Απομνημονεύματα περί του γαλατικού πολέμου/Η
| ←Βιβλίον Ζ΄ | Ἀπομνημονεύματα περὶ τοῦ γαλατικοῦ πολέμου Συγγραφέας: Μεταφραστής: Γρηγόριος Βερναρδάκης Βιβλίον H΄ |
Αναγκαζόμενος ὑπὸ τῶν ἐπιμόνων παραινέσεών σου, Βάλβε, ἐπειδὴ ἡ καθημερινή μου απάρνησις ἐφαίνετο ὅτι περιείχεν ὄχι ἀπολογίαν δυσκολίας, ἀλλὰ παραίτησιν ἐξ ἀδρανείας, ἀνέλαβον ἔργον δυσκολώτατον. Τοῦ ἡμετέρου Καίσαρος τὰ ἀπομνημονεύματα τῶν ἐν Γαλατία πράξεων συνῆψα πρὸς τὰ μὴ συνεχή προηγούμενα καὶ ἑπόμενα συγ γράμματα αὐτοῦ καὶ τὸ τελευταῖον αὐτοῦ βιβλίον ἀτελὲς ἂν ἀπετέλεσα ἀπὸ τῶν ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ πράξεων μέχρι τοῦ τέλους ὄχι τῆς ἐμφυλίου στάσεως, ἷς οὐδὲν τέρμα βλέπου μεν, ἀλλὰ τοῦ βίου τοῦ Καίσαρος. Είθε οἱ ἀναγνῶσται νὰ ἐγίνωσκον πόσον ἀκουσίως ἀνέλαβον τὴν συγγραφὴν αὐτῶν, διότι εὐκολώτερον ήθελον ἀπαλλαγῇ τῆς ἐπὶ μωρίᾳ καὶ ἀ- λαζονεία κατηγορίας, ὅτι παρενέβαλον ἐμαυτὸν ἐν τῷ μέσῳ τῶν συγγραμμάτων τοῦ Καίσαρος. Διότι παρὰ πάντων όμο- λογεῖται ὅτι αἱ ἐπιπονώταται ἄλλων ἐργασίαι ὑπολείπον ται κατὰ τὴν γλαφυρότητα τούτων τῶν ἀπομνημονευμάτ των. Ταῦτα ἐξεδόθησαν, ἵνα μὴ ἐλλείπῃ εἰς τοὺς μέλλον- τας συγγραφεῖς ἡ γνώσις τηλικούτων πραγμάτων, ἀλλὰ κατὰ τὴν κρίσιν πάντων τοσοῦτον ἐπιδοκιμάζονται, ὥστε φαίνεται ὅτι μᾶλλον ἀφηρέθη ἢ ἐδόθη ἀφορμὴ πρὸς συγχ γραφήν. Ἀλλὰ τοῦτο ἡμεῖς ὑπὲρ πάντας τοὺς ἄλλους θαυ μάζομεν· διότι οἱ μὲν ἄλλοι γινώσκουσι πόσον καλῶς καὶ ὀρθῶς, ἡμεῖς δὲ καὶ πόσον εὐκόλως καὶ ταχέως ἀπετέλεσε ταῦτα. Διότι ἐν τῷ Καίσαρι ἐνυπῆρχεν οὐ μόνον ή δεινό της καὶ ἡ μεγίστη γλαφυρότης τοῦ γράφειν, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀληθεστάτη γνῶσις τοῦ ἐξηγεῖν τὰς ἑαυτοῦ βουλάς. Εἰς ἐμὲ τοὐναντίον οὐδ᾽ ἐκεῖνο συνέβη, νὰ πορευθῶ εἰς τὸν ᾿Α- λεξανδρινὸν καὶ Λιβυκὸν πόλεμον καί τοι δὲ οἱ πόλεμοι οὗτοι εἶναι κατὰ μέρος γνωστοὶ ἡμῖν ἐκ τῶν μετὰ τοῦ Καί σαρος λόγων, ὅμως ἄλλως ἀκούομεν ταῦτα, ἅπερ μόνον διὰ τὸ καινοφανὲς ἢ τὸ θαυμαστὸν ἐφελκύουσιν ἡμᾶς, καὶ ἄλ λως ὅσα ὡς μάρτυρες μέλλομεν νὰ εἴπωμεν. Αλλ' ἐγὼ δή- που, ἐν ᾧ συλλέγω πάντας τοὺς ἀπολογητικούς λόγους, ἵνα μὴ παραβληθῶ πρὸς τὸν Καίσαρα, ἐπισπῶμαι αὐτὴν ταύ την τὴν κατηγορίαν τῆς ἀλαζονείας, διότι φαντάζομαι ότι κατὰ τὴν κρίσιν τινὸς δύναμαι νὰ συγκριθῶ πρὸς τὸν Καί σαρα. "Ερρωσο. 1. ἐν ᾧ ὁ Καῖσαρ πᾶσαν τὴν Γαλατίαν κατανικήσας ἀπὸ τοῦ θέρους τοῦ προηγουμένου ἔτους οὐδένα χρόνον διέ- λιπε πολεμῶν καὶ ἤθελε νὰ ἀναπαύσῃ τοὺς στρατιώτας ἀπὸ τοσούτων πόνων, ἀνηγγέλλετο ὅτι πλεῖσται ταυτοχρόνως πόλεις ἐβουλεύοντο νὰ ἀνανεώσωσι τὸν πόλεμον καὶ συν μνυον. Τούτου ὡς πιθανὴ αἰτία ἀνεφέρετο, ὅτι εἰς πάν τας τοὺς Γαλάτας ἦτο γνωστόν, ἀφ' ἑνὸς μὲν ὅτι, ὅσον πλῆν θος καὶ ἂν συνήθροιζον εἰς ἕνα τόπον, δὲν ἤθελον δυνηθῇ νὰ ἀντισταθῶσιν εἰς τοὺς Ῥωμαίους, ἀφ' ἑτέρου δὲ ὅτι, ἂν κατὰ διαφόρους τόπους πλεῖσται συγχρόνως πόλεις ἐξήγει τον πόλεμον, ὁ στρατὸς τοῦ δήμου τῶν Ῥωμαίων δὲν ἤθε δὲν ἔχῃ ἱκανὴν ἐπικουρίαν ἢ καιρὸν ἢ δυνάμεις, ἵνα περὶ πάντων ἐνασχοληθῇ· οὐδεμία δὲ πόλις ἔπρεπε νὰ ἀποποιηθῇ τὴν ἐπιλαχοῦσαν αὐτῇ βλάβην, ἐὰν διὰ τοιαύτης ἀναβολῆς ἐδύναντο αἱ λοιπαὶ νὰ ἐλευθερωθῶσι.
2. Ἵνα δὲ μὴ ἐπιβεβαιωθῇ αὕτη ἡ δόξα τῶν Γαλατῶν, ὁ Καίσαρ ἐπέστησεν εἰς τὰ χειμάδια αὐτοῦ τὸν ταμίαν Μάρκον Αντώνιον· αὐτὸς δὲ μετὰ φρουρᾶς ἱππέων τῇ προ- τεραίᾳ τῶν Καλανδῶν τοῦ Ἰανουαρίου (τῇ 31 Δεκεμβρίου) ἀπέρχεται ἀπὸ τῆς πόλεως Βιβράκτου πρὸς τὴν δεκάτην τρίτην λεγεώνα, ἂν εἶχε καταστήσῃ οὐ μακρὰν τῆς χώρας τῶν Αἰδούων ἐν τῇ τῶν Βιτουρίγων, καὶ ταύτῃ συνενοῖ τὴν ἐνδεκάτην λεγεώνα, Στις ἦτο ἐγγύτατα. Καταλιπὼν δὲ δύο κοόρτεις πρὸς διαφύλαξιν τῶν ἀποσκευῶν εἰσάγει τὸν ἐπί- λοιπον στρατὸν εἰς τοὺς εὐφορωτάτους ἀγροὺς τῶν Βιτουρί γων, οἵτινες, ἐπειδὴ εἶχον εὐρεῖαν χώραν καὶ πλείστας πό λείς, δὲν ἐδυνήθησαν νὰ ἀποκωλυθῶσι διὰ τῶν χειμαδίων μιᾶς μόνον λεγεώνος τοῦ νὰ παρασκευάζωσι πόλεμον καὶ συνομνύωσι.
3. Εκ τῆς αἰφνιδίου ἀφίξεως τοῦ Καίσαρος συνέβη ὅ,τι ἦτο ἀναγκαῖον νὰ συμβῇ εἰς ἀνθρώπους ἀπαρασκεύους καὶ διεσπαρμένους, διότι ἄνευ τινὸς φόβου καλλιεργοῦντες τοὺς ἀγροὺς κατελαμβάνοντο ὑπὸ τοῦ ἱππικοῦ, πρὶν ἢ δυνηθώσι νὰ καταφύγωσιν εἰς τὰς πόλεις. Διότι καὶ ἐκεῖνο τὸ κοινὸν τῆς ἐπιδρομῆς τῶν ἐχθρῶν σημεῖον, ὅπερ συνειθίζει νὰ κα τανοῆται διὰ τῆς πυρκαίας τῶν οἰκοδομημάτων, ἀπηγα ρεύθη διὰ προστάγματος τοῦ Καίσαρος, ἵνα μὴ ἢ τοῦ χόρ του καὶ τοῦ σίτου ἡ ἀφθονία ἐλλείψη, ἐὰν ἤθελε νὰ προ χωρήσῃ πορρωτέρω, ἢ οἱ ἐχθροὶ φοβηθῶσιν ἐκ τῶν πυρ- καιῶν. Τῶν Βιτουρίζων λοιπὸν καταπλαγέντων, διότι πολ λαὶ χιλιάδες ἀνθρώπων συνελέχθησαν, ὅσοι ἠδυνήθησαν νὰ διαφύγωσι, κατέφυγον εἰς τὰς ὁμόρους πόλεις εἴτε εἰς τὰς · ἰδίας ξενίας πεποιθότες εἴτε εἰς τὴν κοινότητα τῶν βουλευ- μάτων. Ματαίως: διότι ὁ Καίσαρ συντόνως πορευόμενος πανταχοῦ προφθάνει καὶ εἰς οὐδεμίαν πόλιν παρέχει καιρὸν νὰ σκεφθῇ περὶ τῆς ἀλλοτρίας μᾶλλον ἢ περὶ τῆς ἰδίας σω τηρίας· διὰ ταύτης τῆς ταχύτητος καὶ τοὺς πιστοὺς φίλους διετήρει ἐν τῷ καθήκοντι καὶ τοὺς ὀκνοῦντας προσῆγε διὰ τοῦ φόβου εἰς συνθήκας εἰρήνης. Τοιαύτης συνθήκης προτα θείσης, οἱ Βιτούριγες, ἐπειδὴ ἔβλεπον ὅτι διὰ τὴν ἐπιεί κειαν τοῦ Καίσαρος ἠδύναντο νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὴν φι λίαν αὐτοῦ καὶ ὅτι αἱ ὅμοροι πόλεις μόνον ὁμήρους ἔδωκαν ἄνευ ἄλλης τινὸς ποινῆς καὶ ἔτυχον τῆς προστασίας καὶ τῆς συγγνώμης αὐτοῦ, ἔπραξαν τὸ αὐτό.
4. Ο Καίσαρ ὑπισχνεῖται ὅτι θὰ δώσῃ ἐν χώρᾳ λείας εἰς μὲν τοὺς στρατιώτας διακοσίους σηστερτίους ἀντὶ τοσού του πόνου καὶ καρτερίας, οἵτινες ἐν χειμεριναῖς ἡμέραις, ἐν ὁδοῖς δυσχερεστάταις καὶ ἐν ἀφορήτῳ ψύχει προθυμότατα ἐνεκαρτέρησαν ἐν τῷ πόνῳ, εἰς δὲ τοὺς ἑκατοντάρχους δύο χιλιάδας, καὶ ἀποπέμψας τὰς λεγεώνας εἰς τὰ χειμάδια αυ τὸς ἀναχωρεῖ τῇ τεσσαρακοστῇ ἡμέρᾳ εἰς Βίβρακτον. ἐν ᾧ δὲ ἐδικαιοδότει ἐνταῦθα, οἱ Βιτούριγες πέμποιοι πρέσβεις πρὸς αὐτόν, ἵνα ζητήσωσι βοήθειαν κατὰ τῶν Καρνούτων, οὓς κατηγόρουν ὡς ἐπενεγκόντας πόλεμον καθ' αὐτῶν. Ταῦτα μαθών, καί τοι δὲν εἶχε διατρίψῃ ἐν τοῖς χειμαδίοις πλέον τῶν ὀκτωκαίδεκα ἡμερῶν, ἐξάγει ἐκ τῶν χειμαδίων παρὰ τὸν Αραριν τὴν δεκάτην τετάρτην λεγεῶνα καὶ τὴν ὀγδόην, ᾶς, ὡς ἐν τῷ προηγουμένω βιβλίῳ ἐδηλώθη, εἶχε κατα στήσῃ ἐνταῦθα πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς σιταγωγίας· οὕτω λοι πὸν μετὰ δύο λεγεώνων ἀπέρχεται πρὸς καταδίωξιν τῶν Καρνούτων.
5. Αφ' οὗ ἡ περὶ τῆς ἐλεύσεως τοῦ στρατοῦ φήμη διεδόθη εἰς τοὺς ἐχθρούς, οἱ Καρνοῦτοι φοβούμενοι τὴν συμφοράν τῶν ἄλλων, ἐγκαταλιπόντες τὰς κώμας καὶ τὰς πόλεις, ἃς κατώκουν μετὰ σπουδῆς κατασκευάσαντες ἐν αὐταῖς μικρὰς κατ' ἀνάγκην οἰκίας, ἵνα πρὸς τὸν χειμῶνα καρτερήσωσι (διότι νεωστὶ ἡττηθέντες εἶχον ἀπολέσῃ πλείστας πόλεις), διεσπαρμένοι φεύγουσι. Ὁ δὲ Καίσαρ μὴ θέλων κατ' ἐκεῖ νον μάλιστα τῶν καιρὸν νὰ ἐκθέσῃ τοὺς ἐξορμῶντας στρα τιώτας εἰς τοὺς δεινοτάτους χειμῶνας, στρατοπεδεύει ἐν τῇ πόλει τῶν Καρνούτων Γενάβῳ καὶ συνώθησε τοὺς στρατιώτας μέρος μὲν εἰς τὰς καλύβας τῶν Γαλατῶν, μέρος δὲ εἰς ταύτας, ἃς αὐτὸς ᾠκοδόμησεν ἐπικαλύψας τὰς σκη νὰς διὰ χορτοστρωμάτων. Τοὺς ἱππεῖς ὅμως καὶ τοὺς ἐπισ κουρικούς στρατιώτας πέμπει ἀπανταχοῖ, ὅπου ἐλέγετο ὅτι ἐπορεύθησαν οἱ ἐχθροί· καὶ ὄχι ματαίως: διότι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον οἱ ἡμέτεροι πεπληρωμένοι λείας ὑποστρέφουσιν. Οἱ δὲ Καρνοῦτοι καταβεβλημένοι ὑπὸ τῆς δεινότητος τοῦ χειμῶνος καὶ ὑπὸ τοῦ φόβου τοῦ κινδύνου, ἐπειδὴ ἀπελα- θέντες τῶν καλυβῶν οὐδαμοῦ ἐτόλμων νὰ μείνωσιν ἐπὶ πλείω χρόνον, οὐδὲ ἠδύναντο να προκαλυφθῶσιν ὑπὸ τῶν δασῶν διὰ τοὺς δεινοτάτους χειμῶνας, διεσπαρμένοι καὶ πολλούς τῶν ἑαυτῶν ἀπολέσαντες διασκεδάννυνται εἰς τὰς ὁμόρους πόλεις.
6. Ο Καίσαρ ἀρκούμενος ἐν ὥρᾳ τοῦ ἔτους χαλεπωτάτῃ μόνον τὰς συνερχομένας δυνάμεις νὰ διαλύη, ἵνα μὴ γείνη ἀρχή τις πολέμου, καὶ πεπεισμένος, ἐφ' ὅσον ἐδύνατό τις νὰ υπολογίσῃ, ὅτι ἐν καιρῷ θέρους οὐδεὶς ἄξιος λόγου πόλεμος ἠδύνατο νὰ ἐξαφθῇ, τὸν μὲν Γάϊον Τρεβώνιον μετά δύο λε γεώνων, ἃς εἶχε μεθ' ἑαυτοῦ, κατέστησεν ἐν τοῖς χειμαδίοις τοῦ Γενάβου, αὐτὸς δέ, ἐπειδὴ διὰ συχνῶν πρεσβειῶν τῶν Ῥήμων ἐπληροφορεῖτο ὅτι οἱ Βελλούκκοι, οἵτινες ὑπερέβαλε λον πάντας τοὺς Γαλάτας καὶ τοὺς Βέλγας κατὰ τὴν που λεμικὴν δόξαν, καὶ αἱ ὅμοροι τούτων πόλεις παρεσκεύαζον στρατοὺς ὑπὸ τὴν ἡγεμονίαν τοῦ Βελλουάκου Κοῤῥέως καὶ τοῦ ᾿Ατρεβάτου Κομμίου καὶ συνήθροιζον αὐτοὺς εἰς ἕνα τό πον, ἵνα πανστρατιά εἰσβάλωσιν εἰς τὴν χώραν τῶν Σουεσ σιόνων, οἵτινες εἶχον δοθῇ εἰς τοὺς Ῥήμους ὡς ὑπήκοοι, ἔ- κρινε δὲ ὅτι οὐ μόνον ἀνῆκεν εἰς τὴν τιμήν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν σωτηρίαν αὐτοῦ, νὰ διαφυλάξῃ ἀπὸ πάσης βλάβης τοὺς ἄριστα εὐεργετήσαντας τὴν πολιτείαν συμμάχους, ἀνακαλεῖ αὖθις τὴν ἑνδεκάτην λεγεῶνα ἐκ τῶν χειμαδίων, πέμπει δ' ἐπιστολὴν πρὸς τὸν Γάϊον Φάβιον, νὰ προσαγάγῃ τὰς δύο λεγεώνας, ἃς εἶχεν, εἰς τὴν χώραν τῶν Σουεσσιάνων, καὶ ζη τεῖ παρὰ τοῦ Λαβιηνοῦ τὴν ἑτέραν ἐκ τῶν δύο λεγεώνων. Οὕτως, ἐν ᾧ ἀφ' ἑνὸς αὐτὸς ἀδιαλείπτως εἰργάζετο, ἀφ' ἑ- τέρου διένειμεν ἐναλλὰς τὸ βάρος τῶν ἐκστρατειῶν εἰς τὰς λεγεῶνας, ὅσον ἀπῄτει ἡ θέσις τῶν χειμαδίων καὶ ἡ μέθο δος τοῦ πολέμου.
7. Ταύτας συναθροίσας τὰς δυνάμεις πορεύεται ἐπὶ τοὺς Βελλουάκους καὶ στρατοπεδεύσας ἐν τῇ χώρᾳ αὐτῶν δια πέμπει ἀπανταχοῖ ὅλας ἱππέων, ἵνα συλλάβωσι τινας, πα ρ' ὧν νὰ μάθῃ τὰ βουλεύματα τῶν ἐχθρῶν. Οἱ ἱππεῖς ἐκε τελέσαντες τὸ καθῆκον αὐτῶν ἀναγγέλλουσιν, ὅτι εὗρόν τι νας ἐν ταῖς οἰκίαις, οἵτινες ἀπέμειναν, ὄχι ἵνα καλλιεργῶσε τοὺς ἀγροὺς (διότι πανταχόθεν ἐπιμελῶς μετώκησαν), αλ λ' ἀπεπέμφθησαν, ἵνα κατασκοπεύωσι. Τούτους λοιπὸν ἐρω- τῶν ὁ Καίσαρ, που διέτριβε τὸ πλῆθος τῶν Βελλουάκων καὶ τὶς ἦτο ὁ σκοπός αὐτῶν, ἐμάνθανε τὰ ἑξῆς: Πάντες οἱ Βελλούακοι οἱ δυνάμενοι νὰ φέρωσιν ὅπλα συνῆλθον εἰς ἕνα τόπον, ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ ᾿Αμβιανοί, οἱ Αὔλερκοι, οἱ Κά λητες, οἱ Βελλιοκασσεῖς καὶ οἱ ᾿Αρτρέβατοι· ἐξέλεξαν δὲ πρὸς στρατόπεδον τόπον ὑψηλὸν ἐν δάσει ὑπὸ ὅλους περις- χομένῳ καὶ πάσας τὰς ἀποσκευὰς συνεκόμισαν εἰς ἀπωτέρω δάση. Πλεῖστοι ἄρχοντες εἶναι πρωταίτιοι τοῦ πολέμου, ἀλλὰ τὸ πλῆθος ὑπακούει τὰ μάλιστα εἰς τὸν Κοῤῥέα, διότι κατενόησαν ὅτι αὐτὸς ἔχει ἄσπονδον μῖσος πρὸς τὸ ὄνομα τοῦ δήμου τῶν Ῥωμαίων. Ἐκ τοῦ στρατοπέδου τούτου πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἀπῆλθεν ὁ Κόμμιος ᾿Ατρέβατος, ἵνα προσαγάγῃ ἐπικουρικὸν Γερμανών, οἵτινες καὶ πλησίον και τῴκουν καὶ κατὰ τὸ πλῆθος ἦσαν ἀπειροι. ᾿Απεφάσισαν δὲ οἱ Βελλούακοι, τῇ συγκαταθέσει πάντων τῶν ἀρχόντων καὶ τῇ μεγίστη ἐπιθυμίᾳ τοῦ πλήθους, ἐὰν μέν, ὡς ἐλέγετο, ὁ Καῖ σαρ ἤθελεν ἔλθῃ μετὰ δύο λεγεώνων, νὰ ἐπεξέλθωσιν εἰς μάν χην, ἵνα μὴ μετὰ ταῦτα ὑπὸ δεινοτέρας καὶ χαλεπωτέρας περιστάσεις ἀναγκασθῶσι νὰ διαγωνισθῶσι πρὸς ὅλον τὸν στρατόν· ἐὰν δὲ ἤθελε προσαγάγη μείζους δυνάμεις, να δια μείνωσι μὲν ἐν τῷ τόπῳ, ἂν εἶχον ἐκλέξη, ἀλλ᾽ ἐξ ἐνέδρας νὰ ἀποκωλύωσι τοὺς Ῥωμαίους τῆς προνομῆς, ἥτις διὰ τὴν ὥραν τοῦ ἔτους εἶναι ὀλίγη καὶ διεσπαρμένη, τοῦ ἐπισιτισμού καὶ τῶν λοιπῶν ἐπιτηδείων.
8. Αφ᾽ οὗ δὲ ὁ Καίσαρ ἐπείσθη περὶ τῆς ἀληθείας τού των, διότι πλείονες συνωμολόγουν, καὶ ἔκρινεν ὅτι καὶ τὰ ἐκδηλούμενα βουλεύματα ἦσαν πλήρη συνέσεως καὶ πόρρω ἀπεῖχον τῆς ἀπερισκεψίας τῶν βαρβάρων, ἐνόμισεν ὅτι ἔν πρεπε παντοιοτρόπως νὰ ἐπιμεληθῇ, ὅπως ὁ ἐχθρὸς κατα- φρονήσας τὴν ὀλιγότητα τῶν δυνάμεων αὐτοῦ ταχύτερον ἀντεπεξέλθῃ. Διότι εἶχε παρ' ἑαυτῷ τὰς παλαιοτάτας λε- γεῶνας, τὴν ἑβδόμην, ὀγδόην καὶ δεκάτην, διακεκριμένας ἐπ' ἀνδρείᾳ, προσέτι δὲ καὶ τὴν ἐνδεκάτην συνισταμένην ἐξ ἐπιλέκτου νεολαίας καὶ μεγίστας ἐλπίδας παρεχούσης, ἥτες, καίπερ ὀκτὼ ἐνιαυσίους στρατείας τελέσασα, ὅμως πα ραβαλλομένη πρὸς τὰς ἄλλας δὲν εἶχεν εἰσέτι τὴν αὐτὴν ἐπ' ἀρχαιότητι καὶ ἀνδρείᾳ φήμην. Ὅθεν συγκαλέσας συν έδριον καὶ ἐκθέσας πάντα τὰ ἀναγγελθέντα πρὸς αὐτὸν ἀναθαρρύνει τὰς ψυχὰς τῶν ἑαυτοῦ. Αποπειρώμενος δέ, μὴ τυχὸν δυνηθῇ νὰ προσελκύσῃ τοὺς ἐχθροὺς εἰς μάχην διά τοῦ φαινομένου ἀριθμοῦ τῶν τριῶν λεγεώνων, διέταξαν ο τῶς τὴν πορείαν, ὥστε ἡ μὲν ἐβδόμη λεγεών, ἡ ὀγδόη και ἡ ἐνάτῃ νὰ προπορεύονται πασῶν τῶν ἀποσκευών, εἶτα δὲ μετὰ πάσας τὰς ἀποσκευάς, αἵτινες ὅμως ἦσαν μέτριας, όπως συνήθως συμβαίνει ἐν ταῖς ἐκστρατείαις, νὰ οὐραγῇ ἡ ἐνδεκάτη, ἵνα μὴ ἴδωσιν αἴρνης οἱ ἐχθροὶ μείζον πλῆθος ἢ ὅσον ἐζήτησαν. Τοιουτοτρόπως ἐν πλαισίῳ σχεδόν τάξας τὸν στρατὸν προσάγει εἰς ὄψιν τῶν ἐχθρῶν ταχύτερον τῆς προσδοκίας αὐτῶν.
9. Αλλ' ὅτε αἰφνιδίως εἶδον οἱ Γαλάται, ὧν τὰ βουλεύ- ματα, ὡς εἶχε μάθῃ ὁ Καῖσαρ, ἦσαν δῆθεν πλήση θάρρους, ὅτι αἱ λεγεώνες τεταγμέναι ὡς ἐν παρατάξει ἐβάδιζον ασφα λεῖ βήματι, εἴτε διὰ τὸν κίνδυνον τοῦ ἀγῶνος, εἴτε διὰ τὴν αἰφνίδιον ἐπέλευσιν, εἴτε διὰ τὴν προσδοκίαν τοῦ σκοπού ἡμῶν παρατάττουσι τὰς δυνάμεις πρὸ τοῦ στρατοπέδου καὶ δὲν ἀποχωροῦσι τῆς ἄκρας. Ο Καΐσαρ, εἰ καὶ ἐπεθύμησε νὰ διαγωνισθῇ, ὅμως θαυμάζων ὅτι τοσοῦτον πλῆθος ἐχε θρῶν ἀπεχωρίζετο αὐτοῦ διὰ κοιλάδος μᾶλλον βαθείας κ εὐρείας στρατοπεδεύει καταντικρὺ τοῦ στρατοπέδου τῶν ἐχθρῶν. Ἐπιτάττει δὲ νὰ ὀχυρωθῇ τὸ στρατόπεδον διὰ χα ρακώματος δώδεκα ποδῶν καὶ δι' ἐπισωρεύσεως χώματος. νὰ ἐποικοδομηθῇ θωράκιον ἀνάλογον πρὸς τὸ ὕψος αὐτοῦ διπλῆ δὲ τάφρος πεντεκαίδεκα ποδῶν μετὰ καθέτων πλευρών νὰ ὀρυχθῇ, καὶ τέλος νὰ ἀνεγερθῶσι συχνοί πύργοι τρίστε γοι καὶ νὰ συζευχθῶσι πρὸς ἀλλήλους διὰ γεφυρών σανι δωτῶν, ὧν τὰ ἔμπροσθεν ἐσκεπάζοντο δι' οἰσυΐνου θωρα κίου: ταῦτα δέ, ἵνα τὸ στρατόπεδον προφυλάττηται ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν καὶ διὰ διπλῆς τάφρου καὶ διὰ διπλῆς τάξεως προμάχων, ὧν ἡ μέν, ὅσῳ ἦτο ἀσφαλεστέρα ἐπὶ τῶν γεφυ ρῶν διὰ τὸ ὕψος, τόσῳ τολμηρότερον καὶ μακρότερον ἡδύς νατο νὰ ἐξακοντίζῃ τὰ βέλη ἐξ αὐτῶν, ἡ δὲ ἑτέρα, ἥτις ἐγε γύτερον οὖσα τοῦ ἐχθροῦ ἦτο τεταγμένη ἐπ' αὐτοῦ τοῦ χα ρακώματος, προεκαλύπτετο διὰ τῆς γεφύρας ἀπὸ τῶν ἐπι πτόντων βελῶν. Προσέθηκε δὲ δικλίδας θύρας καὶ ὑψηλο τέρους πύργους εἰς τὰς πύλας.
10. Τῆς ὀχυρώσεως ταύτης διπλοῦς ἦτο ὁ σκοπός. Διότι ἀφ' ἑνὸς μὲν ἤλπιζεν ὅτι καὶ τὸ μέγεθος τῶν ἔργων καὶ ἡ φαινόμενος φόβος αὐτοῦ ἤθελεν ἐμποιήσῃ θάρρος εἰς τοὺς βαρβάρους, ἀφ' ἑτέρου δέ, ἐπειδὴ ἦτο ἀνάγκη νὰ πορεύητας ἀπωτέρω πρὸς προνομὴν καὶ ἐπισιτισμόν, ἔβλεπεν ὅτι τὰ στρατόπεδον ὡς ἐξ αὐτῆς τῆς ὀχυρώσεως ἠδύνατο καὶ διὰ μικρῶν δυνάμεων νὰ προφυλαχθῇ. Ἐν τοσούτῳ συχνάκις ὀλίγοι ἑκατέρωθεν προτρέχοντες διηγωνίζοντο μεταξὺ τῶν δύο στρατοπέδων χωριζομένων ὑπὸ τοῦ ἔλους, ὅπερ ὅμως ἐνίοτε διέβαινον ἢ τὰ ἡμέτερα ἐκ τῶν Γαλατῶν καὶ Γερ μανῶν ἐπικουρικὰ καὶ σφοδρότερον κατεδίωκον τοὺς ἐχθρούς, ἢ ἀμοιβαίως οἱ ἐχθροὶ διαβάντες αὐτὸ ἀπέκρουον ποῤῥω τέρω τοὺς ἡμετέρους. Συνέβαινε δὲ καὶ κατὰ τὰς καθημε ρινὰς προνομὰς (ὅπερ ἦτο ἀναγκαῖον νὰ συμβαίνη, διότι ὁ χόρτος συνελέγετο ἐξ ἀπομεμονωμένων καὶ διεσπαρμένων οἰκιῶν), διεσπαρμένοι προνομευταὶ νὰ περικυκλῶνται ἐν ἀ- νεπιτηδείοις τόποις· ὅπερ, εἰ καὶ ἐπέφερεν εἰς τοὺς ἡμετέ ρους μετρίαν ζημίαν ὑποζυγίων καὶ δούλων, ὅμως ἐξήγειρε τοὺς μωρούς διαλογισμοὺς τῶν βαρβάρων, καὶ τόσῳ μᾶλ λον, καθ' ὅσον ὁ Κόμμιος, ὅστις, ὡς εἶπον ἀνωτέρω, ἀπῆλ θεν, ἵνα ζητήσῃ ἐπικουρικὸν Γερμανῶν, εἶχεν ἔλθῃ μεθ' ἱππέ- ων, οἵτινες καί τοι δὲν ἦσαν πλείους τῶν πεντακοσίων κατὰ τὸν ἀριθμόν, ὅμως οἱ βάρβαροι ὑπερηφανεύοντα ἐπὶ τῇ ἐλεύ σει τῶν Γερμανών. έν
11. Ὁ Καίσαρ, ἐπειδὴ παρετήρει ὅτι ὁ ἐχθρὸς ἐπὶ πλεί- στὰς ἡμέρας ἔμενεν ἐν τῷ στρατοπέδῳ ἐξησφαλισμένῳ καὶ ὑπὸ τοῦ ὅλους καὶ τῆς φύσεως τοῦ τόπου καὶ τὸ στρατό πεδον δὲν ἠδύνατο νὰ κυριευθῇ ἄνευ ὀλεθρίου ἀγῶνος οὐδὲ ὁ τόπος νὰ περικλεισθῇ δι' ὀχυρωμάτων ἄνευ μείζονος στρατοῦ, πέμπει ἐπιστολὴν πρὸς τὸν Τρεβώνιον, ἵνα ὡς οἷόν τε τάχιστα προσκαλέσῃ τὴν δεκάτην τρίτην λεγεώνα, ἥτις μετὰ τοῦ ὑπάρχου Τίτου Σεξτίου παρεχείμαζεν ἐν τῇ χώρα τῶν Βιτουρίγων, καὶ οὕτω μετὰ τριῶν λεγεώνων συντόνως πορευόμενος ἔλθῃ πρὸς αὐτόν· αὐτὸς δὲ πέμπει ἐναλλάξ πρὸς φρουρὰν τῶν προνομῶν τοὺς ἱππεῖς τῶν Ῥήμων καὶ τῶν Διγγόνων καὶ τῶν ἄλλων πόλεων, ὧν πολλοὺς εἶχε προσκαλέσῃ, ἵνα ὑπομένωσε τὰς αἰφνιδίους τῶν ἐχθρῶν ἐπισ δρομάς.
12. Ἐπειδὴ δὲ τοῦτο ἐγίνετο καθ᾿ ἑκάστην καὶ ἤδη διὰ τὴν συνήθειαν ἠλαττοῦτο ἡ προσοχή, ὅπερ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖ στον συμβαίνει διὰ τὴν μακροχρόνιον ἐπανάληψιν, οἱ Βελτ λούακοι μαθόντες τὰς καθημερινὰς φρουρὰς τῶν ἡμετέρων ἱππέων καθίζουσιν ἐνέδραν ἐξ ἐπιλέκτου δυνάμεως πεζών ἐν δασώδεσι τόποις, καὶ τῇ ὑστεραίᾳ πέμπουσιν ἐκεῖσε ἱπ- πεῖς, ἵνα κατ' ἀρχὰς μὲν προσελκύσωσι τοὺς ἡμετέρους, εἶτα δὲ περικυκλώσαντες αὐτοὺς προσβάλωσιν. Ὁ κλῆρος τοῦ δυστυχήματος τούτου ἔπεσεν ἐπὶ τοὺς Δήμους, οἵτινες κατ' ἐκείνην τὴν ἡμέραν ἔτυχε νὰ ἐπιτελῶσι τοῦτο τὸ ἔρ γον. Διότι οὗτοι, ἀφ' οὗ αἴφνης παρετήρησαν τοὺς ἱππεῖς τῶν ἐχθρῶν καὶ αὐτοὶ πολυαριθμότεροι ὄντες κατεφρόνησαν τὴν ὀλιγότητα ἐκείνων, προθυμότερον καταδιώξαντες αὐ τοὺς περικυκλοῦνται πανταχόθεν ὑπὸ τῶν πεζῶν. Ἐκ τού του διαταραχθέντες ὑπεχώρησαν ταχύτερον ἢ κατὰ τὸ σύν ηθες ἐν ἱππομαχίᾳ, ἀπολέσαντες τὸν Βερτίσκον, ἄρχοντα τῆς πόλεως καὶ ἵππαρχον, ὅστις καίτοι μόλις ἠδύνατο δι τὴν ἡλικίαν νὰ μεταχειρισθῇ τὸν ἵππον, ὅμως κατὰ τὴν συνήθειαν τῶν Γαλατῶν οὔτε ἀπεποιήθη διὰ τὴν αἰτίαν ταύτην νὰ ἀναλάβη τὴν ἱππαρχίαν, οὔτε ἠθέλησε νὰ μὴ μετάσχῃ τῆς μάχης. Ἐπὶ ταύτῃ τῇ ἐπιτυχίᾳ καὶ τῷ θα γάτῳ τοῦ ἄρχοντος καὶ ἱππάρχου τῶν Ῥήμων αἱ μὲν ψυχαὶ τῶν ἐχθρῶν ἀναφυσῶνται καὶ ἐπαίρονται, οἱ δὲ ἡμέτεροι διὰ τῆς ζημίας παραινοῦνται νὰ διατάττωσι τὰς φρουράς μετ' ἀκριβεστέραν τῶν τόπων ἐξέτασιν καὶ μετριώτερον νὰ καταδιώκωσι τὸν ὑποχωροῦντα ἐχθρόν.
13. Εν τοσούτῳ ἐνώπιον ἑκατέρων τῶν στρατοπέδων δὲν παύουσιν αἱ καθημεριναὶ μάχαι, αἵτινες ἐγίνοντο παρά τοὺς πόρους καὶ τὰς διαβάσεις τοῦ ἔλους. Αλλ' ἀφ᾽ οὗ ἐν τοιαύτη τινὶ μάχη οἱ Γερμανοί, οὓς ὁ Καίσαρ είχε διαβι βάση διὰ τοῦ 'Ρήνου, ἵνα ταττόμενοι μεταξὺ τῶν ἱππέων μάχωνται, ἀθρόοι διέβησαν τολμηρότερον τὸ ἕλος καὶ ὀλί τους τινὰς ἀνθισταμένους φονεύσαντες κατεδίωξαν καρτερι κώτερον τὸ ἐπίλοιπον πλῆθος, κατεπλάγησαν οὐ μόνον ἐκεῖ ναι, οἵτινες ἢ ἐκ τοῦ συστάδην προσεβάλλοντα ἢ μακρόθεν ἐτραυματίζοντο, ἀλλὰ καὶ ὅσοι συνείθιζον ἀπωτέρω νὰ ἐφε δρεύωσιν αἰσχρῶς ἔφυγον καὶ διωχθέντες ἐκ τῶν ἄκρων δὲν ἔπαυσαν φεύγοντες, πρὶν ἢ ὑπεχώρουν ἢ εἰς τὸ στρατόπε δον τῶν οἰκείων ἢ ὀλίγοι τινὲς ἐξ αἰδοῦς ἀναγκαζόμενος καὶ ποῤῥωτέρω ἀπέφευγον. Ἐκ τοῦ κινδύνου τούτου αὕτω διεταράχθησαν πᾶσαι αἱ δυνάμεις, ὥστε μόλις ἠδύνατό τις νὰ κρίνῃ, πότερον ἐλαχίστη τις ἐπιτυχία καθίστα αὐτοὺς θρασυτέρους ἢ μετρία τις ἀτυχία δειλοτέρους.
14. Πλείστας ἡμέρας διατρίψαντες ἐν τῷ αὐτῷ στρατο- πέδῳ, ἀφ' οὗ ἔμαθον ὅτι αἱ λεγεῶνες καὶ ὁ ὕπαρχος Γάϊος Τρεβώνιος ἐγγύτερον προσῆλθον, οἱ ἡγεμόνες τῶν Βελλουά- των φοβηθέντες ὁμοίαν πολιορκίαν τῆς ᾿Αλεξίας, διὰ νυκτὸς ἀποπέμπουσιν ὅσους εἶχον παρ' ἑαυτοῖς ἢ ἀσθενεστέρους διὰ τὴν ἡλικίαν ἢ τὰς δυνάμεις ἢ ἀόπλους, καὶ μετ' αὐτῶν καὶ τὰς λοιπὰς ἀποσκευάς. Ἐν ᾧ δὲ ἀναπτύσσουσι τὸν ἄτα στον καὶ συγκεχυμένον ὄχλον αὐτῶν (διότι μέγα πλήθος ἁμαξῶν συνειθίζει νὰ ἀκολουθῇ καὶ εὐζώνους τοὺς Γαλάτας), καταληφθέντες ὑπὸ τοῦ φωτὸς παρατάττουσι τὰς δυνάμεις πρὸ τοῦ στρατοπέδου αὐτῶν, ἵνα μὴ οἱ Ρωμαῖοι ἐπιχειρή σωσι νὰ καταδιώξωσιν αὐτούς, πρὶν ἢ ἀπομακρυνθῶσιν αἱ ἀποσκευαὶ αὑτῶν. ᾿Αλλ' ὁ Καίσαρ οὔτε τοὺς ἀνθισταμένους ἔκρινε καλὸν νὰ προσβάλη ἕνεκα τῆς ἀναβάσεως τοσούτου λόφου, οὔτε πάλιν νὰ μὴ προσαγάγῃ τὰς λεγεῶνας ἐπὶ τοῦ σοῦτον, ὥστε οἱ βάρβαροι, τῶν στρατιωτῶν ἐπικειμένων, νὰ μὴ δύνανται νὰ ἀποχωρήσωσιν ἐκ τούτου τοῦ τόπου ἀκιν δύνως. Οὕτως, ἐπειδὴ ἔβλεπεν ὅτι τὰ στρατόπεδα ἐχωρί ζοντο ἀλλήλων δι' ἔλους ἀπροσβάτου καὶ ἡ δυσκολία αὕτη τῆς διαβάσεως ἠδύνατο νὰ βραδύνῃ τὴν ταχύτητα της και ταδιώξεως, καὶ παρετήρει ὅτι ἡ ἀκρώρεια, ἥτις πέραν τοῦ ὅλους διῆκε σχεδόν μέχρι τοῦ στρατοπέδου τῶν ἐχθρῶν, διαχωρίζετο του στρατοπέδου αὐτῶν διὰ μικρᾶς κοιλάδος, καταστρώσας τὸ ἔλος διὰ γεφυρών διαβιβάζει τὰς λεγεώνας καὶ ταχέως φθάνει εἰς τὸ ἀνώτατον πεδίον τῆς ἀκρωρείας, ὅπερ ἀπὸ τῶν δύο πλευρῶν ἠσφαλίζετο διὰ κατωφερούς κλί σεως. Ενταῦθα παρατάξας τὰς λεγεώνας φθάνει μέχρι τοῦ ἐσχάτου σημείου τῆς ἀκρωρείας καὶ καθίστησιν αὐτὰς ἐν τούτῳ τῷ τόπῳ, ὅθεν δι' ἀφετηρίου μηχανής ἠδύναντο να φθάσωσι τὰ βέλη μέχρι τῶν τάξεων τῶν ἐχθρῶν.
15. Ἐπειδὴ δὲ οἱ βάρβαροι πεποιθότες εἰς τὴν φύσιν τοῦ τόπου δὲν ἀπεποιοῦντο τὴν μάχην, ἐὰν τυχόν οἱ Ρωμαῖοι, ἐπεχείρουν νὰ ἐπέλθωσι κατὰ τοῦ λόφου, καὶ δὲν ἠδύναντα διαιρέσαντες τὰς δυνάμεις νὰ ἀποπέμψωσιν αὐτὰς κατ' ἐν λίγας, ἵνα μὴ διεσπαρμένοι περιέλθωσιν εἰς ἀταξίαν, διέ μειναν ἐν παρατάξει. Ο Καῖσαρ ἐννοήσας τὴν ἐπιμονὴν αὐτ τῶν, παρατάξας εἰς μάχην εἴκοσι κοόρτεις καὶ ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ καταμετρήσας τὸ στρατόπεδον διατάττει νὰ ὀχυρών σωσιν αὐτό. Αποτελέσας δὲ τὸ ἔργον καθίστησι πρὸ τοῦ χαρακώματος τὰς λεγεώνας παρατεταγμένας καὶ διατάτ τει κατὰ φρουρὰς τοὺς ἱππεῖς μετὰ κεχαλινωμένων ἵππων. Οἱ δὲ Βελλούακοι βλέποντες τοὺς Ρωμαίους ἑτοίμους πρὸς καταδίωξιν καὶ μὴ δυνάμενοι νὰ διανυκτερεύσωσιν ἢ ἐπὶ πλείω χρόνον νὰ διαμείνωσιν ἀκινδύνως ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ, ἐπενόησαν τοιοῦτόν τι πρὸς ἀναχώρησιν. Παραδόντες διά χειρῶν, ὡς συνειθίζον, ἀλλήλοις δέσμας χορτοστρωμάτων. καὶ θάμνων, ὧν μεγίστη ἀφθονία ὑπῆρχεν ἐν τῷ στρατοπέδῳ, κατέθεσαν αὐτὰς πρὸ τῆς τάξεως καὶ κατὰ τὸ τέλος τῆς ἡμέρας ἅμα δοθέντος· τοῦ σημείου συγχρόνως ἀνῆψαν. Οὔτ τως ή συνεχής φλόξ αἰφνιδίως. ἀπέκρυψεν ἀπὸ τῆς ὄψεως τῶν Ῥωμαίων πάσας τὰς δυνάμεις ἐκείνων. Τούτου δὲ συμ- βάντος, οἱ βάρβαροι, ὡς τάχιστα ἀδύνατο, δρομαίοι ἔφυγον,
16. Ὁ Καΐσαρ, εἰ καὶ δὲν ἠδύναντο νὰ παρατηρήσῃ τὴν ἀποχώρησιν τῶν ἐχθρῶν διὰ τὰς ἐπιπροσθούσας φλόγας, ὅμως ἐπειδὴ ὑπώπτευεν ὅτι ἕνεκα τῆς φυγῆς ἐπενόησαν τοῦτο τὸ μηχάνημα, προάγει τὰς λεγεώνας καὶ πέμπει ἱπ- πεῖς πρὸς καταδίωξιν· αὐτὸς δὲ φοβούμενος ἐνέδραν, με τη χὸν ὁ ἐχθρὸς διανοῆται νὰ ἐπισταθῇ ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ καὶ ἐφελκύσῃ τοὺς ἡμετέρους εἰς τόπον ἀνεπιτήδειον, βραδύτερον προβαίνει. Οἱ δὲ ἱππεῖς, ἐπειδὴ ἄκνουν νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὴν κατὰ τὴν κορυφὴν τῆς ἀκρωρείας πυκνοτάτην φλόγα καί, ἐάν τινες τολμηρότεροι εισήρχοντο, μόλις ἠδύναντο νὰ διακρίνωσι τὰ πρόσθια μέρη τῶν ἰδίων ἵππων, φοβούμενος ἐνέδραν παρέσχον εἰς τοὺς Βελλουάκους πλήρη ελευθερίας ἀποχωρήσεως. Διὰ τοιαύτης λοιπὸν φυγῆς μεστῆς φόβου καὶ πανουργίας ἀβλαβῶς προχωρήσαντες οἱ ἐχθροὶ ὄχι πλέον τῶν ὀγδοήκοντα βημάτων ἐστρατοπέδευσαν ἐν τόπῳ ὀχυ ρωτάτῳ. ἐντεῦθεν δὲ πολλάκις ἀποπέμποντες εἰς ἐνέδραν ἱππεῖς καὶ πεζοὺς μεγάλας παρεῖχον ζημίας εἰς τοὺς Ῥω μαίους ἐν ταῖς προνομαῖς.
17. Ἐν ᾧ δὲ τοῦτο συνέβαινε συχνότερον, ὁ Καῖσαρ μανθάνει παρά τινος αἰχμαλώτου ὅτι ὁ Κοῤῥεύς, ὁ ἡγεμὼν τῶν Βελλουάκων, ἐξέλεξεν ἐξ χιλιάδας ἀνδρειοτάτων πε ζῶν καὶ χιλίους ἱππεῖς ἐκ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ, ἵνα καθίσῃ α τοὺς εἰς ἐνέδραν ἐν τούτῳ τῷ τόπῳ, εἰς ὃν διὰ τὴν ἀφθο νίαν τοῦ σίτου καὶ τοῦ χόρτου ὑπώπτευεν ὅτι οἱ Ρωμαῖοι ἤθελον πέμψη. Τοῦτο μαθὼν ἐξάγει πλείους ἢ κατὰ τὸ σύνηθες λεγεώνας καὶ προπέμπει τὸ ἱππικόν, καθ' ἣν συν- ήθειαν συνείθιζε νὰ πέμπῃ αὐτὸ πρὸς φρουρὰν τῶν προνο μευτῶν εἰς αὐτὸ δὲ παρεμβάλλει ἐλαφροὺς ἐπικούρους· αυτ τὸς δὲ μετὰ τῶν λεγεώνων ὅσον δύναται μάλιστα πλη- σιάζει.
18. Οἱ ἐχθροὶ ταχθέντες εἰς ἐνέδρας, ἀφ' οὗ ἐξέλεξαν πε- διάδα πρὸς ἐκτέλεσιν τούτου ἀπανταχόσε μὴ ἐκτεινομένην πλέον τῶν ὀκτὼ σταδίων, ἀπανταχόθεν δὲ ὠχυρωμένην ὑπὸ δασῶν ἢ ὑπ' ἀβάτου ποταμοῦ, ὥσπερ διὰ φραγμού περιεκύκλωσαν τοῦτον τὸν τόπον διὰ τῶν ἐνεδρῶν. Οἱ ἡμέ τεροι γινώσκοντες τὸν σκοπὸν τῶν ἐχθρῶν πρόθυμοι καὶ παρεσκευασμένοι πρὸς μάχην, ἐπειδὴ παρακολουθουσῶν τῶν λεγεώνων οὐδεμίαν μάχην ήθελον ἀποποιηθῇ, ἐλαδὸν κατῆλ- θον εἰς τοῦτον τὸν τόπον. Ὁ δὲ Κοῤῥεὺς νομίζων ὅτι ἐδόθη ἡ εὐκαιρία πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ πράγματος, εὐθὺς ἐμφανίζε ται μετ' ὀλίγων καὶ ἐφορμᾷ κατὰ τῶν ἐγγυτάτω ἰλῶν. Οι ἡμέτεροι σταθερῶς ὑπομένουσι τὴν ἐπιδρομὴν τῶν ἐν εδρευτῶν, ἀλλὰ δὲν συνέρχονται καὶ πλείους εἰς τὸν αὐτ τὸν τόπον· ὅπερ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον οσάκις συμβαίνει ἐν ταῖς ἱππομαχίαις, τότε διὰ τὸ πλῆθος αὐτῶν προσγίνεται βλάβη.
19. Ἐν ᾧ διατάξαντες τὰς ἔλας ὀλίγοι ἐναλλάξ ἐμάτ χοντο καὶ δὲν ἄφινον τοὺς ἑαυτῶν νὰ περικυκλῶνται ἀπὸ τῶν πλευρῶν, ἐξορμῶσι καὶ οἱ λοιποί, ἐν ᾧ ὁ Κοῤῥεὺς ἐμά χετο, ἐκ τῶν δασῶν. Ἡ μάχη γίνεται ἐν διαφόροις τόποις μετὰ μεγάλης σφοδρότητος· ἐν ᾧ δὲ αὕτη ἐπὶ πλείω χρόν τον διετέλει ισόρροπος οὖσα, κατὰ μικρὸν παρατεταγμένον τὸ πλῆθος προβαίνει ἐκ τῶν δασῶν, ὅπερ ἠνάγκασε τοὺς ἡμετέρους ἱππεῖς νὰ ὑποχωρήσωσι. ᾿Αλλὰ τούτους ταχέως βοηθοῦσιν· οἱ ἐλαφροὶ πεζοί, οἵτινες, ὡς εἶπον, ἐπέμφθησαν πρὸ τῶν λεγεώνων, καὶ ταχθέντες· μεταξὺ τῶν ἰλῶν τῶν ἡμετέρων ἱππέων εὐσταθῶς μάχονται. Επί τινα χρόνον μά χονται ἰσοπάλως· ἀλλὰ μετὰ ταῦτα, ὅπως ἀπήτει ὁ τρό πος τῆς μάχης, ὅσοι εἶχον ὑπομείνῃ τὰς πρώτας ἐφόδους τῶν ἐνεδρευόντων ἐπικρατοῦσι δ' αὐτὸ τοῦτο, διότι μὴ ὄν τες ἀπρονόητοι οὐδεμίαν βλάβην εἶχον ὑποστῇ παρὰ τῶν ἐνεδρευόντων. Εν τοσούτῳ αἱ λεγεώνες προσέρχονται ἐγγύ τερον καὶ ταυτοχρόνως διὰ συχνῶν ἀγγέλων ἀναγγέλλεται καὶ εἰς τοὺς ἡμετέρους καὶ εἰς τοὺς ἐχθρούς, ὅτι ὁ ἀρχιστράτ τηγος μετὰ τοῦ στρατοῦ παρατεταγμένου πλησιάζει. Τοῦτο μαθόντες οἱ ἡμέτεροι, πεποιθότες εἰς τὴν βοήθειαν τῶν κατ όρτεων μάχονται κρατερώτατα, ἵνα μή, ἐὰν βραδύτερον νι κήσωσιν, φανῶσιν ὅτι μετὰ τῶν λεγεώνων μετέσχον τῆς ἐπὶ τῇ νίκη δόξης· οἱ δὲ ἐχθροὶ ἀθυμοῦσι καὶ διὰ διαφόρων ότ δῶν ζητοῦσι νὰ φύγωσι. Ματαίως· διότι δι' ὧν τοπικῶν δυσχερειῶν ἠθέλησαν νὰ περικλείσωσι τοὺς Ῥωμαίους, δι' αὐτῶν τούτων αὐτοὶ κατείχοντο. Πττηθέντες ὅμως ἔντρο- μοι καὶ καταπεπληγμένοι μετὰ μεγάλην απώλειαν διαφεύ γουσι μέρος μὲν ζητήσαντες τὰ δάση, μέρος δὲ τὸν ποτα μόν. (οἵτινες ὅμως φεύγοντες φονεύονται ὑπὸ τῶν ἡμετέρων σφοδρῶς καταδιωκόντων αὐτούς, ἐν ᾧ ἐν τῷ μεταξὺ ὁ Κορ ρεὺς αήττητος ὑπὸ τῶν συμφορῶν δὲν ἠδυνήθη νὰ κατα επεισθῇ νὰ ἐξέλθῃ τῆς μάχης καὶ νὰ ζητήσῃ τὰ δάση προκαλούντων τῶν ἡμετέρων νὰ παραδοθῇ, ἀλλ' ἀνδρειο- κατα μαχόμενος καὶ πλείστους τραυματίσας ἠνάγκασε τοὺς παρωργισμένους νικητὰς νὰ κατατοξεύσωσιν αὐτόν.
20. Τοιουτοτρόπως· ἐπιτελέσας ταῦτα ὁ Καίσαρ, ἀκο- λουθῶν τὰ πρόσφατα ἴχνη τῆς μάχης, ἐν ᾧ ἐνόμιζεν ὅτι οἱ ἐχθροὶ ἡττηθέντες ὑπὸ τοσαύτης συμφορᾶς ἅμα τῇ ἀγγελία τῆς ἥττης ἤθελον καταλίπῃ τὸν τόπον τοῦ στρατοπέδου, όπερ, ὡς ἐλέγετο, ἀπεῖχε τοῦ τόπου τῆς σφαγῆς περὶ τὰ ὀκτὼ καὶ τεσσαράκοντα στάδια, εἰ καὶ ἔβλεπε τὴν διὰ τοῦ ποταμοῦ διάβασιν δυσχερή, όμως διαβιβάσας τὸν στρατὸν προχωρεί. Αλλ' οἱ Βελλούακοι καὶ αἱ λοιπαὶ πόλεις απ φτῆς ἀναλαβόντες ἐκ τῆς φυγῆς ὀλίγους τινὰς καὶ τούτους τετραυματισμένους, οἵτινες χάριν τῶν δασῶν εἶχαν ἀπο φύγῃ τὴν συμφοράν, πάντων ἐναντιουμένων, (μαθόντες τὴν συμφοράν), καὶ τοῦ μὲν Κοῤῥέως φονευθέντος, τοῦ δὲ ἱππι- κοῦ καὶ τῶν ἀνδρειοτάτων πεζῶν ἀπολεσθέντων, ἐπειδὴ ἐνόμιζον ὅτι ὁσονούπω ἤρχοντο οἱ Ρωμαῖοι, συγκαλέσαντες αἰφνιδίως ἐκκλησίαν διὰ τοῦ ἤχου τῶν σαλπίγγων ἀνα- βοῶσιν, ὅτι πρέπει νὰ πέμψωσι πρέσβεις καὶ ὁμήρους πρὸς τὸν Καίσαρα.
21. Τῆς γνώμης ταύτης ὑπὸ πάντων ἐπιδοκιμασθείσης ὁ Κόμμιος Ατρέβατος καταφεύγει πρὸς ἐκείνους τοὺς Γερμα νούς, παρ' ὧν ἔλαβεν ἐπικουρικὸν πρὸς τοῦτον τὸν πόλεμον. Οἱ λοιποί παραχρήμα πέμπουσι πρέσβεις πρὸς τὸν Καίσαρα καὶ δέονται νὰ ἀρκεσθῇ εἰς ταύτην τὴν ποινὴν τῶν ἐχθρῶν, ἦν, ἐὰν ἄνευ μάχης ἠδύνατο νὰ ἐπιβάλη εἰς αὐτοὺς ἀκεραί ους ὄντας, βεβαίως κατὰ τὴν ἐπιείκειαν καὶ φιλανθρωπίαν αὐτοῦ οὐδέποτε ἤθελεν ἐπιβάλη. Αἱ δυνάμεις τῶν Βελλου άκων εἶναι καταβεβλημέναι ἕνεκα τῆς ἱππομαχίας" πολλαὶ χιλιάδες ἐπιλέκτων πεζῶν ἀπώλοντο, μόλις δὲ οἱ ἄγγελοι τῆς σφαγῆς διέφυγον. Αλλ' ὅμως οἱ Βελλούακοι ἔλαβον με γάλην, ὡς ἐν τοσαύτη συμφορά, ὠφέλειαν ἐκ τῆς μάχης ταύτης, διότι ὁ Κοῤῥεύς, ὁ πρωταίτιος τοῦ πολέμου, ὁ πατ ροξυντής τοῦ πλήθους, ἐφονεύθη. Διότι ἐκείνου ζῶντος οὐ δέποτε ἡ γερουσία ἴσχυσεν ἐν τῇ πόλει τοσοῦτον, ὅσον τὸ ἄπειρον πλῆθος.
22. Πρὸς τοὺς πρέσβεις ταῦτα δεομένους ὁ Καῖσαρ ὑπου μιμνήσκει ὅτι : Κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον τῷ προηγουμένῳ ἔτει οἱ Βελλούσκοι καὶ αἱ λοιπαὶ πόλεις τῆς Γαλατίας απ νέλαβον τὸν πόλεμον· οὗτοι δὲ ἐπιμονώτατα ἐκ πάντων τῶν ἄλλων ἐνέμειναν ἐν τῇ γνώμῃ καὶ μάλιστα οὐδ' ἐσωφρονία σθησαν ἐκ τῆς παραδόσεως τῶν ἄλλων. Γινώσκει καὶ ἐν νοεῖ ὅτι ἡ αἰτία τοῦ ἁμαρτήματος εὐκολώτατα αποδίδε ται εἰς τοὺς τεθνεῶτας. Οὐδεὶς ὅμως δύναται τοσοῦτον, ὥστε, ακόντων τῶν ἀρχόντων, ἀνθισταμένης τῆς γερουσίας καὶ πάντων τῶν καλῶν κἀγαθῶν ἐναντιουμένων, νὰ δύναται νὰ ἐξεγείρῃ τὸν πόλεμον καὶ νὰ ἐκτελῇ αὐτὸν διὰ τῆς ἀσθενοῦς μόνου δυνάμεως τοῦ πλήθους· ἀλλ' ὅμως αὐτὸς θέλει ἀρκεσθῇ εἰς ταύτην τὴν ποινήν, ἣν αὐτοὶ εἰς ἑαυτοὺς εἶχον ἐπαγάγῃ.
23. Τῇ ἐπιούσῃ νυκτὶ οἱ πρέσβεις ἀναγγέλλουσιν εἰς τοὺς ἑαυτῶν τὰς ἀποκρίσεις καὶ προπαρασκευάζουσι τοὺς ὁμή ρους. Ηδη συνέρχονται καὶ τῶν ἄλλων πόλεων οἱ πρέσβεις, οἵτινες προσεδόκουν τὴν ἔκβασιν τῶν Βελλουάκων. Δίδου σιν ὁμήρους, ἐκτελοῦσι τὰ ἐπιτεταγμένα ἐξαιρουμένου τοῦ Κομμίου, ἂν ὁ φόβος ἀπεκώλυε νὰ ἐμπιστεύσῃ τὴν ἑαυτοῦ σωτηρίαν εἰς τὴν πίστιν τινός. Διότι ὁ Τίτος Λαβιηνὸς τῷ προηγουμένῳ ἔτει, ὅτι ὁ Καΐσαρ ἐδικαιοδότει ἐν τῇ ἐντὸς Γαλατία, μαθὼν ὅτι ὁ Κόμμιος ἐξηρέθιζε τὰς πόλεις καὶ συνώμνυε κατὰ τοῦ Καίσαρος, ἔκρινεν ὅτι ἠδύνατο ἄνευ το γὸς ἀπιστίας νὰ καταβάλῃ τὴν προδοσίαν αὐτοῦ. Ἐπειδὴ δὲ ἐνόμιζεν ὅτι οὗτος κληθεὶς δὲν ἤθελεν ἔλθῃ εἰς τὸ στρα τόπεδον, ἵνα μὴ διὰ τὰς συχνὰς ἀποπείρας καταστήσῃ αὐτ τὸν προφυλακτικώτερον, ἔπεμψε τὸν Γάϊον Βολουσῖνον Κατ δράτον, ἵνα ἐπὶ τῇ προφάσει συνδιαλέξεως φροντίσῃ νὰ φο- νεύσῃ αὐτόν. Πρὸς δὲ τοῦτο παραδίδει εἰς αὐτὸν ἐπιλέ κτους καὶ ἁρμοδίους ἑκατοντάρχους. Αφ' οὗ ἦλθον εἰς συν διάλεξιν καί, ὡς ἦτο συμπεφωνημένον, ὁ Βολουσῆνος ἅρπα- σε τὴν χεῖρα τοῦ Κομμίου, ὁ ἑκατόνταρχος οἷον διὰ τὸ ἀ- σύνηθες τοῦ πράγματος διαταραχθείς εἴτε ταχέως ὑπὸ τῶν οἰκείων τοῦ Κομμίου ἀποκωλυθεὶς δὲν ἠδυνήθη νὰ φονεύση τὸν ἄνδρα· βαρέως ὅμως διὰ τῆς πρώτης πληγῆς τοῦ ξίφους ἐπάταξε τὴν κεφαλήν. Αφ' οὗ δὲ ἑκατέρωθεν ἐξείλκυσαν τὰ ξίφη, ἑκάτεροι ἐσκόπουν ὄχι τόσον νὰ πολεμήσωσιν, ὅσον νὰ διαφύγωσι· οἱ μὲν ἡμέτερος, διότι ἐπίστευον ὅτι ὁ Κόμμιος ἐτραυματίσθη θανατηφόρως, οἱ δὲ Γαλάται, διότι κατανοή σαντες τὴν ἐνέδραν ἐφοβοῦντο πλείω τῶν ὁρωμένων. Τούτου γενομένου ἐλέγετο ὅτι ὁ Κόμμιος ἀπεφάσισε μηδέποτε νὰ ἔλθῃ εἰς ὄψιν Ῥωμαίου τινός.
24. Αφ' οὗ ὁ Καΐσαρ κατενίκησε τὰ πολεμικώτατα ἔθνη, βλέπων ὅτι οὐδεμία ὑπῆρχε πόλις, ἥτις παρεσκεύαζε πόλε μον, ἵνα ἀντισταθῇ πρὸς αὐτόν, ἀλλὰ τινὲς μόνον μετώκουν ἐκ τῶν πόλεων καὶ ἔφευγον ἐκ τῶν ἀγρῶν, ἵνα ἀποφύγωσι τὴν παροῦσαν ἀρχήν, ἀπεφάσισε νὰ πέμψῃ τὸν στρατὸν εἰς πλείω μέρη. Οθεν τὸν μὲν ταμίαν Μάρκον Αντώνιον μετά τῆς δωδεκάτης λεγεώνας καλεῖ πρὸς ἑαυτόν. Τὸν δὲ ὕπαρχον Γάϊον Φάβιον μετὰ πέντε καὶ εἴκοσι κοόρτεων εἰς τὸ ἀντί θετον πέρας τῆς Γαλατίας, διότι ἤκουεν ὅτι ἐκεῖ ἦσαν πό λεις τινὲς ἐν τοῖς ὅπλοις, ἐνόμιζε δὲ ὅτι αἱ δύο λεγεώνες, ἂς εἶχεν ὁ ὕπαρχος Γάϊος Κανίνιος Ρεβίλος, ὅστις ἦτο ἐν ἐκείναις ταῖς χώραις, δὲν ἦσαν ἱκανῶς ἰσχυραί. Καὶ τὸν μὲν Τίτον Λαβιηνόν μετακαλεῖται· τὴν δὲ δεκάτην πέμπτην λε γεῶνα, ἥτις ἦτο μετ᾿ αὐτοῦ ἐν τοῖς χειμαδίοις πέμπει εἰς τὴν ρωμαϊκὴν (τὴν ἐντὸς τῶν ᾿Αλπεων, togatam) Γαλατίαν πρὸς διαφύλαξιν τῶν ἀποικιῶν τῶν Ῥωμαίων πολιτῶν, ἵνα μὴ ἕνεκα τῆς καταδρομῆς τῶν βαρβάρων συμβῇ τι ὅμοιον δυστύχημα, ὅπως καὶ τῷ προηγουμένῳ θέρει συνέβη εἰς τοὺς Τερισταίους, οἵτινες εἶχον καταπιεσθῇ δι' αιφνιδίου λη στείας καὶ ἐφόδου αὐτῶν. Αὐτὸς δὲ ἀπέρχεται πρὸς ἐρήμο σιν καὶ λεηλασίαν τῆς χώρας τοῦ ᾿Αμβιόριγος· ἐπειδὴ δὲ ἀπηλπίσθη νὰ ἐπαναγάγῃ αὐτὸν καταπεπληγμένον καὶ φεύ γοντα εἰς τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ, ἀμέσως μετ' ἐκεῖνο ἐνόμιζε πρέ τον εἰς τὴν ἀξιοπρέπειαν αὐτοῦ νὰ ἐρημώσῃ ἐπὶ τοσοῦτον τὴν χώραν αὐτοῦ πολιτῶν, οἰκιῶν καὶ κτηνῶν, ὥστε ὁ ᾿Αμβίοριξ διὰ τὸ μῖσος τῶν οἰκείων, ἐάν τινα ἡ τύχη ἐναπέλειπε, μη- δόλως νὰ δύναται νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν πόλιν διὰ τὰς του σαύτας συμφοράς.
25. Αφοῦ δὲ διέπεμψε ἀπανταχῇ τῆς χώρας ἢ λεγεών νας ἢ ἐπικουρικόν, καὶ πάντα ἠρήμωσε διὰ σφαγῶν, πυρ καιῶν καὶ ἀρπαγῶν, πολλοὺς φονεύσας ἢ συλλαβὼν πέμπει τὸν Δαβιηνὸν μετὰ δύο λεγεώνων εἰς τοὺς Τρηουΐρους, ὧν ἡ πόλις διὰ τὴν γειτνίασιν τῆς Γερμανίας ἐξησκημένη διὰ τῶν καθημερινῶν πολέμων δεν διέφερε πολὺ τῶν Γερμανών κατὰ τὸν πολιτισμὸν καὶ τὴν ἀγριότητα οὐδὲ ἐποίει ποτέ τὰ ἐπιτεταγμένα, εἰμὴ ἀναγκασθεῖσα ὑπὸ στρατοῦ.
26. Εν τοσούτῳ ὁ ὕπαρχος Γάϊος Κανίνιος γινώσκων, ὅτι μέγα πλήθος ἐχθρῶν συνῆλθεν εἰς τὴν χώραν τῶν Πικτόνων ἐξ ἐπιστολῶν καὶ ἀγγέλων τοῦ Δουρατίου, ὅστις πάντοτε διέ- μεινε πιστὸς εἰς τὴν φιλίαν τῶν Ῥωμαίων, καί τοι μέρος τι τῆς πόλεως αὐτοῦ ἀπέστη, πορεύεται ἐπὶ τὴν πόλιν Αί μωνον. ἐνταῦθα πλησιάζει καὶ πληροφορηθεὶς μὲν παρὰ τῶν αἰχμαλώτων ὅτι ὁ Δούμνακος, ὁ ἡγεμὼν τῶν ᾿Ανδῶν, μετὰ πολλῶν χιλιάδων ἀνδρῶν κλείσας τὸν Δουράτιον ἐν Διμώνῳ πολιορκεῖ αὐτόν, ἀλλὰ μὴ τολμῶν νὰ συμβάλῃ εἰς μάχην τὰς λεγεώνας ἀσθενεῖς πρὸς τοὺς ἐχθρούς, ἐστρατοπέδευσεν ἐν τόπῳ ὀχυρῷ. Ὁ δὲ Δούμνακος μαθὼν ὅτι πλησιάζει ὁ Κατ νίνιος μεταστρέψας πάσας τὰς δυνάμεις ἐπὶ τὰς λεγεῶνας ἐπεχείρησε νὰ πολιορκήσῃ τὸ στρατόπεδον τῶν Ῥωμαίων. Πλείστας δὲ ἡμέρας καταναλώσας περὶ τὴν πολιορκίαν καὶ μετὰ μεγάλην τῶν ἑαυτοῦ βλάβην οὐδὲν τῶν ὀχυρωμά ὀχυρωμάτων δυνηθεὶς νὰ διασπάσῃ, αὖθις ἐπανέρχεται, ἵνα πολιορκήσῃ τὸ Λίμωνον.
27. Ταὐτοχρόνως ὁ ὕπαρχος Γάϊος Φάβιος ὑποτάττει πλείστας πόλεις καὶ ἐξασφαλίζεται περὶ τῆς πίστεως αὐτῶν δι’ ὀμήρων καὶ δι’ ἐπιστολῆς τοῦ Γαΐου Κανινίου Ῥηβίλου μανθάνει τὰ ἐν τῇ χώρᾳ των Πικιτόνων πραττόμενα. Ταῦτα μαθὼν ἀπέρχεται, ἵνα βοηθήσῃ τὸν Δουράτιον. Ἀλλ’ ὁ Δούμνακος μαθὼν τὴν ἄφιξιν τοῦ Φαβίου καὶ ἀπελπισθεὶς περὶ τῆς σωτηρίας, ἐὰν ταὐτοχρόνως ἤθελεν ἀναγκασθῇ καὶ πρὸς τὸν ἐξωτερικὸν ἐχθρόν, τοὺς Ῥωμαίους, νὰ ἀνθίσταται καὶ μετὰ προσοχῆς νὰ ἐπιτηρῇ καὶ φοβῆται τοὺς ἀστοὺς, αἰφνιδίως ἀποχωρεῖ μετὰ τοῦ στρατοῦ ἐκ τούτου τοῦ τόπου καὶ δὲν θεωρεῖ ἑαυτὸν ἱκανῶς ἀσφαλῆ, εἰμὴ ἀφοῦ ἤθελε διαβιβάσῃ τὸν στρατὸν διὰ τοῦ ποταμοῦ Λίγυρος, ὃν διὰ τὸ μέγεθος ἔπρεπε νὰ διαβῇ διὰ γεφύρας. Ὁ δὲ Φάβιος, εἰ καὶ δὲν ἦλθεν εἰσέτι εἰς ὄψιν τῶν ἐχθρῶν οὐδὲ συνηνώθη μετὰ τοῦ Κανινίου, ὅμως διδαχθεὶς ὑπ’ ἐκείνων, οἵτινες ἐγίνωσκον τὴν φύσιν τοῦ τόπου, πρὸ πάντων ἐπίστευσεν ὅτι οἱ ἐχθροὶ καταπεπληγμένοι ἤθελον πορευθῇ εἰς τὸν τόπον, ὃν καὶ τῷ ὄντι ἐζήτουν. Ὅθεν μετὰ τοῦ στρατοῦ σπεύδει πρὸς τὴν αὐτὴν γέφυραν καὶ διατάττει τὸ ἱππικὸν νὰ προπορεύηται τοσοῦτον τῶν λεγεώνων, ὥστε, ἀφ' οὗ ἤθελε προχωρήσῃ, νὰ δύναται ἄνευ καταπονήσεως τῶν ἵππων νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸ στρατόπεδον. Οἱ ἡμέτεροι λοιπὸν ἱππεῖς προπορεύονται, ὅπως παρηγγέλθησαν, καὶ ἐπιπίπτουσι κατὰ τοῦ στρατοῦ τοῦ Δουμνάκου καὶ προσβαλόντες ὑπὸ τὰ σκεύη τοὺς φεύγοντας καὶ καταπεπληγμένους καὶ πολλοὺς φονεύσαντες γίνονται κύριοι μεγάλης λείας. Οὕτω λοιπὸν νικηφόροι ἐπανέρχονται εἰς τὸ στρατόπεδον.
28. Τῇ δ' ἐπιούσῃ νυκτὶ ὁ Φάβιος προπέμπει τοὺς ἱππεῖς οὕτω παρεσκευασμένους, ὥστε νὰ συμπλακῶσι καὶ ἐπικωλύσωσι τὴν πορείαν παντὸς τοῦ στρατοῦ, ἕως οὗ φθάσῃ καὶ αὐτός. Ὅπως δὲ τοῦτο ἐκτελεσθῇ κατὰ τὰς παραγγελίας αὐτοῦ, ὁ Κόϊντος Ἄτιος Βάρος, ἵππαρχος, ἀνὴρ διακεκριμένος ἐπ' ἀνδρείᾳ καὶ συνέσει, προτρέπει τοὺς ἑαυτοῦ καὶ φθάσας τὸν στρατὸν τῶν ἐχθρῶν διατάττει τὰς ἴλας κατὰ μέρος μὲν ἐν ἐπιτηδείοις τόποις, μετὰ μέρους δὲ τῶν ἱππέων συνάπτει τὴν μάχην. Τὸ ἱππικὸν τῶν ἐχθρῶν συμπλέκεται τολμηρότερον, πεποιθὸς εἰς τοὺς ἐπακολοοθοῦντας πεζούς, οἵτινες καθ’ ὅλην τὴν τάξιν ἐφιστάμενοι φέρουσι βοήθειαν εἰς τοὺς ἱππεῖς αὑτῶν κατὰ τῶν ἡμετέρων. Ἡ μάχη γίνεται κρατερωτάτη. Διότι οἱ μὲν ἡμέτεροι καταφρονήσαντες τοὺς τῇ προτεραίᾳ νικηθέντας ἐχθρούς, ἅμα δὲ ἐνθυμούμενοι ὅτι παρηκολούθουν αἱ λεγεῶνες, μάχονται ἀνδρειότατα κατὰ τῶν πεζῶν καὶ διὰ τὴν αἰσχύνην τοῦ νὰ ὑποχωρήσωσι καὶ διὰ τὴν ἐπιθυμίαν νὰ ἀποτελέσωσι καθ’ ἑαυτοὺς τὴν μάχην, οἱ δὲ ἐχθροὶ πιστεύοντες ὅτι οὐδεὶς πλέον στρατὸς ἤθελε προσέλθῃ, ὅπως ἐγίνωσκον ἐκ τῆς προτεραίας, ἐνόμιζον ὅτι εὗρον τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐξολοθρεύσωσι τὸ ἡμέτερον ἱππικόν.
29. Ἐν ᾧ δὲ ἐπί τινα χρόνον σφοδρότατα ἐμάχοντο, ὁ Δούμνακος παρατάττει τὸν στρατόν, ἵνα δύναται νὰ βοηθῇ ἐναλλὰξ τοὺς ἱππεῖς αὐτοῦ· ὅτε αἰφνιδίως ἀθρόαι αἱ λεγεῶνες ἔρχονται εἰς ὄψιν τῶν ἐχθρῶν. Ἅμα τῇ ἐμφανίσει αὐτῶν αἱ ἴλαι τῶν βαρβάρων καταπλαγεῖσαι καὶ αἱ τάξεις τῶν ἐχθρῶν ἐκφοβηθεῖσαι, ἐν ᾧ αἱ ἀποσκευαὶ ἦσαν ἐν ἀταξίᾳ, μετὰ μεγάλης κραυγῆς καὶ διαδρομῆς τρέπονται ἀτάκτως εἰς φυγήν. Ἀλλ’ οἱ ἡμέτεροι ἱππεῖς, οἵτινες ὀλίγῳ πρότερον συνεπλάκησαν ἀνδρειότατα μετὰ τῶν ἀνθιστομένων, ἐπαρθέντες ἐπὶ τῇ χαρᾷ τῆς νίκης καὶ μεγάλην πανταχόθεν κραυγὴν ἐξεγείραντες, περικυκλώσαντες τοὺς ὑποχωροῦντας, ἐφ' ὅσον ἰσχύουσιν αἱ δυνάμεις τῶν ἵππων πρὸς καταδίωξιν καὶ αἱ δεξιαὶ πρὸς σφαγὴν, ἐπὶ τοσοῦτον ἐν τῇ μάχῃ ταύτῃ φονεύουσιν. Ὅθεν φονεύσαντες πλείους τῶν δωδεκακισχιλίων ἢ ἐκ τῶν ἐνόπλων ἢ ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ἐν ἐκείνῳ τῷ φόβῳ εἶχον ἀποῤῥίψῃ τὰ ὅπλα, συλλαμβάνουσιν ἅπαν τὸ πλῆθος τῶν ἀποσκευῶν.
30. Ἐπειδὴ ὡμολογεῖτο ὅτι ὁ Σένων Δράππης, ὅστις, ἅμα ἀπστάσης τῆς Γαλατίας, συναθροίσας πανταχόθεν ἐξώλεις ἀνθρώπους, καλέσας τοὺς δούλους πρὸς τὴν ἐλευθερίαν, παραλαβὼν τοὺς ἐξορίστους πασῶν τῶν πόλεων καὶ ὑποδεχθεὶς τοὺς λῃστὰς, εἶχε συλλάβει τὰς ἀποσκευὰς καὶ τὰ ἐφόδια τῶν Ῥωμαίων, συναθροίσας ἐκ τῆς φυγῆς ταύτης ὄχι πλείους τῶν πεντακισχιλίων ἀνδρῶν ἐπορεύετο εἰς τὴν ἐπαρχίαν καὶ μετ’ αὐτοῦ ἐκ συμφώνου καὶ ὁ Λουκτήριος Καδοῦρκος, ὅστις ὡς ἐδηλώθη ἐν τῷ προηγουμένῳ βιβλίῳ, ἅμα τῇ ἀποστάσει τῆς Γαλατίας ἠθέλησε νὰ εἰσβάλῃ εἰς τὴν ἐπαρχίαν, ὁ ὕπαρχος Κανίνιος μετὰ δύο λεγεώνων σπεύδει πρὸς καταδίωξιν αὐτῶν, ἵνα ἀποφύγῃ τὴν μεγάλην δυσφημίαν, ὅτι ἡ ἐπαρχία ὑπέστη βλάβην ἢ φόβον ἐκ τῶν λῃςτρικῶν ἐπιδρομῶν τῶν ἐξωλεστάτων τούτων ἀνδρῶν.
31. Ὁ δὲ Γάϊος Φάβιος μετὰ τοῦ ἐπιλοίπου στρατοῦ πορεύεται εἰς τοὺς Καρνούτους καὶ τὰς ἄλλας πόλεις, ὧν αἱ δυνάμεις ἐγίνωσκεν ὅτι ἐξηντλήθησαν ἐν τῇ μάχῃ, ἣν εἶχε συνάψῃ πρὸς τὸν Δούμνακον. Διότι δὲν ἀμφέβαλλεν, ὅτι διὰ τὴν πρόσφατον συμφορὰν ἔμελλον νὰ ἦναι ταπεινότεραι, δοθέντος ὅμως διαστήματος καὶ χρόνου, ἠδύναντο νὰ ἐξεγερθῶσιν κατὰ παρόρμησιν τοῦ αὐτοῦ πάλιν Δουμνάκου. Ἐν τούτῳ δὲ εὐτυχεστάτη καὶ ταχυτάτῃ ἐπιτυχία ἐν τῇ ὑποταγῇ τῶν πόλεων παρακολουθεῖ τὸν Φάβιον. Διότι οἱ Καρνοῦτοι, οἵτινες, καίπερ πολλάκις νικηθέντες, οὐδέποτε ὅμως ἔκαμαν μνείαν τῆς εἰρήνης, δόντες ὁμήρους ὑποτάσσονται, καὶ αἱ ἄλλαι πόλεις αἱ κείμεναι ἐν ταῖς ἐσχατιαῖς τῆς Γαλατίας, ἐγγύτατα τῷ Ὠκεανῷ, αἵτινες καλοῦνται Ἀρεμορικαί, παρακινηθεῖσαι ὑπὸ τοῦ ἀξιώματος τῶν Καρνούτων ἅμα τῇ ἀφίξει τοῦ Φαβίου καὶ τῶν λεγεώνων ποιοῦσιν ἄνευ ἀναβολῆς τὰ ἐπιτεταγμένα. Ὁ δὲ Δούμνακος ἐξωσθεὶς τῆς χώρας αὐτοῦ πλανώμενος καὶ ἀποκρυπτόμενος ἠναγκάσθη νὰ φύγῃ μόνος εἰς τὰς ἀπωτάτας χώρας τῆς Γαλατίας.
32. Ἀλλ’ ὁ Δράππης καὶ μετ’ αὐτοῦ ὁ Λουκτήριος μανθάνοντες ὅτι αἱ λεγεῶνες καὶ ὁ Κανίνιος πλησιάζουσι καὶ νομίζοντες ὅτι δὲν ἠδύναντο νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὴν χώραν τῆς ἐπαρχίας ἄνευ βεβαίου ὀλέθρου, διότι παρηκολούθει ὁ στρατὸς καὶ ἤδη μὴ δυνάμενοι νὰ περιφέρωνται ἐλευθέρως καὶ νὰ διαπράττωσι λῃστείας ἐφίστανται ἐν τῇ χώρα τῶν Καδούρκων. Ἐνταῦθα, ἐπειδὴ ὁ Λουκτήριος πάλαι ποτέ, ἀκεραίων ὄντων τῶν πραγμάτων, ἠδυνήθη πολὺ παρὰ τοῖς συμπολίταις αὐτοῦ καὶ πάντοτε νεωτεριστὴς ὢν εἶχε μέγα ἀξίωμα παρὰ τοῖς βαρβάροις, καταλαμβάνει διὰ τῶν δυνάμεων αὐτοῦ καὶ τοῦ Δράππητος τὴν πόλιν Οὐξελλόδουνον, ἥτις ἄλλοτε ἦτο ὑπὸ τὴν προστασίαν αὐτοῦ, καὶ προσάγεται τοὺς ἀστούς.
33. Ἀφ’ οὗ παραχρῆμα ἦλθεν ἐνταῦθα ὁ Γάϊος Κανίνιος καὶ ἀφ’ ἑνὸς μὲν παρετήρει ὅτι πάντα τὰ μέρη τῆς πόλεως ἦσαν ὠχυρωμένα ὑπὸ βράχων ἀποτομωτάτων, ὅπου καὶ οὐδενὸς ὑπερασπιζομένου, ὅμως ἦτο δύσκολον εἰς τοὺς ἐνόπλους νὰ ἀναβῶσι, ἀφ’ ἐτέρου δὲ ἔβλεπεν ὅτι αἱ μεγάλαι ἀποσκευαὶ τῶν ἀστῶν, καὶ ἂν ἐπεχείρουν νὰ ὑφαιρέσωσιν αὐτὰς διὰ λαθραίας φυγῆς, οὐ μόνον δὲν ἠδύναντο νὰ διαλάθωσι τὸ ἱππικὸν, ἀλλὰ μηδὲ τὰς λεγεῶνας, τριχῇ διαιρέσας τὰς κούρτεις ἵδρυσε τρία στρατόπεδα ἐν τόπῳ ὑψηλοτάτῳ, ἀπὸ τούτων δὲ ἤρξατο κατὰ μικρὸν, ἐφ’ ὅσον ὁ ἀριθμὸς τῶν δυνάμεων ἐπέτρεπε, νὰ ἄγῃ χαράκωμα περὶ τὴν πόλιν.
34. Ἐπειδὴ δὲ παρετήρουν τοῦτο οἱ ἀστοὶ καὶ ἀναλογιζόμενοι τὴν οἰκτροτάτην τύχην τῆς Ἀλεξίας ἐφοβοῦντο ὁμοίαν τύχην πολιορκίας, μάλιστα δὲ πάντων ὁ Αουκτήριος, ὅστις εἶχε λάβῃ πεῖραν τῆς τύχης ἐκείνης, παρῄνει νὰ προνοήσωσι περὶ σίτου, ἀποφασίζουσι τῇ συγκαταθέσει πάντων, ἐγκαταλιπόντες ἐνταῦθα μέρος τῶν δυνάμεων αὐτοὶ μετὰ τῶν ἄλλων εὐζώνων νὰ ἐξέλθωσιν, ἵνα εἰσκομίσωσι σῖτον. Τῆς ἀποφάσεως ταύτης ἐπιδοκιμασθείσης, τῇ προσεχεῖ νυκτὶ ὁ Δράππης καὶ ὁ Λουκτήριος ἐγκαταλιπόντες δύο χιλιάδας ἐνόπλων ἐξάγουσι τοὺς λοιποὺς ἐκ τῆς πόλεως. Οὗτοι ὀλίγας ἡμέρας διατρίψαντες παρασκευάζουσιν ἐκ τῆς χώρας τῶν Καδούρκων, οἵτινες ἐν μέρει μὲν ἐπεθύμουν νὰ ἀνακουφίσωσιν αὐτοὺς διὰ σίτου, ἐν μέρει δὲ δὲν ἠδύναντο καὶ νὰ ἀποκωλύσωσιν αὐτούς, ὥστε νὰ μὴ λάβωσι πλεῖστον σῖτον, ἐνίοτε δὲ καὶ διὰ νυκτερινῶν ἐκδρομῶν προσβάλλουσι τὰ φρούρια τῶν ἡμετέρων. Διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν ὁ Γάϊος Κανίνιος ἀναβάλλει τὴν διὰ τῶν ὀχυρωμάτων περιχαράκωσιν ὅλης τῆς πόλεως, μήπως ἢ δὲν δύναται νὰ διαφυλάττῃ τὸ ἀποτελεσθὲν ἔργον ἢ διατάττῃ ἐν πλείστοις τόποις ἀσθενεῖς φρουράς.
35. Μεγάλην ἀφθονίαν σίτου παρασκευάσαντες ὁ Δράππης καὶ ὁ Λουκτήριος στρατοπεδεύουσιν ὄχι πλέον τῶν ὀγδοήκοντα σταδίων ἀπὸ τῆς πόλεως. Αὐτοὶ διανέμονται τὰ ἔργα: καὶ ὁ μὲν Δράππης μετὰ μέρους τῶν δυνάμεων ἀπέμεινεν ἐν τῷ στρατοπέδῳ πρὸς φρουρὰν αὐτοῦ, ὁ δὲ Λουκτήριος ἄγει τὰ ὑποζύγια εἰς τὴν πόλιν. Διατάξας ἐνταῦθα φρουρὰς ἐπιχειρεῖ περὶ τὴν δεκάτην ὥραν τῆς νυκτὸς νὰ εἰσκομίσῃ τὸν σῖτον εἰς τὴν πόλιν διὰ δασωδῶν καὶ στενῶν ὁδῶν. Ἀλλ’ ἀφ’ οὐ καὶ οἱ φύλακες τοῦ στρατοπέδου ἤκουσαν τὸν θόρυβον αὐτῶν καὶ οἱ πεμφθέντες κατάσκοποι ἀνήγγειλαν τὰ γινόμενα, ταχέως ὁ Κανίνιος μετὰ τῶν ἐνόπλων κοόρτεων ἐκ τῶν ἐγγυτάτων φρουρίων ἐπιπίπτει περὶ τὸν ὄρθρον κατὰ τῶν σιτολόγων. Οὗτοι δὲ ἐκπλαγέντες ἐκ τῆς αἰφνιδίου προσβολῆς ἀτάκτως φεύγουσι πρὸς τὰς φρουρὰς αὑτῶν* ὡς δὲ εἶδον αὐτοὺς οἱ ἡμέτεροι, σφοδρότερον παροξυνθέντες κατὰ τῶν ἐνόπλων, οὐδένα ἐξ αὐτῶν ἀνέχονται ζῶντα νὰ συλλάβωσι. Ἐντεῦθεν ὁ Λουκτήριος διέφυγε μετ’ ὀλίγων, ἀλλὰ δὲν ἐπανῆλθεν εἰς τὸ στρατόπεδον.
36. Μετὰ τὴν ἐπιτυχίαν ταύτην ὁ Κανίνιος μανθάνει παρὰ τῶν αἰχμαλώτων ὅτι μέρος τῶν δυνάμεων μετὰ τοῦ Δράπητος εἶναι ἐν τῷ στρατοπέδῳ μὴ ἀπέχοντι πλέον τῶν ἐννενήκοντα καὶ ἓξ σταδίων. Τοῦτο μαθὼν παρὰ πλείστων, ἐπειδὴ κατενόει ὅτι μετὰ τὴν ἧτταν τοῦ ἐτέρου ἡγεμόνος εὐκόλως ἠδύνατο νὰ καταβάλῃ τοὺς λοιποὺς ἐκπεπληγμένους ἐνόμιζε μεγάλην εὐτυχίαν, ἂν οὐδεὶς διέφυγεν ἐκ τῆς σφαγῆς εἰς τὸ στρατόπεδον, ἵνα ἀναγγείλῃ εἰς τὸν Δράππητα τὴν γινομένην συμφοράν. Ἀλλ’ ἐν τῇ ἀποπείρᾳ οὐδένα κίνδυνον βλέπων προπέμπει ἅπαν τὸ ἱππικὸν καὶ τοὺς πεζοὺς Γερμανοὺς, ἄνδρας ταχυτάτους, εἰς τὸ στρατόπεδον τῶν ἐχθρῶν· αὐτὸς δὲ τὴν μὲν μίαν λεγεῶνα διανέμει εἰς τὰ τρία στρατόπεδα, τὴν δ’ ἑτέραν εἰς μάχην παρεσκευασμένην ἄγει μεθ' ἑαυτοῦ. Προσελθὼν δ’ ἐγγύτερον τῶν ἐχθρῶν μανθάνει παρὰ τῶν κατασκόπων, οὓς εἶχε προπέμψῃ, ὅτι οἱ βάρβαροι, ὅπως εἶναι σχεδὸν ἡ συνήθεια αὐτῶν, καταλιπόντες τὰς ἄκρας κατεβίβασαν τὸ στρατόπεδον παρὰ τὰς ὄχθας ποταμοῦ, ἀλλ’ οἱ Γερμανοὶ καὶ οἱ ἱππεῖς παρὰ τὴν προσδοκίαν πάντων καὶ ἐξ ἀπροόπτου ἐπιπεσόντες συνῆψαν μάχην. Τοῦτο μαθὼν προσάγει τὴν λεγεῶνα ἔνοπλον καὶ παρατεταγμένην. Οὕτως αἰφνιδίως ἅμα δοθέντος τοῦ σημείου ἁπανταχόθεν καταλαμβάνονται αἱ ἄκραι. Ὡς τοῦτο συνέβη, οἱ Γερμανοὶ καὶ οἱ ἱππεῖς ἰδόντες τὰς σημαίας τῆς λεγεῶνος σφοδρότατα μάχονται. Παραχρῆμα δὲ καὶ αἱ κοόρτεις πανταχόθεν ἐφορμῶσι, καὶ πάντας ἢ φονεύσαντες ἢ συλλαβόντες γίνονται κύριοι μεγάλης λείας. Ἐν τῇ μάχῃ ταύτῃ καὶ αὐτὸς ὁ Δράππης συλλαμβάνεται.
37. Ὁ Κανίνιος εὐτυχέστατα πολεμήσας, μηδενὸς σχεδὸν στρατιώτου τραυματισθέντος, ὑποστρέφει, ἵνα πολιορκήσῃ τοὺ ἀστοὺς, καὶ τὸν ἐξωτερικὸν ἐχθρὸν ἐξολοθρεύσας, οὗ διὰ τὸν φόβον εἶχεν ἀποκωλυθῇ πρότερον νὰ διαθέσῃ τὰς φρουρὰς καὶ νὰ περιβάλῃ δι’ ὀχυρώσεως τοὺς ἀστοὺς, ἐπιτάττει νὰ ἐργάζωνται πανταχοῦ. Τῇ ὑστεραίᾳ ἔρχεται ἐνταῦθα καὶ ὁ Γάϊος Φάβιος μετὰ τῶν δυνάμεων αὐτοῦ καὶ ἀναλαμβάνει μέρος τῆς πόλεως, ἵνα πολιορκήσῃ.
38. Ἐν τοσούτῳ ὁ Καῖσαρ καταλείπει τὸν ταμίαν Μάρκον Ἀντώνιον ἐν τῇ χώρα τῶν Βελλουάκων, ἵνα μὴ αὖθις δοθῇ εἰς τοὺς Βέλγας εὐκαιρία νεωτερισμῶν. Αὐτὸς δὲ προσέρχεται εἰς τὰς λοιπὰς πόλεις, ἐπιτάττει ὁμήρους καὶ παρηγορῶν ἀναθαῤῥύνει πάντας τοὺς φοβουμένους. Ἐλθὼν δὲ εἰς τὴν χώραν τῶν Καρνούτων, ὧν ἐν τῇ πόλει, ὡς ὁ Καῖσαρ ἐξέθηκεν ἐν τῷ προηγουμένῳ βιβλίῳ, ἐγένετο ἀρχὴ τοῦ πολέμου, ἐπειδὴ παρετήρει ὅτι ἐκείνοι ἐφοβοῦντο τὰ μέγιστα διὰ τὴν συνείδησιν τῆς πράξεως, ἵνα ταχύτερον ἀπαλλάξῃ τὴν πόλιν τοῦ φόβου, ἀπῄτησε πρὸς τιμωρίαν τὸν πρωταίτιον ἐκείνου τοῦ κακουργήματος καὶ τὸν παροξυντὴν τοῦ πολέμου, τὸν Γουτρουάτον. Οὗτος εἰ καὶ δὲν ἐνεπίστευεν ἑαυτὸν οὐδὲ εἰς τοὺς συμπολίτας, ὅμως ταχέως τῇ ἐπιμελείᾳ πάντων ἀναζητηθεὶς ἀπάγεται εἰς τὸ στρατόπεδον. Ὁ δὲ Καῖσαρ παρὰ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ἀναγκάζεται νὰ τιμωρήσῃ αὐτὸν ἕνεκα τῆς μεγίστης συῤῥοῆς τῶν στρατιωτῶν, οἵτινες ἀπέδιδον εἰς τὸν Γουτρουάτον πάντας τοὺς κινδύνους καὶ τὰς βλάβας τοῦ πολέμου, οὕτως ὥστε μαστιγωθεὶς μέχρι θανάτου εἶτα ἀπεκόπη διὰ τοῦ πελέκεως.
39. Ἐνταῦθα ἐκ συχνῶν ἐπιστολῶν τοῦ Κανινίου πληροφορεῖται τὰ περὶ Δράππητος καὶ Λουκτηρίου γενόμενα καὶ τὴν σταθερὰν ἀπόφασιν τῶν ἀστῶν, εἰ καὶ κατεφρόνει τὴν ὀλιγότητα αὐτῶν, ὅμως ἔκρινεν ἀναγκαῖον νὰ τιμωρήσῃ μεγάλως τὴν ἐπιμονὴν αὐτῶν, ἵνα μὴ σύμπασα ἡ Γαλατία νομίζῃ ὅτι δὲν ἔλειψαν εἰς αὐτὴν δυνάμεις, ἵνα ἀντισταθῇ, ἀλλ’ εὐστάθεια, καὶ ἵνα μὴ ἐκ τοῦ παραδείγματος τούτου αἱ λοιπαὶ πόλεις πεποιθυῖαι εἰς τὸ ἐπίκαιρον τῶν τόπων ζητήσωσιν ἐλευθερίαν, ἀφ’ οὗ μάλιστα ἐγίνωσκεν ὅτι εἰς πάντας τοὺς Γαλάτας ἦτο γνωστὸν ὅτι ἡ στρατηγία αὐτοῦ ἔμελλε νὰ διαρκέσῃ ἐπὶ ἓν μόνον θέρος, καθ’ ὃ ἂν ἤθελον δυνηθῇ νὰ ὑπομείνωσι, τὸν πόλεμον οὐδένα πλέον κίνδυνον ἤθελον νὰ φοβῶνται.
40. Ἀφ’ οὗ ὁ Καῖσαρ παρὰ πάντων τὴν προσδοκίαν, ἦλθεν εἰς τὸ Οὐξελλόδουνον καὶ παρετήρει τὴν πόλιν περικεκλεισμένην διὰ τῶν ὀχυρωμάτων, καὶ ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἔβλεπεν ὅτι ἐπὶ οὐδενὶ ὅρῳ ἠδύνατο νὰ ἀποχωρήσῃ τῆς πολιορκίας, ἀφ’ ἐτέρου δὲ ἔμαθε παρὰ τῶν αὐτομόλων ὅτι οἱ ἀστοὶ εἶχον μεγίστην ἀφθονίαν σίτου, ἀπεπειράθη νὰ ἀποκλείσῃ τὸν ἐχθρὸν τοῦ ὕδατος. Ποταμὸς διεχώριζε τὸ κατώτατον μέρος τῆς κοιλάδος, ἥτις περιεζώννυε ὅλον σχεδὸν τὸ ὄρος, ἐν ὧ ἔκειτο ἡ πανταχόθεν ἀπότομος πόλις Οὐξελλόδουνον. Ἀλλὰ τοῦτον τὸν ποταμὸν νὰ ἀποτρέψῃ ἀπεκώλυεν ἡ φύσις τοῦ τόπου· διότι ἐν ταῖς κατωτάταις ὑπωρείαις οὕτως ἔῤῥεεν, ὥστε οὐδαμόσε ἠδύνατο νὰ παροχετευθῇ διὰ βαθειῶν τάφρων. Ἦτο δὲ εἰς τοὺς ἀστοὺς δυσχερὴς καὶ ἀπότομος ἡ ἐκεῖσε κατάβασις, ὥστε, ἀποκωλυόντων τῶν ἡμετέρων, ἄνευ τραυμάτων καὶ κινδύνου τῆς ζωῆς οὑτε εἰς τὸν ποταμὸν ἠδύναντο νὰ πλησιάσωσιν, οὔτε νὰ ὑποστρέψωσιν, ἀνωφεροῦς οὔσης τῆς ἀναβάσεως. Τὴν δυσχέρειαν ταύτην γνοὺς ὁ Καῖσαρ διατάξας τοξότας καὶ σφενδονήτας, ἐνιαχοῦ δὲ καὶ ἀφετηρίους μηχανὰς στήσας κατὰ τῶν εὐκολώτατων καταβάσεων ἀπεκώλυε τοὺς ἀστοὺς τοῦ ὕδατος τοῦ ποταμοῦ.
41. Ἀλλὰ μετὰ ταῦτα ἅπαν τὸ πλῆθος τῶν ὑδρευτῶν συνήρχετο εἰς ἕνα τόπον ὑπὸ τὸ τεῖχος αὐτῆς τῆς πόλεως, ὅπου μεγάλη πηγὴ ὕδατος ἀνέβλυζεν ἐξ ἐκείνου τοῦ μέρους, ὅπερ ἔμενεν ἐλεύθερον τοῦ περὶ τὴν πόλιν ῥέοντος ποταμοῦ ἐν διαστήματι τριακοσίας σχεδὸν ποδῶν. Ἐν ᾧ δὲ οἱ μὲν λοιποι ἐπεθύμουν νὰ ἀποκωλύσωσι τοὺς ἀστούς, ἀλλὰ μόνος ὁ Καίσαρ ἔβλεπε καὶ τὸν τρόπον, ἤρξατο νὰ ἄγῃ στοὰς κατέναντι αὐτῆς καὶ νὰ ἀνεγείρῃ χῶμα μετὰ μεγάλου πόνου καὶ συνεχοὺς ἀγῶνος. Διότι οἱ ἀστοὶ κατέρχονται ἄνωθεν καὶ μακρόθεν ἀκινδύνως μάχονται καὶ πολλοὺς ἐπιμόνως πλησιάζοντας τραυματίζουσι· δὲν ἀποτρέπονται ὅμως οἱ ἡμέτεροι στρατιῶται νὰ προάγωσι τὰς στοὰς καὶ διὰ τοῦ πόνου καὶ τῶν ὀχυρωμάτων νὰ ὑπερνικῶσι τὰς δυσκολίας τῶν τόπων. Ταὐτοχρόνως ἄγουσι καὶ ὑπονόμους καλυπτομένας ὑπὸ τῶν στοῶν μέχρι τῆς κεφαλῆς τῆς πηγῆς· τοῦτο δὲ τὸ εἶδος τῆς ἐργασίας ἠδύναντο νὰ ἐκτελῶσιν ἄνευ οὐδενὸς κινδύνου καὶ ἄνευ ὑποψίας τῶν ἐχθρῶν. Τὸ χῶμα ἀνεγείρεται εἰς ὕψος ἑξήκοντα ποδῶν καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τίθεται πύργος δεκάστεγος, ὄχι ὅμως τοσοῦτος, ὥστε νὰ ἐξισῶται πρὸς τὰ τείχη (διότι τοῦτο οὐδαμῶς ἦτο κατορθωτόν), ἀλλὰ μόνον νὰ ὑπερβάλλῃ τὴν κορυφὴν τῆς πηγῆς. Ἐπειδὴ δὲ ἐξ αὐτοῦ ἐῤῥίπτοντο δι’ ἀφετηρίων μηχανῶν βέλη κατὰ τὴν πρόσοδον τῆς πηγῆς καὶ διὰ τοῦτο οἱ ἀστοὶ δὲν ἠδύναντο ἀκινδύνως νὰ ὑδρεύωνται, οὐ μόνον τὰ κτήνη καὶ τὰ ὑποζύγια, ἀλλὰ καὶ μέγα πλῆθος ἐχθρῶν ἐφθείρετο ὑπὸ τῆς δίψης.
42. Ὑπὸ τῆς συμφορᾶς ταύτης καταπλαγέντες οἱ ἀστοὶ πληροῦσι σκύφη στέατος, πίσσης καὶ σχιδάκων· ταῦτα δὲ διάπυρα προκυλινδοῦσιν ἐπὶ τὰ ὀχυρώματα καὶ ταὐτοχρόνως σφοδρότατα μάχονται, ἵνα διὰ τοῦ κινδύνου τῆς μάχης ἀποτρέψωσι τοὺς Ῥωμαίους τῆς κατασβέσεως τῆς πυρκαϊᾶς. Αἰφνιδίως μεγάλη φλόξ ἐξηγέρθη ἐν αὐτοῖς τοῖς ὀχυρώμασι, διότι ὁσαδήποτε ἐῤῥίπτοντο κατὰ τοῦ πρανοῦς τόπου, ταῦτα ἐπικωλυόμενα ὑπὸ τῶν στοῶν καὶ τοῦ χώματος ἐπελάμβανον αὐτὸ τοῦτο, ὅπερ ἐκώλυεν αὐτά. Τουναντίον οἱ ἡμέτεροι στρατιῶται καίτοι κατεπιέζοντο ὑπὸ τοῦ ἐπικινδύνου εἴδους τῆς μάχης καὶ τοῦ ἀνεπιτηδείου τόπου, ὅμως πάντα γενναιότατα ὑπέμενον. Διότι ὁ πόλεμος ἐγίνετο καὶ ἐν ὑψηλῷ τόπῳ καὶ ἐν ὄψει τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ καὶ μεγάλη ἑκατέρωθεν κραυγὴ ἠγείρετο. Οὕτως ἕκαστος ὅσῳ ἦτο μάλιστα ἐπίσημος, τόσῳ μᾶλλον ἐξετίθετο εἰς τὰ βέλη τῶν ἐχθρῶν καὶ τὴν φλόγα, ἵνα ἡ ἀνδρεία αὐτοῦ ἦναι γνωστοτέρα καὶ φανερωτέρα.
43. Ὁ Καῖσαρ βλέπων ὅτι πλεῖστοι τῶν ἑαυτοῦ ἐτραυματίζοντο, διατάττει τὰς κοόρτεις ἐκ πάντων τῶν πρὸς τὴν πόλιν μερῶν νὰ ἀναβαίνωσιν εἰς τὸ ὄρος καὶ προσποιούμεναι ὅτι θὰ καταλάβωσι τὰ τείχη νὰ ἐγείρωσι πανταχόθεν κραυγήν. Τούτου γενομένου, ἐκπλαγέντες οἱ ἀστοί, ἐπειδὴ ἦσαν ἀβέβαιοι περὶ τῶν ἐκ τοῖς λοιποῖς τόποις πραττομένων ἀνακαλοῦσιν ἀπὸ τὴς προσβολῆς τῶν ὀχυρωμάτων τοὺς ἐνόπλους καὶ διχτάττουσι κατὰ τὰ τείχη. Οὕτω λοιπὸν οἱ ἡμέτεροι καταπαύσαντες τὴν μάχην ταχέως ἐν μέρει μὲν ἀποσβεννύουσι τὰ ὑπὸ τῆς φλογὸς ἐπιληφθέντα ὀχυρώματα, ἐν μέρει δὲ διακόπτουσι. Ἐν ᾧ δὲ οἱ ἀστοὶ ἐπιμόνως ἀνθίσταντο καὶ, εἰ καὶ πολλοὶ τῶν οἰκείων ἀπώλλυντο ἐκ τῆς δίψης, ἐνέμενον ἐν τῇ προτέρᾳ γνώμῃ, ἐπὶ τέλους αἱ φλέβες τῆς πηγῆς διεκόπησαν καί ἀπετράπησαν δι’ ὑπονόμων. Τούτου γενομένου ἡ ἀένναος πηγὴ ἀπεξηράνθη καὶ ἐπήνεγκε τοσαύτην περὶ τῆς σωτηρίας ἀπελπισίαν εἰς τοὺς ἀστούς, ὥστε ἐνόμιζον ὅτι τοῦτο ἐγένετο ὄχι τῇ βουλῇ τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ τῇ θελήσει τῶν θεῶν. Ὅθεν βιασθέντες ὑπὸ τῆς ἀνάγκης παρεδόθησαν.
44. Ὁ Καῖσαρ γινώσκων, ὅτι ἡ ἠπιότης αὐτοῦ ἦτο πασίγνωστος καὶ μὴ φοβούμενος μὲν, μήπως φανῇ ὅτι διέπραξέ τι τραχύτερον ἐκ φυσικῆς σκληρότητος, ἀλλὰ καὶ μὴ παρατηρῶν τὸ τέρμα τῶν σκοπῶν αὑτοῦ, ἐὰν κατὰ τοιοῦτον τρόπον πλείονες ἐν διαφόροις τόποις ἐβουλεύοντο, ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ ἀποτρέψῃ τοὑς λοιποὺς διὰ παραδειγματικῆς ποινῆς· Ὅθεν πάντων, ὅσοι εἶχον φέρει ὅπλα, ἀπέκοψε τὰς χεῖρας καὶ ἐχάρισε τὴν ζωὴν, ἵνα ἦναι φανερωτέρα ἡ ποινὴ τῶν πονηρῶν. Ὁ δὲ Δράππης, ὅστις, ὡς εἶπον ἀνωτέρω, εἶχε συλληφθῇ ὑπὸ τοῦ Κανινίου, εἴτε διὰ τὸ ἀπρεπὲς καὶ τὸ ἄλγος τῶν δεσμῶν, εἴτε διὰ τὸν φόβον βαρυτέρας ποινῆς, ἀποκαρτερήσας ὀλίγας ἡμέρας οὕτως ἀπέθανεν. Ταυτοχρότως ὁ Δουκτήριος, ὅστις, ὡς ἔγραψα, διέφυγεν ἐκ τῆς μάχης, περιῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν τοῦ Ἀρβερνοῦ Ἐπασνάκτου (διότι συχνάκις μεταλλάσσων τόπους ἐνεπίστευσεν ἑαυτὸν εἰς τὴν πίστιν πολλῶν, νομίζων, ὅτι οὐδαμοῦ ἐπὶ πλείω χρόνον ἤθελεν ἀκινδύνως διατρίψῃ, διότι ἐγίνωσκε, πόσον ἔπρεπε νὰ μισῇ αὐτὸν ὁ Καῖσαρ, ὅστις, φίλτατος τοῦ δήμου τῶν Ῥωμαίων, ἀμελλητεί δεσας ἀπήγαγε πρὸς τὸν Καίσαρα.
45. Ἐν τοσούτῳ ὁ Λαβιηνὸς συνάπτει εὐτυχῆ ἱππομαχίαν ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Τρηουΐρων καὶ φονεύσας πλείστους Τρηουΐρους καὶ Γερμανούς, οἵτινες εἰς οὐδένα ἀπεποιοῦντο ἐπικουρικὸν κατὰ τῶν Ῥωμαίων, τοὺς ἄρχοντας αὐτῶν ζῶντας περιήγαγεν εἰς τὴν ἐξουσίαν αὑτοῦ καὶ ἐν τούτοις καὶ τὸν Αἴδουον Σοῦρον, ὅστις ἦτο ἐπιφανέστατος καὶ κατὰ τὸ γένος καὶ τὴν ἀνδρείαν καὶ μόνος ἐκ τῶν Αἰδούων μέχρις ἐκείνου τοῦ χρόνου εἶχε διαμείνῃ ἐν τοῖς ὅπλοις.
46. Τοῦτο μαθὼν ὁ Καῖσαρ, ἐπειδὴ ἔβλεπεν ὅτι πανταχοῦ τῆς Γαλατίας τὰ πράγματα ἔβαινον καλῶς καὶ ἔκρινεν ὅτι διὰ τῶν τελευταίων στρατειῶν ἡ Γαλατία κατενικήθη καὶ ὑπετάχθη, ἐν ᾧ τὴν Ἀκουϊτανίαν οὐδέποτε ἐπεσκέφθη, ἀλλὰ μόνον ἐν μέρει κατενίκησεν αὐτὴν διὰ τοῦ Ποπλίου Κράσσου, ἀπῆλθε μετὰ δύο λεγεώνων εἰς ἐκεῖνο τὸ μέρος τῆς Γαλατίας, ἵνα ἐκεῖ περάνῃ τὰς στρατείας αὐτοῦ. Τοῦτο δὲ ὅπως καὶ τὰ λοιπὰ ταχέως καὶ εὐτυχῶς ἀπετέλεσε. Διότι πᾶσαι αἱ πόλεις τῆς Ἀκουτανίας ἔπεμψαν πρέσβεις πρὸς τὸν Καίσαρα καὶ ἔδωκαν αὐτῷ ὁμήρους Ταῦτα δὲ πράξας αὐτὸς μετὰ φρουρᾶς ἱππέων ἀπῆλθεν εἰς τὴν Ναρβῶνα καὶ ἀπήγαγε τὸν στρατὸν διὰ τῶν ὑπάρχων εἰς τὰ χειμάδια καὶ τέσσαρας μὲν λεγεῶνας κατέστησεν ἐν τῇ Βελγικῇ μετὰ τῶν ὑπάρχων, Μάρκου Ἀντωνίου, Γαΐου Τρεβωνίου καὶ Ποπλίου Βατινίου, δύο δὲ λεγεῶνας ἀπήγαγεν εἰς τοὺς Αἰδούους, ὧν ἐγίνωσκεν ὅτι ἡ δύναμις ἦτο μεγίστη ἐν πάσῃ τῇ Γαλατία, δύο δὲ κατέστησεν ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Τουρόνων παρὰ τὰ σύνορα τῶν Καρνιούτων, ἵνα κατέχωσι πᾶσαν ἐκείνην τὴν ἐγγὺς τοῦ Ὠκεανοῦ χώραν, τὰς δ’ ἐπιλοίπους δύο ἐν τῇ χώρα τῶν Λεμοβίκων οὐ μακρὰν τῶν Αρβερνῶν, ἴνα μηδὲν μέρος τῆς Γαλατίας μένῃ κενὸν στρατοῦ. Ὀλίγας ἡμέρας διατρίψας ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ, ἀφ’ οὗ ταχέως ἐπέρανε τὰς συνόδους, ἀνέκρινε τὰς δημοσίας διαφορὰς καὶ ἀντήμειψε τοὺς πιστοὺς ἐμμείναντας (διότι εἶχε τὴν καλλίστην εὐκαιρίαν νὰ καταμάθῃ, ὁποῖα ἕκαστος ἐφρόνει κατὰ τὴν ἀπόστασιν ὅλης τῆς Γαλατίας, πρὸς ἣν ἀντέστη διὰ τῆς πίστεως καὶ τῶν ἐπικουριῶν ἐκείνης τῆς ἐπαρχίας), ταῦτα ἐπιτελέσας ἀναχωρεῖ πρὸς τὰς λεγεῶνας εἰς τὴν Βελγικὴν καὶ διαχειμάζει ἐν Νεμετοκέννῃ.
47. Ἐνταῦθα μανθάνει, ὅτι ὁ Ἀτρέβατος Κόμμιος συνῆψε μάχην πρὸς τὸ ἱππικὸν αὐτοῦ. Διότι ἀφ’ οὗ ὁ Ἀντώνιος ἦλθεν εἰς τὰ χειμάδια καὶ ἡ πόλις τῶν Ἀτρεβάτων ἔμενε πίστὴ είς τὸ καθῆκον, ὸ Κόμμιος, ὅστις μετ’ ἐκεῖνο τὸ τραῦμα, ὅπερ ἀνωτέρω ἐμνημόνευσα, συνείθιζε νὰ παρέχῃ ἑαυτὸν εἰς τοὺς συμπολίτας ἕτοιμον πρὸς ὑποστήριξιν πάσης κατὰ τῶν Ῥωμαίων στάσεως, ἵνα μὴ ἐλλείπῃ ἀρχηγὸς εἰς τοὺς ζητοῦντας πόλεμον καὶ ἡγεμών, καὶ μετὰ τὴν εἰς τοὺς Ῥωμαίους ὑποταγὴν τῆς πόλεως ἔζη μετὰ τῶν ἱππέων αὐτοῦ ἀπὸ ληστειῶν καὶ καθιστῶν τὰς ὁδοὺς ἐπικινδύνους συνελάμβανε πλεῖστα ἐφόδια, ἅπερ μετεκομίζοντο εἰς τὰ χειμάδια τῶν Ῥωμαίων.
48. Εἶχε παρακατασταθῇ τῷ Ἀντωνίῳ ὁ ἵππαρχος Γάϊος Βολουσῆνος Κοδράτος, ἵνα μετ’ αὐτοῦ παραχειμάζῃ. Τοῦτον ἃ Ἀντώνιος πέμπει πρὸς καταδίωξιν τοῦ ἱππικοῦ τῶν ἐχθρῶν. Ὁ δὲ Βολουσῆνος πρὸς τῇ ἀνδρεία ἥτις ἦτο ἔξοχος ἐν αὐτῷ, εἶχε καὶ ἄσπονδον μῖσος πρὸς τὸν Κόμμιον, ὥστε τόσῳ ἀσμενέστερον ἐποίει τὸ ἐπιταττόμενον. Ὅθεν καθίζων ἐνέδρας καὶ πλεονάκις προσβάλλων τοὺς ἱππεῖς αὐτοῦ συνῆπτεν εὐτυχεῖς μάχας. Τελευταῖον δὲ, ὅτε ἐγίνετο σφοδρότερος ὁ ἀγὼν καὶ ὁ μὲν Βολουσῆνος ἐκ τῆς ἐπιθυμίας νὰ συλλάβῃ αὐτὸν τὸν Κόμμιον κατεδίωξε μετ' ὀλίγων αὐτὸν ἐπιμονώτερον, ἐκεῖνος δὲ διὰ σφοδρᾶς φυγῆς προσείλκυσε ποῤῥωτέρω τὸν Βολουσῆνον, ἐχθρὸς ὢν τῷ ἀνδρὶ ἐπικαλεῖται τὴν πίστιν καὶ τὴν βοήθειαν τῶν ἑαυτοῦ, νὰ μὴ ἀφήσωσιν ἀτιμώρητα τὰ διὰ παραβάσεως τῆς πίστεως ἐπενεχθέντα εἰς αὐτὸν τραύματα, καὶ μεταστρέψας τὸν ἵππον πρὸ τῶν ἄλλων ἀφυλακτότερον ἐφορμᾷ ἐπὶ τὸν ἵππαρχον. Τοῦτ' αὐτὸ ποιοῦσι καὶ πάντες οἱ ἄλλοι ἱππεῖς καὶ ὀλίγους ἐκ τῶν ἡμετέρων τρέπουσιν εἰς φυγὴν καὶ καταδιώκουσιν. Ὁ δὲ Κόμμιος παροξύνας τὸν. ἵππον διὰ τῶν μυώπων συνωθεῖ αὐτὸν πρὸς τὸν ἵππον τοῦ Κοδράτου καὶ πάσῃ δυνάμει δαπείρει μέσον τὸν μηρὸν τοῦ Βολουσήνου δι’ ἐχθρικῆς λόγχης. Τραυματισθέντος τοῦ ἱππάρχου οἱ ἡμέτεροι δὲν διστάζουσι νὰ ἀντισταθῶσι καὶ μεταστρέψαντες τοὺς ἵππους νὰ ἀποκρούσωσι τοὺς ἐχθρούς. Τούτου γενομένου, πλεῖστοι τῶν ἐχθρῶν καταπλαγέντες ἐκ τῆς σφοδρᾶς τῶν ἡμετέρων ἐφόδου τραυματίζονται καὶ ἐν μέρει μὲν φεύγοντες καταπατοῦνται ὑπὸ τῶν ἵππων, ἐν μέρει δὲ συλλαμβάνονται· τὸν κίνδυνον τοῦτον ὁ ἡγεμὼν αὑτῶν διέφυγε διὰ τῆς ταχύτητος τοῦ ἵππου· ὁ δὲ ἵππαρχος καίπερ νικήσας, οὕτω βαρέως ἐτραυματίσθη, ὑπ’ αὐτοῦ, ὥστε ἐφαίνετο ὅτι ἔμελλε νὰ κινδυνεύσῃ περὶ τῆς ζωῆς, καὶ ἐπανεφέρετο εἰς τὸ στρατόπεδον. Ὁ δὲ Κόμμιος εἴτε διότι ἐξεπλήρωσε τὴν ἐκδίκησιν αὑτοῦ, εἴτε διότι ἀπώλεσε πολλοὺς τῶν ἑαυτοῦ πέμπει πρέσβεις πρὸς τὸν Ἀντώνιον καὶ ὁμήρους δοὺς διαβεβαιοῖ αὐτὸν ὅτι θὰ μένῃ ἐκεῖ, ὅπου ἤθελε διατάξῃ, καὶ θὰ πράξῃ πάντα τὰ ἐπιταχθησόμενα· ἓν μόνον παρακαλεῖ, νὰ συγχωρηθῇ εἰς τὸν φόβον αὐτοῦ, εἰς μηδενὸς Ῥωμαίου τὴν ὄψιν νὰ ἔλθῃ. Ὁ Ἀντώνιος κρίνων ὅτι ἡ ἀπαίτησις αὐτοῦ προήρχετο ἀπὸ δικαίου φόβου, ἔδωκε τὴν ἄδειαν, κατὰ τὴν αἴτησιν αὐτοῦ, καὶ ἐδέξατο τοὺς ὁμήρους. Γινώσκει ὅτι ὁ Καίσαρ ἀπετέλεσε ἓν ἕκαστον βιβλίον δι’ ἕκαστον ἔτος στρατείας· ὅπερ ἐγὼ δὲν ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ πράξω, διότι τὸ ἐπιὸν ἔτος, ἐπὶ τῆς ὑπατείας Λευκίου Παύλου καὶ Γαΐου Μαρκέλλου, δὲν παρέχει ἀξιολόγους ἐν τῇ Γαλατίᾳ πράξεις. Ἵνα μή τις ὅμως ἀγνοῇ, ποῦ κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον διέτριβεν ὁ Καῖσαρ καὶ ὁ στρατὸς αὐτοῦ, ἔκρινα καλὸν νὰ γράψω ὀλίγα καὶ πρὸς τοῦτο τὸ βιβλίον νὰ συνάψω αὐτά.
49. Ὁ Καίσαρ παραχειμάζων ἐν τῇ Βελγικῇ ἕνα μόνον σκοπὸν εἶχε νὰ κατέχῃ ἐν φιλικῇ σχέσει τὰς πόλεις καὶ εἰς μηδεμίαν νὰ παρέχῃ ἐλπίδα ἢ ἀφορμὴν πολέμου. Διότι οὐδὲν ὀλιγώτερον ἐπεθύμει, ἢ κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ἀπὸ τῆς στρατηγίας ἀποχωρήσεως αὐτοῦ νὰ ἀναγκασθῇ πρὸς νέον τινὰ πόλεμον, ἵνα μή, ἀφ’ οὗ ἔμελλε νὰ ἀπαγάγῃ τὸν στρατόν, ὑπολειφθῇ πόλεμός τις, ὃν πᾶσα ἡ Γαλατία, μηδενὸς κινδύνου παρόντος, ἀσμένως ἤθελεν ἀναλάβῃ. Ὅθεν τιμητικῶς προσαγορεύων τὰς πόλεις, μέγιστα δῶρα ἐπιδαψιλεύων εἰς τοὺς ἄρχοντας αὐτῶν καὶ μηδόλως νέα βάρη ἐπιβάλλων εὐκόλως κατέσχεν ἐν τῇ εἰρήνῃ, παρέχων ἐλαφροτέραν κατάστασιν ὑποταγῆς εἰς τὴν ὑπὸ τοσούτων δυστυχῶν μαχῶν ἀποκεκμηκυῖαν Γαλατίαν.
50. Αὐτὸς δὲ μετὰ τὸ τέλος τῶν χειμαδίων, παρὰ Τὴν συνήθειαν συντονώτατα πορευόμενος ἀπέρχεται εἰς τὴν Ἰταλίαν, ἵνα προσαγορεύσῃ τὰς ἰσοπολίτιδας πόλεις καὶ τὰς ἀποικίας, εἰς ἃς εἶχε συστήσῃ τὸν ταμίαν αὑτοῦ Μάρκον Ἀντώνιον ἐπιζητοῦντα τὸ ἀξίωμα τοῦ οἰωνοσκόπου. Διότι οὐ μόνον ἀσμένως μετεχειρίσθη πᾶσαν αὑτοῦ τὴν ἐπιῤῥοὴν ὑπὲρ ἀνδρὸς οἰκειοτάτου, ὃν πρὸ ὀλίγου εἶχε προπέμψῃ πρὸς ἐπιζήτησιν τῆς ἀρχῆς, ἀλλὰ καὶ σφοδρῶς κατὰ τῆς μερίδος καὶ τῆς δυνάμεως τῶν ὀλιγαρχικῶν, οἵτινες διὰ τῆς ἀποτυχίας τοῦ Μάρκου Ἀντωνίου ἐπεθύμουν νὰ ἐλαττώσωσι τὴν ἐπιῤῥοὴν τοῦ ἀπὸ τῆς στρατηγίας ἀποχωροῦντος Καίσαρος, Καίτοι δὲ, πρὶν ἢ φθάσῃ εἰς τὴν Ἰταλίαν, εἶχε ἀκούσῃ καθ’ ὁδὸν ὅτι οὗτος ἐγένετο οἰωνοσκόπος, ὅμως ἐνόμισεν ὅτι παρείχετο οὐχ ἧττον εὔλογος ἀφορμὴ νὰ ἐπισκεφθῇ τὰς ἰσοπολίτιδας πόλεις καὶ τὰς ἀποικίας, ἵνα εὐχαριστήσῃ αὐτὰς διὰ τὴν πολυάριθμον καὶ πρόθυμον ἀρωγὴν, ἣν παρέσχον εἰς τὸν Ἀντώνιον, ἅμα δὲ συστήσῃ ἑαυτὸν καὶ τὴν τῆς ὑπατείας ἐπιζήτησιν διὰ τὸ ἐπιὸν ἔτος, διότι οἱ ἐναντίοι αὐτοῦ μετὰ θρασύτητος ἐκαυχῶντο ὅτι ὕπατοι ἐξελέχθησαν ὁ Λεύκιος Λέντουλος καὶ ὁ Γάϊος Μάρκελλος, ἵνα ἀφαιρέσωσι πᾶσαν τὴν τιμὴν καὶ τὸ ἀξίωμα τοῦ Καίσαρος, ὅτι ἡ ὑπατεία ἀφηρπάσθη ἀπὸ τοῦ Σερουΐου Γάλβα, καί τοι οὗτος ἦτο πολλῷ ἰσχυρότερος καὶ κατὰ τὴν ἐπιῤῥοὴν καὶ τὰς ψήφους, διότι, ἦτο φίλος οἰκεῖος τοῦ Καίσαρος καὶ ἐπὶ πολὺν χρόνον ὕπαρχος αὐτοῦ.
51. Ὁ ἄφιξις τοῦ Καίσαρος ἐγένετο δεκτὴ παρὰ πασῶν τῶν ἰσοπολιτιδων πόλεων καὶ ἀποικιῶν μετ' ἀπιστεύτου τιμῆς καὶ ἀγάπης. Διότι τότε πρῶτον ἤρχετο ἀπ’ ἐκείνου τοῦ πολέμου συμπάσης τῆς Γαλατίας. Οὐδὲν ὑπελείπετο, ὅπερ ἠδύνατο νὰ ἐπινοηθῇ πρὸς κόσμησιν τῶν πυλῶν, τῶν ὁδῶν καὶ πάντων τῶν τόπων, δι’ ὧν ὁ Καῖσαρ ἔμελλε νὰ διέλθῃ. Ἅπαν τὸ πλῆθος μετὰ γυναικῶν καὶ παίδων ἐξήρχετο εἰς προῦπάντησιν, ἱερεῖα πανταχοῦ ἐθύοντο, αἱ ἀγοραὶ καὶ οἱ ναοὶ κα τελαμβάνοντο ὑπ’ ἐστρωμένων δειπνητηρίων, οὕτως ὥστε καὶ τοῦ λαμπροτάτου θριάμβου τὴν εὐφροσύνην ἠδύνατό τις νὰ προαισθανθῇ. Τοσαύτη ἦτο ἡ πολυτέλεια μὲν παρὰ τοῖς πλουσιωτέροις, ὁ ζῆλος δὲ παρὰ τοῖς πτωχοτέροις.
52. Ἀφ’ οὗ ὁ Καῖσαρ διῆλθε πάσας τὰς χώρας τῆς ῥωμαϊκῆς Γαλατίας, μετὰ μεγίστης ταχύτητος ἐπανῆλθε πρὸς τὸν στρατὸν εἰς τὴν Νεμετοκένναν καὶ ἐκ πάντων τῶν χειμαδίων προσκαλέσας τὰς λεγεῶνας εἰς τὴν χώραν τῶν Τρηουΐρων ἀπῆλθεν αὐτόσε καὶ ἐνταῦθα ἐπεθεώρησε τὸν στρατόν. Καὶ τὸν Τίτον Λαβιηνὸν ἐπέστησεν εἰς τὴν Ῥωμαϊκὴν Γαλατίαν, ἵνα δι’ ἐντονωτέρας συστάσεως προπαρασκευάσῃ αὐτὴν ὑπὲρ τοῦ Καίσαρος κατὰ τὴν ἐπιζήτησιν τῆς ὑπατείας. Αὐτὸς δὲ τοσοῦτον ἐπορεύετο, ὅσον ἐνόμιζε καλὸν πρὸς τὴν ὑγείαν τῶν στρατιωτῶν διὰ τῆς μεταλλαγῆς τῶν τόπων. Καίτοι δὲ ἐνταῦθα ἤκουε συχνάκις, ὅτι ὁ Λαβιηνὸς παρωξύνετο ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν αὑτοῦ, καὶ ἐπληροφορεῖτο ὅτι ταῦτα ἐπράττοντο ὑπὸ τῶν ὀλιγαρχικῶν διανοουμένων νὰ ἀφαιρέσωσιν ἀπ' αὐτοῦ μέρος τι τοῦ στρατοῦ διὰ τῆς γνώμης τῆς συγκλήτου, ὅμως οὔτε περὶ τοῦ Λαβιηνοῦ ἐπίστευσέ τι, οὔτε ἠδυνήθη νὰ καταπεισθῇ νὰ πράξῃ τι ἐναντίον τῆς γνώμης τῆς συγκλήτου. Διότι ἔκρινεν ὅτι, ἂν οἱ ἔγγραφοι πατέρες ἠδύναντο ἐλευθέρως νὰ ψηφοφορήσωσι, εὐκόλως ἤθελον ἀποδώσῃ εἰς αὐτὸν τὸ δίκαιον. Διότι ὁ Γάϊος Κουρων, δήμαρχος, ἀφ’ οὗ ἀνέλαβε νὰ ὑπερασπίσῃ τὴν ὑπόθεσιν καὶ τὸ ἀξίωμα τοῦ Καίσαρος, πολλάκις διϊσχυρίσθη εἰς τὴν σύγκλητον ὅτι, ἐάν τις ἔχῃ φόβον τινὰ περὶ τοῦ στρατοῦ τοῦ Καίσαρος, ἐν ᾧ τοὐναντίον ἡ δεσποτεία καὶ ὁ στρατὸς τοῦ Πομπηΐου ἐμποιοῦσιν ὄχι τὸν ἐλάχιστον φόβον εἰς τὴν ἀγοράν, πρέπει ἑκάτερος νὰ ἀποχωρήσῃ τῶν ὅπλων καὶ νὰ ἀποπέμψῃ τοὺς στρατούς· διότι τούτου γενομένου ἡ πόλις θὰ ἦναι ἐλευθέρα καὶ αὐτεξούσιος. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο διϊσχυρίσθη, ἀλλὰ καὶ καθ' ἑαυτὸν ἤρξατο νὰ ἀποχωρίζῃ τοὺς ψηφοφοροῦντας· καὶ οἱ μὲν ὕπατοι καὶ οἱ φίλοι τοῦ Πομπηΐου ἐψηφοφόρησαν ἐναντίον τῆς προτάσεως· ἀλλ’ ὅμως πάντες οἱ λοιποὶ πρὸς ἐκεῖνον μετέστησαν.
53. Τοῦτο ἦτο μέγα τεκμήριον τῆς γνώμης τῆς συγκλήτου καὶ σύμφωνον πρὸ; γεγονὸς πρότερον. Διότι ὁ Μάρκελλος τῷ προηγουμένῳ ἔτει καθαπτόμενος τοῦ ἀξιώματος τοῦ Καίσαρος, παρὰ τὸν νόμον τοῦ Πομπηΐου καὶ Κράσσου εἰσήγαγε πρὸ τοῦ χρόνου πρότασιν εἰς τὴν σύγκλητον περὶ τῶν ἐπαρχιῶν τοῦ Καίσαρος, καὶ τῶν γνωμῶν λεχθεισῶν καὶ ἀποχωρίσαντος τοὺς ψηφοφοροῦντας τοῦ Μαρκέλλου, ὅστις ἐκ τοῦ πρὸς τὸν Καίσαρα φθόνου ἐζήτει νὰ παρασκευάσῃ ἑαυτῷ ἅπαν τὸ ἀξίωμα, πολυάριθμος ἡ γερουσία ἐψηφίσατο κατ’ αὐτοῦ. Ἐκ τούτων ὅμως δὲν ἀπεθαῤῥύνοντο οἱ ἐχθροὶ τοῦ Καίσαρος, ἀλλὰ παρῃνοῦντο νὰ παρασκευάσωσιν εὐρυτέρους συνδέσμους, δι’ ὧν νὰ ἀναγκάσωσι τὴν γερουσίαν νὰ ἐγκρίνῃ τοῦτο, ὅπερ αὐτοὶ ἤθελον ἀποφασίσει.
54. Ἐφεξῆς γίνεται ψήφισμα τῆς συγκλήτου, ἵνα μία μὲν λεγεὼν πεμφθῆ ὑπὸ τοῦ Γαΐου Πομπηΐου πρὸς τὸν Παρθικὸν πόλεμον, ἡ δὲ ἑτέρα ὑπὸ τοῦ Γναΐου Καίσαρος· φανερῶς δὲ αἱ δύο λεγεῶνες παρ’ ἑνὸς μόνον λαμβάνονται. Διότι ὁ Γάϊνος Πομπήϊος τὴν πρώτην λεγεῶνα, ἣν εἶχε πέμψῃ πρὸς τὸν Καίσαρα, συντελεσθεῖσαν ἐκ τῆς στρατολογίας τῆς ἐπαρχίας Γαλατίας, ἔδωκεν ὥσπερ ἐκ τοῦ ἰδίου στρατοῦ. Ὁ Καῖσαρ ὅμως, καίτοι οὐδὲ τὴν ἐλαχίστην ἀμφιβολίαν εἶχε περὶ τοῦ σκοποῦ τῶν ἐναντίων ἀπέπεμψε τὴν λεγεῶνα εἰς τὸν Πομπήϊον καὶ τὸ καθ’ ἑαυτὸν διατάττει κατὰ τὸ ψήφισμα τῆς συγκλήτου νὰ παραδοθῇ ἡ 15ῃ, ἣν εἶχεν ἐν τῇ ἐντὸς τῶν τῶν ἄλπεων Γαλατία· ἀντ’ αὐτῆς δὲ πέμπει τὴν 13ην λεγεῶνα εἰς Ἰταλίαν, ἵνα διαφυλάττῃ τὰ φρούρια, ἐξ ὧν ἀπεχώρει ἡ 15ῃ. Αὐτὸς δὲ διανέμει τὰ χειμάδια εἰς τὸν στρατόν· καὶ τὸν μὲν Γάϊον Τρεβώνιον μετὰ τεσσάρων λεγεώνων καθίστησιν ἐν τῇ Βελγικῇ, τὸν δὲ Γάϊον Φάβιον μεθ’ ἑτέρων τοσούτων πέμπει εἰς τοὺς Αἰδούους Διότι ἐνόμιζεν ὅτι ἡ Γαλατία οὕτως ἤθελεν ἦναι ἀσφαλεστάτη, ἐὰν καὶ οἱ Βέλγαι, ὧν ἡ ἀνδρεία ἦτο μεγίστη, καὶ οἱ Αἴδουσι, ὧν ἡ δύναμις ἥτο μεγίστη κατείχοντο ὑπὸ στρατοῦ. Αὐτὸς δὲ ἀπῆλθεν εἰς τὴν Ἰταλίαν.
55. Ἐνταῦθα ἐλθὼν μανθάνει ὅτι αἱ ὑπ’ αὐτοῦ ἀποπεμφθεῖσαι δύο λεγεῶνες, αἵτινες κατὰ τὸ ψήφισμα τῆς συγκλήτου ἔπρεπε νὰ ἀχθῶσιν εἰς τὸν Παρθικὸν πόλεμον, παρεδόθησαν εἰς τὸν Γνάϊον Πομπήϊον καὶ διεκωλύθησαν ἐν τῇ Ἰταλίᾳ. Τούτου γενομένου, καίτοι οὐδεὶς ἀμφέβαλλε, τί παρεσκευάζετο κατὰ τοῦ Καίσαρος, ὅμως ὁ Καῖσαρ ἔκρινε καλὸν νὰ ὑπομείνῃ πάντα ἐφ’ ὅσον ὑπελείπετο ἐλπίς τις εἰς αὐτὸν νὰ διαμφσβητήσῃ μᾶλλον διὰ τοῦ δικαίου ἢ διὰ τῶν ὅπλων νὰ πολεμήσῃ. Αὐτὸς δὲ .....