Νεοελληνική Φιλολογία/Ερμώνυμος ο Σπαρτιάτης

←Δημήτριος Χαλκοκονδύλης

Νεοελληνική Φιλολογία: Βιογραφίαι των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων από της καταλύσεως της βυζαντινής αυτοκρατορίας μέχρι της ελληνικής εθνεγερσίας (1453-1821) Συγγραφέας: Κωνσταντίνος Σάθας Ἑρμώνυμος ὁ Σπαρτιάτης

Μιχαῆλος Ἀποστόλης→

Δείτε επίσης: σχετικό λήμμα.

Ἑρμώνυμος ὁ Σπαρτιάτης

Γεώργιος Ἑρμώνυμος, ἢ Χαριτώνυμος^[1], ἐγεννήθη ἐν Σπάρτῃ, καὶ ἐμαθήτευσεν ὑπὸ τὸν Πλήθωνα^[2]. Ἐλθὼν εἰς Ἰταλίαν καὶ ἐπ’ ὀλίγον διδάξας μετέβη εἰς Γαλλίαν, βασιλεύοντος Λουδοβίκου ΙΑ′, καὶ πρῶτος ἐδίδαξεν ἐν Παρισίοις συστηματικῶς τὰ Ἑλληνικὰ, τὰ ὁποῖα ἀκροθιγῶς ὀλίγον πρότερον εἶχε παραδώσει Γρηγόριος ὁ Τιφέρνας^[3].

Ἐν ἔτει 1472 ὁ ἐπίσκοπος τῆς Ὑόρκης ἐῤῥίφθη εἰς τὰ δεσμὰ, διαταγῇ Ἐδουάρδου Δ′· ὁ πάπας Σίξτος Δ′. γιγνώσκων τὴν ἐξιδιασμένην ἱκανότητα, καὶ στωμυλίαν τοῦ Ἑρμωνύμου, ἀπέστειλεν αὐτὸν εἰς Ἀγγλίαν ἵνα κατορθώσῃ τὴν ἀπελευθέρωσιν ἐκείνου ^[4] Κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1476 ὁ Σπαρτιάτης ἐπανελθὼν ἐξ Ἀγγλίας ἐπορεύθη εἰς Ῥώμην, καὶ ἔλαβεν οὐχὶ ἀνάλογον τῶν κόπων του ἀμοιβήν· μετ’ ὀλίγον δὲ διὰ χρέος ἐῤῥίφθη εἰς τὰς φυλακάς. Ἀνδρόνικος ὁ Κάλλιστος γράφων πρὸς Γεώργιον Παλαιολόγον τὸν Δισύπατον ^[5], ἵνα μεσιτεύσῃ πρὸς ἀπελευθέρωσιν αὐτοῦ, ἐκτίθησιν οὕτω τὰ κατὰ τὴν φυλάκισίν του· «Γεώργιος Ἑρμώνυμος, ἀνὴρ εὔ ἔχων καὶ παιδείας καὶ ἀρετῆς, καὶ φίλος ἐμὸς καὶ σαυτοῦ τὰ μάλιστα, ἀφίκετο μὲν Ῥώμης πεμφθεῖς ὑπὸ μεγίστου ἀρχιερέως ἐπ’ ἐλευθερίᾳ τοῦ ἀρχιεπισκόπου τῆς Ὑόρκης, σπουδάσας δὲ πολλὰ καὶ κινδυνεύσας οὐ μικρὰ, καὶ κατωρθωκὼς πρᾶξιν τοιαύτην, οἵαν οὐδεὶς ἄλλος ἤλπισεν ἂν κατορθώσειν, καὶ ἐλευθερώσας τὸν ἀρχιεπίσκοπον, ἔτυχε μὲν δώρων ἱκανῶν παρὰ τοῦ ἀρχιεπισκόπου, οὐ μὴν ἀξίων τε τοιαύτης τε καὶ τοσαύτης πράξεως, καὶ τῶν κινδύνων οὕς ὑπέστη· τέλος δὲ καιροῦ προϊόντος κατηγορηθεῖς ὑπὸ τῶν ἐνταῦθα ἰταλικῶν ἐμπόρων διὰ τὸ πεπομφέναι γράμματα πρὸς σὲ τὸν Γεώργιον καὶ ἐξαγγεῖλαι τὰ ὑπ’ αὐτῶν πραττόμενα κατὰ σοῦ, καὶ ἅμα οἰομένων τῶν ἐμπόρων καὶ τὰς ἄλλας αὐτῶν πράξεις γράμμασι μηνύειν πρὸς σὲ τὸν Γεώργιον, ὥστε ῥᾳδίως ὑπὸ σοῦ κατ’ αὐτῶν συμπλέκεσθαι μηχανὰς καὶ ἐνέδρας, καὶ συλλαμβάνειν αὐτούς· ἐμβληθεὶς οὖν διὰ ταῦτα εἰς δεσμωτήριον ἐπί τιμήματι χιλίων λιτρῶν, καὶ καταναλώσας πάντα ὅσα τε παρὰ τοῦ ἀρχιεπισκόπου ἔλαβε καὶ ὅσα ἤνεγκεν ἐκ Ῥώμης, καὶ γενόμενος ὀφειλέτης χρυσίου πολλοῦ, μόλις ἐλευθερωθεὶς τοῦ δεσμωτηρίου, μὴ δυνάμενος ἀποδοῦναι τὸ χρέος, ἐμοῦ γενομένου ἐγγυητοῦ, ἔρχεται ἤδη πρὸς σὲ θαρρῶν εἰς σὲ μετὰ Θεόν, καὶ διὰ σοῦ εἰς τὸν γαληνότατον βασιλέα τῶν Φράγκων^[6].»

Ἐκ τῆς φυλακῆς ὁ Ἑρμώνυμος ἔγραψεν ἱκετευτικὴν ἐπιστολὴν πρὸς Βησσαρίωνα, ἐξαιτούμενος τὴν βοήθειαν τοῦ παντοδυνάμου καρδιναλίου, μεθ’ οὗ ὡς φαίνεται δὲν διέκειτο πρότερον· εἰς φιλικὰς σχέσεις. Ἐπὶ τριμηνίαν δὲ σιδηροδέσμιος μείνας πολλὰς ὑπέστη ταλαιπωρίας «ἐν τῇ φρικτῇ εἱρκτῇ ταύτῃ, καὶ τῷ φοβερῷ τῷδε τάφῳ καὶ ἅδῃ, καὶ λιμῷ, καὶ δυσωδίᾳ καὶ πάσῃ ταλαιπωρίᾳ καὶ κακοπαθείᾳ παλαίων, καὶ ὑπὸ ἀπείρων φθειρῶν καὶ κορέων τὰς πλευρᾶς ὀρυττόμενος, καὶ σπανιώτατα γενόμενος ὕπνου^[7].» Εἰς ἀπελευθέρωσιν αὐτοῦ, ὡς φαίνεται, συνετέλεσε καὶ ὁ Βησσαρίων, πρὸς ὃν καὶ λόγον ἐγκωμιαστικὸν ἔγραψεν ὁ εὐγνωμονῶν Σπαρτιάτης.

Μετ’ ὀλίγον ὁ Ἑρμώνυμος τὸν μοναχικὸν ἀσπασθεῖς βίον μετωνομάσθη Γρηγόριος, τότε δὲ πράγματι κατέστη πολυώνυμος.

Ἄδηλον πότε ἀπεβίωσεν· τῷ 1478 ὅμως ἔζη ἐν Παρισίοις, ὅθεν ἔγραψε δύο ἐπιστολὰς, τὴν μὲν ἑλληνιστὶ, τὴν δὲ λατινιστὶ, πρὸς Ῥευχλίνον.

Μαθηταὶ τοῦ Ἑρμωνύμου ἐγένοντο πολλοὶ τῶν ὕστερων ἐπιφανῶν, ὡς Φίλιππος Μελάγχθων, Ῥευχλῖνος, καὶ Γουλιέλμος Βουδαῖος.

Τὸν Σπαρτιάτην Γεώργιον πολλοὶ καὶ διάφοροι ἐπῄνεσαν καὶ διὰ τὴν ἔξοχον παιδείαν, καὶ τὴν ἐν Γαλλίᾳ γόνιμον διδασκαλίαν τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης. Ὁ Ῥέγιος λέγει ταῦτα· «Hic quia solus in Gallia ea tempestate græce scire videbatur, initio fuit nostris hominibus summae admiratioui». Ὁ αὐτὸς ἀναφέρων, ὅτι ὁ περίφημος Βουδαῖος ἐδιδάχθη ὑπὸ τοῦ Ἑρμωνύμου, ἐπιφέρει περὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ τὰ ἑξῆς: Neque enim praeceptor ille plura docere, quam sciret, poterat, et graecas litteras catenus noverat, quod convenit sermoni litterato cum vulgari, et nisi quod legere optime, et e more doctorum pronuntiare videbatur, experserat omnis eruditionis, et qui pingendis litteris Græcis victum quærere tantumodo nosset»^[8].

Συγγράμματα.

— Ἱερωνύμου Χαριτωνύμου, Ὑμνῳδία τῷ σοφοτάτῳ διδασκάλῳ κυρίῳ Γεωργίῳ τῷ Γεμιστῷ.
— Γρηγορίου μοναχοῦ, μονῳδία τῷ σοφῷ διδασκάλῳ Γεωργίῳ τῷ Γεμιστῷ ^[9].
— Ἐπιστολὴ πρὸς Βησσαρίωνα.
— Λόγος ἐπικήδειος εἰς Παλαιολόγον.
— Λόγος ἐγκωμιαστικὸς εἰς Βησσαρίωνα ^[10].
— Ὀκτὼ κεφάλαια σὺν ἄλλοις τισὶν ἀποδεικνύοντα, ὡς ὁ Χριστὸς ἐστὶν υἱὸς τοῦ Θεοῦ, καὶ Θεὸς ἀνατιῤῥήτως καὶ ἀναμφιβόλως καὶ ὅλως ἀδύνατον. (ἐξεδόθη μετ’ ἄλλων ἐν Αὐγούστῃ 1608).
— Βίος Μωάμεθ. Basiliæ 1541.
— Ἐπιστολαὶ λατινιστὶ καὶ ἑλληνιστί.

Πρὸς τούτοις ὁ Ἑρμώνυμος μετέφρασεν ἐκ τοῦ ἑλληνικοῦ εἰς τὸ λατινικὸν τὸ περὶ Σωτηρίας σύγγραμμα Γενναδίου τοῦ Σχολαρίου. Vita salutis hominum. Basiliæ 1656.

---

1. Ἕνεκα τοῦ τότ’ ἐπικρατοῦντος συρμοῦ τῆς μετωνυμίας, ὁ Γεώργιος διαφοροτρόπως μετέτρεψε τὸ ἐπώνυμον αὐτοῦ αὐτοκαλούμενος Ἱερώνυμος, Ἑρμώνυμος, Χαριτώνυμος, καὶ Χριστώνυμος.
2. Ἔγραψε δύο μονῳδίας ἐπὶ τῷ θανάτῳ τοῦ διδασκάλου του· ἐκ τῆς δευτέρας ἀποσπῶμεν τὴν ἑξῆς περικοπήν: «Ἄλλ' ὣ τῆς κοινῆς δυστυχίας, μᾶλλον δὲ ἰδίας ἐμῆς, ὣ πικρᾶς ὀρφανίας, ὣ βασκάνου τύχης καὶ πονηρᾶς! ὃν ἐτύγχανον ἔχων μόνην ψυχαγωγίαν, μόνην ἐν ἀλλοδαπῇ διατρίβων παραμυθίαν, ὀφθαλμὸν νοητὸν, φὼς τῆς ἐμῆς ἀθλίας ψυχῆς, καθηγεμόνα θειότατον, μᾶλλον δὲ προστάτην καὶ κηδεμόνα, ἐφ’ ᾦ καὶ μόνῳ τὰς τῆς ἐμῆς ἐσάλευον ὠφελείας ἐλπίδας, οὗ ταῖς χρυσέαις πτέρυξι τῆς σοφίας ὡς νεοττὸς ἐπετάμην, καὶ τοῖς ἀδαμαντίνοις λόγος ἐκείνου, μᾶλλον δὲ οὐρανίοις καθοπλιζόμενους, τοῖς τῶν ἄλλων σοφιστῶν λόγοις μηδέποτε περιτραπήσεσθαι πεποιθὼς, τοὐμὸν ἐγκαλλώπισμα, τὴν εὐδαιμονίαν, τὸ κλέος τοῦτον, φεῦ, ἀφῄρημαι παρ’ ἐλπίδα…»
3. Γρηγόριος Τιφέρνας ἐκ τῶν περιφανῶν ἑλληνιστῶν καὶ λατινιστὼν τῆς ΙΕ′. ἑκατονταετηρίδος, ἐγεννήθη τῷ 1415 ἐν Τιφέρνῳ τῆς Οὐμβρίας, καὶ ἀπέθανεν ἐν Βενετίᾳ περὶ τὸ 1466· ἐδίδαξε τὰ ἑλληνικὰ εἰς τὴν πατρίδα του, Νεάπολιν, Μιλάνον, καὶ ἐπὶ τέλους εἰς Παρισίους. Ὁ Νωδαῖος Ἕλληνα τοῦτον θεωρῶν λέγει, «primus Græcorum ab expuguata Constantinopoli Lutetism venit, et sistens se coram rectore academiam dixit». Ὁ Weiss ὅμως (Biographie Universselle tom. 46) δὲν παραδέχεται, ὅτι εἰς τὸν Τιφέρναν ἐδόθη ἕδρα τῆς ἑλληνικῆς ἐν τῇ Ἀκαδημίᾳ τῶν Παρισίων. Κατὰ λάθος ὁ Matthæus (Historia Ludovici XI, lib. XI) καὶ ἐξ αὐτοῦ ἄλλοι παραλαβόντες ἀναφέρουσιν, ὅτι ὁ Τιφέρνας ἐχρημάτησε μαθητὴς Μανουὴλ Χρυσολωρᾶ, ὅστις τὸ αὐτὸ τῆς γεννήσεως τούτου ἔτος εἶχεν ἀποθάνει.
4. Ἐν ἰδιογράφῳ κώδικι ἀναγινώσκεται ἡ σημείωσις· «Ἐτελειώθη τὸ παρὸν βιβλίον ποίησιν περιέχον Κοΐντου Καλαβροῦ ἐπιστρέψαντός μοὶ ἐξ Ἀλβιώνης τῆς Βρεττανικῆς νήσου ἐν πόλει τοῦ Παρισίου ἐν τῇ Γαλλίᾳ, χειρὶ Γεωργίου Ἑρμωνύμου τοῦ Σπαρτιάτου, πεμφθέντος ὑπὸ τοῦ μεγίστου ἀρχιερέως Σίξτου τετάρτου ἐπ’ ἐλευθερίᾳ τοῦ ἀρχιεπισκόπου τῆς Ὑόρκης, ἔτει ἀπὸ Χριστοῦ γεννήσεις αυοϛ΄. τρίτῃ φθίνοντος ἑκατομβαιῶνος μηνὸς κατὰ Ἀθηναίους, ὃν Ἰούνιον ῥωμαϊστὶ καλοῦσι».
5. Στρατηγὸς Λουδοβίκου ΙΔ′. Βλέπε Ducange, Familiæ Byzantinæ, σελ. 256.
6. Boissouade, Anecdota Græca, tom. V, σελ. 420—26.
7. Αὐτ. σελ. 427—31. Ἐν ταύτῃ ἀναφέρει ὅτι καὶ πρότερον ἐφυλακίσθη ἐν Φλωρεντίᾳ, καὶ Μεθώνῃ.
8. Rodii, de Græcis illustribus, lib. II cap, 3—Boerneri de doctis Græcis, σελ. 192—8.—Regii, Vita Gulielmi Budæi—Bulæi, Histor. Univers. Parisiensis–Nandæi, add. Histor. Ludovici–Fabricii, Bibliotheca Græca tom. XI, σελ. 593, 635. XII, σελ. 102—3.
9. Ἀμφότεροι οἱ λόγοι οὗτοι ἐξεδόθησαν ὑπὸ Alexandre ἐν παραρτήματι τῆς ὑπ’ αὐτοῦ ἐκδοθείσης τῷ 1838 συγγραφῆς τοῦ Πλήθωνος περὶ Νόμων σελ. 375—403.
10. Ἡ πρὸς Βησσαρίωνα ἐπιστολή, ὡς καὶ ὁ ἐγκωμιαστικὸς λόγος ἐξεδόθησαν ὑπὸ Βουασονάδου, Anecdota Græca V. σελ. 427 — 61.