Νεοελληνική Φιλολογία/Δημήτριος Χαλκοκονδύλης

←Γεώργιος Ἀμιρούτζης

Νεοελληνική Φιλολογία: Βιογραφίαι των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων από της καταλύσεως της βυζαντινής αυτοκρατορίας μέχρι της ελληνικής εθνεγερσίας (1453-1821) Συγγραφέας: Κωνσταντίνος Σάθας Δημήτριος Χαλκοκονδύλης

Ἑρμώνυμος ὁ Σπαρτιάτης→

Δείτε επίσης: σχετικό λήμμα.

Δημήτριος Χαλκοκονδύλης.

Ἐγεννήθη πὲρὶ τὸ 1424 ἐν Ἀθήναις, καὶ οὐχὶ ἐν Βυζαντὶῳ ὡς ἔγραψεν ὁ Βουασάρδος καὶ ἄλλοι, καὶ ἦτο κατὰ πᾶσαν πιθανότητα ἀδελφος τοῦ Λαονίκου. Ἐγένετο μαθητὴς Θεοδώρου τοῦ Γαζῆ, τῇ συστάσει τοῦ ὁποίου Λαυρέντιος ὁ ἐκ Μεδίκων προσεκάλεσεν αὐτὸν εἰς Φλωρεντίαν ὡς διάδοχον τοῦ Ἀργυροπούλου. Διδάσκων ὁ Δημήτριος ἐπέσυρε τὸν φθόνον τοῦ Ἀγγέλου Πολιτιανοῦ, παραδιδόντος ὁμοίως τὴν Ἑλληνικήν^[1]· ὁ Λαυρέντιος ἐπεμβὰς διέλυσε τὰ σκάνδαλα διαμοιράσας ἐξ ἴσου τοὺς ἀκροατάς. Προσκλήσει τοῦ ἡγεμόνος Λουδοβίκου Σφορτίου ὁ Χαλκοκονδύλης ἦλθεν εἰς Μιλάνον, ἔνθα ἐδίδαξε τὴν Ἑλληνικὴν μέχρι τέλους. Μετὰ τὴν ἐκ Τοσκάνης ἀπέλευσίν του προσεκλήθη ἐπανειλημμένως, καὶ ὁ Πολιτιανὸς ἵνα τὸν ἀναγκάση πρὸς ἐπάνοδον, ἔγραψε τὸ ἑξῆς ὡραῖον ὑπὲρ αὐτοῦ ἐπίγραμμα·

ἐξ οὗ δῇ Θεόδωρος οὐρανόνδε
βῇ, καὶ ὥς γε χελιδόνος νεοσσοὺς,
ματρὸς χερσὶ βρεφυλλίου θανούσας,
ἀπτῆνας λίπεν ὤδ’ ὑπὲρ καλιᾶς·
μὰψ δὴν μάστακα τοῦδε προσδοκοῦντας,
ὧ Δημήτριε, πάντες ἄθλιοί γε
νῦν γουνούμεθα· σὸ δὲ πρᾷος ἐλθὼν
πεινῶσιν σοφίης ἐδητὸν ἡμῖν
δός· σὺ νῦν μόνος εἰ γλυκὸς τιθηνός^[2]

Ὁ Χαλκοκονδύλης ἀπεβίωσεν ἐν Μιλάνῳ τῷ 1511 ἄγων τὸ 87 ἔτος τῆς ἡλικίας.

Νυμφευθεὶς ἐν Φλωρεντίᾳ ἀπέκτησε θυγατέρα ἥν ἡρμόσατο Ἰωάννη τῷ Παῤῥασίῳ. Οἱ γεννηθέντες τρεῖς ἐγγονοὶ τοῦ Χαλκοκονδύλου Θεόφιλος, Βασίλειος, καὶ Σέλευκος, προώρος ἐξεμέτρησαν τὸ ζῇν· ὁ πρῶτος παῖς τέθνηκεν, ὁ τρίτος ἐπνίγη εἰς τὸν Τίκινον, καὶ ὁ δεύτερος Βασίλειος μαθητεύων εἰς τὸ ἐν Ῥώμῃ ὑπὸ Λέοντος Ι′. ἱδρυθὲν Ἑλληνικὸν γυμνάσιον προώρως ἐτελεύτησε.

Μεταξὺ τῶν πολυαρίθμων μαθητῶν τοῦ Δημητρίου ἀναφέρονται οἱ ἐπιφανεῖς Λαόνικος Τομαῖος, Βενέδικτος Ἰόβιος, Στέφανος Νίγρος, Ἰωάννης ὁ Τρισσίνιος, καὶ οἱ Βρεταννοὶ Θωμὰς Λίναγερ καὶ Γουλιέλμος Γρόκινος, πρῶτοι μετενεγκόντες τὴν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν εἰς Ἀγγλίαν, ἐξ ὧν ὁ εἷς εὐδοκίμως τὴν ἐδίδαξεν ἐν τῇ Ὀξωνίῳ Ἀκαδημίᾳ.

Ὁ Τρισσίνιος σεβόμενος τὴν μνήμην τοῦ διδασκάλου του ἤγειρεν αὐτῷ μνημεῖον ἐν τῷ ναῷ τῶν Παθῶν ἐπιγράψας·

P. M.

 Demetrio Chalcondylæ Atheniensi
in studiis litterarum Græcaarum
eminentissimo,
qui vixit annos LXXVII Mens. V.
et obiit anno Christi MDXI,
Ioannes Trissinus Gasp. filius
præceptori optimo et sanctissimo
posuit.

Ὁ Ἄλδος προσφωνήσας τῷ Χαλκοκονδύλῃ τὴν ἐν 1503 ἔκδοσιν τοῦ Εὐριπίδου λέγει περὶ αὐτοῦ, «Græcorum ætatis suæ facile principem, et doctrina sua Athenas veteres solum cum representasse». Ὁ Γυράλδος «cir profecto in interpretandis auctoribus celeberrimus», καὶ ὁ Ἀλκυόνιος «Atticæ eloquentiæ facile princeps». Ὁ Ἰόβιος ἐπαινεῖ σὺν τοῖς ἄλλοις τὸ σεμνὸν τῶν ἠθῶν του, καὶ ὁ Νίγρος τὴν λιτότητα, τὸ ἀπέριττον, καὶ τὴν ἁγνότητα τοῦ βίου τοῦ Χαλκοκονδύλου ἐκθειάζει.

Ὁ Zeltnerus (Theat. corect. typogr. erudit. σελ. 155) λέγει, ὅτι ὁ Χαλκοκονδύλης διαμείνας εἰς Βενετίαν ἐχρημάτισε διορθωτὴς τῶν ὑπὸ Ἄλδου ἐκδιδομένων Ἑλλήνων συγγραφέων· πλὴν τοῦτο μὴ εἰκότως ἀποδεικνύμενον ἀμφίβολον καθίσταται. Ὁ Montfaucon (Palæogr. Græc. σελ. 98) καταλέγει μεταξὺ τῶν καλλιγράφων τὸν Χαλκοκονδύλην. Ἡ εἰκὼν τοῦ σοφοῦ Ἀθηναίου ἐδημοσιεύθη ὑπὸ Βαιρνέρου.^[3]

Συγγράμματα.

—Γραμματικὴ ἢ ἐρωτήματα συνοπτικὰ τῶν ὀκτὼ τοῦ λόγου μερῶν μετά τινων χρησίμων κανόνων. (Ἄνευ τόπου καὶ χρόνου ἐξεδόθη τὸ πρῶτον κατὰ Μαιτταῖρον, Annales Typogr. IV. σελ. 753, ἐν Μεδιολάνοις τῷ 1493, ἀνατυπωθεῖσα ἐν Παρισίοις τῷ 1525, ἐν Βασιλείᾳ 1546.

—Περὶ σχηματισμοῦ τῶν χρόνων. (συνεξεδόθη τοῖς ἐρωτήμασι Χρυσολωρᾶ παρ’ Ἄλδῳ 1512, καὶ ἐν Φλωρεντίᾳ τῷ 1516.)

—Ἐπίγραμμα εἰς Θεόδωρον Γαζῆν.

Ὁ Χαλκοκονδύλης τιμᾶται ὡς πρῶτος κριτικὸς ἐκδότης τῶν ἑξῆς.

—Ὁμήρου Ἰλιὰς, Ὀδύσσεια, Βατραχομυομαχία, ὕμνοι. Ἐν Φλωρεντίᾳ 1488. (Εἰς τὴν πρώτην καὶ πολυτελῆ ταύτην ἔκδοσιν τοῦ Ὁμήρου ὁ Χαλκοκονδύλης παρέβαλλε τὰ κείμενα διαφόρων χειρογράφων, καὶ πρὸς τὰς Παρεκβολὰς Εὐσταθίου, προτάξας καὶ προλεγόμενα. Ἐγένετο δ’ ἐπιστασίᾳ Δημητρίου τοῦ Κρητὸς ὡς ἐν τέλει ἀναγινώσκεται· «Ἡ τοῦ Ὁμήρου ποίησις ἅπασα ἐντυπωθεῖσα πέρας εἴληφεν ἤδη σὺν Θεῷ ἐν Φλωρεντίᾳ, ἀναλώμασι μὲν τῶν εὐγενῶν καὶ ἀγαθῶν ἀνδρῶν, καὶ περὶ λόγους ἑλληνικοὺς σπουδαίων, Βερνάρδου καὶ Νηρίου Τανάϊδος τοῦ Νεριλίου, Φλωρεντίνοιν· πόνῳ δὲ καὶ δεξιότητι Δημητρίου Μεδιολανέως Κρητός· τῶν λογίων ἀνδρῶν χάριν καὶ λόγων ἑλληνικῶν ἐφιεμένων· ἔτει τῷ ἀπὸ τῆς Χριστοῦ γεννήσεως χιλιοστῷ τετρακοσιοστῷ ὀγδοηκοστῷ ὀγδόῳ, μηνὶ (sic) Δεκεμβρίου ἐννάτῃ»· Τὴν ἔκδοσιν ταύτην ἐπαινεῖ τὰ μάλα ὁ Μαιτταῖρος διὰ τὴν πολυτέλειαν, καὶ τὴν κομψότητα. Ὁ Βερνάρδος Νέρλιος, εἷς τῶν καταβαλόντων τὸ ἀνάλωμα ἀδελφῶν ἐν τῇ πρὸς Πέτρον Μέδικον προσφωνητικῇ λέγει τάδε περὶ τοῦ διδασκάλου του Χαλκοκονδύλου καὶ τῆς ἐν λόγῳ ἐκδόσεως. «Id in primis mihi opporiunum fuit, maximeqæ optatum, quod ad hanc rem Demetrium Chalcondylem Atheniensem, nactus eram, cirum profecto tempestate nostra doctissimum, præceptoremque meum, a quo eiusmodi opus accurantissime regonosci posset. Itaque ex illius consilio, Homerum, ut vetustate primum, ita eliam divino quodam ingenio summum postam, æ litterarum fontem elegi: quo quidem ob incuriam atque negigentiam librariorum ita sui perveteri, integer agnoscerciur. Quam ob rem erudissimi sane viri opera qualem Demetrium nactus est, summopere indigebat, qui, et amore, quo me non mediocri prosequitur, et communis utilitatis gratia maxime aductus, ipsa Homeri opera, singulari diligentia, summoque studio, cum Eustathii commentariis conferens, examinavit atque ementavit: Cujus quidem viri diligentium aut nihil arbitror praeteriisse, aut si qua prætereisse videbunturm ca certe vel dubia quædam sunt, vel ciusmodi, tu ea in tali tantoque opere justus acquusque rerum æstimator non magni facial».

—Ἰσοκράτους λόγοι, ἐπιμελείᾳ Δημητρίου Χαλκοκονδύλου. Mediolani, per Henricum Germanum. M. CCCC. L. XXXXIII^[4] Ἐν τέλει τῆς πρώτης ταύτης τοῦ Ἰσοκράτους ἐκδόσεως ἀναγινώσκεται· «Ἐτελειώθη σὺν Θεῶ τὸ παρὸν βιβλίον Ἰσοκράτους, ἐν Μεδιολάνοις, διορθώσει μὲν ὑπὸ Δημητρίου τοῦ Χαλκονδύλου, τυπωθὲν δὲ καὶ συντεθὲν ὑπὸ Ἑῤῥίκου τοῦ Γερμανοῦ καὶ Σεβαστιανοῦ τοῦ Ἐκποντρεμούλου (sic). Τὸ δ’ ἀνάλωμα πεποιήκασιν οἱ τοῦ λαμπροτάτου ἡγεμόνος Μεδιολάνου γραμματεῖς, Βαρθολομαῖος Σκύασος, Βικέντιος Ἀλίπραντος, Βαρθολομαῖος Ῥόζωνος. Ἔτει ἀπὸ τῆς Χριστοῦ γεννήσεως χιλιοστῷ τετρακοσιοστῷ ἐννενηκοστῷ τρίτῳ, μηνὸς Ἰανουαρίου εἰκοστῇ τετάρτῃ».

—Σουΐδα λεξικόν. Ἐπιμελείᾳ καὶ διορθώσει Δημητρίου Χαλκονδύλου. Τετύπωται ὑπὸ Βενεδίκτου Μάχου καὶ Ἰωάννου Βισέλου^[5]. Ἐν τέλει σημειοῦται: Anno ab incarnationem M. CCCC. LXXXXVIIII die XV novembris. Impressum Mediolani, impensa et dexteritate D. Demetrii Chalcondyli, Ioannis Bissoli, Benedicti Mangii, Carpensium. Εὔρηνται δὲ στίχοι λατινικοὶ Ἰω. Σαλάνδου πρὸς Χαλκονδύλην καὶ ἀναγνώστην. Περὶ τῆς ἐκδόσεως ταύτης ὁ Ἰωάννης Καταναῖος λέγει ἐν τῇ προσφωνηματικῇ ἐπιστολῇ. «Latebat in tenebris paucorum factus tam pretiosus auctor, et ad omnibus in dies desiderabatur. Nullus open ferebat, nee poterat. Tandem ad hane provinciam reservatus vir Atticæ fecundiæ princeps, non ut cæteri Græcorum studiosis tantam felicitatem invidit, sed ducem se constituens, egregims hujus artis et industrios artifices, Ioannem Bisolum, et Benedictum Mangium, Carpenses, accersivit, et, præter conditionem et ætatem snam, pluribus multoties collatis, et renovandum Suidum aggreditur, tanto studio, et diligentia usus, ut obscura detexerit, inversa correxit, manca suppleverit, et, ut demum, quod sentio dicam, in illo explicando auctorem ipsum superavit». Καὶ τῷ ὄντι ἡ ὑπὸ Χαλκοκονδύλου φιλοπονηθεῖσα πρώτη αὕτη ἔκδοσις τοῦ Σουΐδα ἔστιν ἡ ἀρίστη· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Δημήτριος σημειοῖ ἐν τέλει τὰς ἐπ’ αὐτοῦ κοπιώδεις ἐργασίας του, λέγων· «ὁ δὲ τὴν διόρθωσιν τοῦ βιβλίου πεποιηκὼς Δημήτριος ἔστιν ὁ Χαλκονδύλης, ὃς πλείοσιν ἀντιγράφοις χρησάμενος κἂν τούτοις πᾶσιν οὐ σμίκρ’ ἅττα ἁμαρτήματα εὐρηκώς, ὧν τὰ πλείω ἐν ἄπασιν ὠσαύτως ἐτύγχανεν ὄντα, πολλὰ μὲν φιλοπονήσας καὶ διασκεψάμενος, ἐπανώρθωσεν· ἔστι δ’ ὧν οὐχ οἷός τ’ ἐγένετο τῆς προσηκούσης διορθώσεως τετυχηκέναι· ἀλλὰ τὴν μὲν τῆς λέξεως ἑρμηνείαν διὰ σπουδῆς ἔσχε διαφυλάξαι· τὴν μέντοι παρεισαγομένην ῥῆσιν πρὸς σαφήνειαν τῆς λέξεως ἡμαρτημένην οὔσαν, ὡς εἶχεν, ἀφῆκεν· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ λέξεις ἐνίας αἵτινες τὸ παράπαν οὐχ ὑπῆρχον ἐν Σουΐδᾳ, ἄλλοθέν ποθεν συλλέξας προσέθηκεν, ὡς ἂν οἱ ζητοῦντες τὸ σημαινόμενον αὐτῶν ἔχοιεν ἀπονώτερόν τε καὶ ἐτοιμότερον ἐντεῦθεν πορίζεσθαι· καὶ λέξεις δέ τινας ἀνερμηνεύτους, ἔνθα ἐνεχώρει, ἐπιμελὲς αὐτῷ γέγονε σαφηνίσαι».

Ὁ τὴν λατινικὴν διδάξας τὸν Χαλκοκονδύλην Ἀντώνιος Μόττας προσέθηκεν ἐπὶ κεφαλίδος τῆς ἐκδόσεως τοὺς ἑξῆς ἐπαινετικοὺς στίχους.

Demetri, æternos debet tibi mundus honores,
Quod dignum, quod tam nobile tradis opus.
Debet Motta magis, cari cui tamta resultat
Gloria discipulo, te duce quanta datur.

Δύο ἐπιστολαὶ τοῦ Χαλκοκονδύλου ἐκ Μεδιολάνων χρονολογούμεναι 1491 ἡ μὲν ἑλληνιστὶ, ἡ δὲ λατινιστὶ, πρὸς τὸν μαθητὴν τοῦ Ἰω. Ῥευχλῖνον, κατεχωρήθησαν ἐν τῇ συλλογῇ τῶν πρὸς τούτων ἐπιστολῶν, τῇ τυπωθείσῃ τῷ 1519.

---

1. Sed mansit Demetrio honestus gratiæ locus Laurentium, vel infesto et oblique semper inressente Politiano, qui, cum neminen e Latiois sibi parem pateretur, Græcis ipsus eruditior existimari volebat. Dividit munera Laurentius et æmulationes lites dermaret, et filoi præceptoseru contentione, ed disrendum accederentur. (Iovii, Elogia, σελ. 56).
2. Hodii, de Græcis ilustribus lib. I.
3. Hodii, de Græcis illustribus–Boerneri, de doctis Græcis–Boissonade (Biograpgie Universelle tom. VII)–Fabricii, Bibliotheca Græca, XI, σελ. 407.
4. Κατὰ λάθος σημειοῦται παρὰ Παπαδοπούλῳ (Νεοελλ. Φιλολογία Β′. ἀρ. 5) τίτλῳ καὶ τὸ ἔτος MCCCCLXXXXIV.
5. Ἄγνωστον πῶς ὁ Κ. Παπαδόπουλος (αὐτόθι ἀρ. 11) προσέθηκεν ἐν τίτλῳ ἐν μέλει σημειούμενον ἔτος, ὡς καὶ τόπον τυπώσεως.