλίας αναχώρησίν του ὅμως ἔγραψε δριμέως κατὰ τῶν Λατίνων καὶ ὑπὲρ τῶν ὀρθοδόξων.
Ἄδηλος ὁ χρόνος τοῦ θανάτου του. Ἐγκατέλιπε δὲ υἱὸν, ἐπίσης λόγιον, Ἀριστόβουλον, τὸν καὶ ὕστερον Ἀρσένιον ψευδο- Μονεμβασίας (4). Συγγράμματα. -Μενέξενος, ἢ περὶ ̔Αγίας Τριάδος, διάλογος. -Πρὸς τὰς ὑπὲρ Αριστοτέλους περὶ οὐσίας κατὰ Πλήθωνος Θεοδώρου τοῦ Γαζή ἀντιλήψεις.
-Προσφώνημα εἰς τὸν διδάσκαλον Ἰωάννην τον Ἀργυρόπουλον, ὅτε ἤρξατο διδάσκειν ἐν τῷ τοῦ ξενῶνος μουσείῳ.
-Λόγος συμβουλευτικὸς πρὸς τὸν αὐτοῦ κηδεστὴν, μηνυθέντα ὅτι εἰς δευτέρους ἀφίκετο γάμους.
-Λόγος συμβουλευτικὸς πρὸς Ἀμιρούτζην Φιλόσοφον.
-Λόγος παραινετικὸς πρὸς Ἰταλούς.
-Ἐπιδιόρθωσις τῶν ποιητικῶν τρόπων.
-Μονωδία τῷ σοφῷ Βησσαρίωνι. (ἐδημοσιεύθη ὑπὸ Fülleborn).
-Επικήδειον Γαλατινοῦ.
-Επιτάφιον Καλοταρᾶ.
-Μονῳδία ἐπικήδειος εἰς ̓Ανδρέαν Καλέργην.
-Προσφώνημα εἰς Βησσαρίωνα. (μνημονεύεται ὑπὸ ̓Αλλατίου ἐν Συμμίκτοις Lib. V, καὶ VII).
-Στίχοι ιαμβικοί.
-Συλλογή Ἑλληνικῶν παροιμιῶν· ἐν Βασιλείᾳ 1538. (ἡ πρώτη αὕτη ἔκδοσις ἐστὶν ἐπιτομὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ πρωτοτύπου, ὅπερ ἐξεδόθη τῷ 1619 μετὰ λατινικῆς μεταφράσεως ὑπὸ τὸν τίτλον. - Apostolii parœmiæ nunc demum, post epitomen Basiliensem, integraæ cum P. Pantini versione, ejusque et doctor. notis in lucem editæ. Lugd. Batavorum Elzevir. 1619. ανετυπώθησαν δ ̓ ἐν 1653).
-Περὶ ῥητορικῆς. (ἐξεδόθη ὑπὸ ̓Αλλατίου μετ ̓ ἄλλων ἐν Ῥώμη 1643).
-Μονῳδίᾳ ἐπὶ θανάτῳ Ἰωάννου Παλαιολόγου τοῦ αὐτοκράτορος.
-Στίχοι ἡρωϊκοί, καὶ ἰαμβικοί, καὶ ἐλεγειακοὶ εἰς διαφόρους ἑορτάς.
-Πολιτικοὶ στίχοι ἐγκωμιαστικοί Βατραχομυομαχίας.
-Περὶ ἐκπορεύσεως τοῦ ̔Αγίου Πνεύματος, κατὰ Λατίνων.
-Προσφώνημα εἰς τὸν αὐτοκράτορα Κωνσταντῖνον.
-Ὁμολογία τῆς αὐτοῦ πίστεως ὑποπτευομένης.
-Ἐπιστολαὶ πρὸς Μανουὴλ Χρυσολωράν, Πλήθωνα, Βησσαρίωνα, Μανουῆλον, Ἰωάννην ̓Αργυρόπουλον, Μάρκον Μουσοῦρον, Ἄγγελον, Αμιρούτζην, Μιχαὴλ Μάρουλλον, Ἡσαΐαν, Δαρεῖον, Γαβριήλ, Πατρίκιον, Λαόνικον Χαλκοκονδύλην, Ἰωάννην Χρυσολωράν, Πέτρον Καλέργην, Παχώμιον, Νικόλαον, Κυρίνον, Θωμὰν, ̓Ανδρόνικον, καὶ ἄλλους (5).
-Disceptatio adversus eos qui occidentales orientalibus superiores esse, contendebant, quod philosophiam et in declarando modo generationis Christi.
Πρὸς δ' ἔγραψε - Συλλογὴν ἀποφθεγμάτων, ὡς λέγει ὁ υἱός του Ἀριστόβουλος· «Εφ ̓ ἣν (τὴν Ἰωνιάν) πολλὴν σπουδὴν ὁ ἐμὸς πατὴρ κατεβάλλετο· τὰς γὰρ διατριβὰς ἐν Ῥώμη πάλαι ποιούμενος Γασπάρει τῷ αἰδεσιμωτάτῳ ἐπισκόπῳ τοῦ Ὄσμου συναγωγὴν παροιμιῶν συνθῆναι ὑπέσχετο. Ἀρξάμενος δὲ τῶν παροιμιῶν συνεπεμνήσθη καὶ γνωμῶν, ἀποφθεγμάτων τε καὶ ὑποθηκῶν ἀρχαιοτάτων καὶ σοφωτάτων ἀνδρῶν· ἀδελφὰ γὰρ ἀλλήλοις εἰσι παροιμίαι, καὶ γνῶμαι, καὶ ἀποφθέγματα».

1. Εἰς χειρόγραφά τινα γράφεται Μιχαὴλ Ἀποστόλιος· ἐπροτιμήσαμεν ὅμως τὴν ἄνω γραφήν, διότι οὕτω σημειοῖ τὸ ὄνομα αὐτοῦ ὁ υἱός του Ἀριστόβουλος εἰς τὰ ἐν τῇ Παρισινῇ βιβλιοθήκῃ αὐτόγραφά του.
2. Ἐν ἄλλοις χειρογράφοις σημειοῖ, «Μηχαῆλος Αποστόλης Βυζάντιος, μετὰ τὴν ἅλωσιν τῆς πατρίδας πενίᾳ ζῶν, καὶ τὴν δε βίβλον μισθῷ ἐν Κρήτῃ ἐξέγραψε».
3. Πρότυπο:Split footnote