Απομνημονεύματα περί του γαλατικού πολέμου/Ζ
| ←Βιβλίον ΣΤ΄ | Ἀπομνημονεύματα περὶ τοῦ γαλατικοῦ πολέμου Συγγραφέας: Μεταφραστής: Γρηγόριος Βερναρδάκης Βιβλίον Ζ΄ |
Βιβλίον Η΄→ |
1. Ἡσυχαζούσης τῆς Γαλατίας ὁ Καίσαρ, ὡς εἶχεν ἀπο φασίσῃ, ἀπέρχεται εἰς τὴν Ἰταλίαν, ἵνα δικαιοδοτήση. Εκεί ἔμαθε τὸν φόνον τοῦ Κλαυδίου καὶ ἐκ τοῦ ψηφίσματος τῆς συγκλήτου πληροφορηθεὶς ὅτι πάντες οἱ στρατεύσιμοι τῆς Ἰ- ταλίας πρέπει νὰ ὀμόσωσι τὸν κοινὸν ὅρκον, ἤρξατο νὰ στρα- τολογῇ καθ' ὅλην τὴν ἐπαρχίαν. Αἱ ἀγγελίαι αὗται ταχέως φθάνουσιν εἰς τὴν πέραν τῶν ᾿Αλπεων Γαλατίαν. Οἱ δὲ Γα λάται καὶ αὐτοὶ προσπλάττουσι καὶ προσθέτουσιν εἰς τὰς φήμας, ὅπερ ἐφαίνετο ὅτι ἀπήτει τὸ πρᾶγμα, δηλαδὴ ὅτι ὁ Καΐσαρ κατέχεται ὑπὸ τῆς ἐν Ῥώμη στάσεως καὶ δὲν δύο ναται ἐν τοσαύταις ταραχαῖς νὰ ἔλθη πρὸς τὸν στρατόν. Εκ τῆς εὐκαιρίας ταύτης παροξυνθέντες ἐκεῖνοι, οἵτινες καὶ πρότ τερον ἤδη ἐλυποῦντο ὅτι ὑπέκειντο εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ δήμ μου τῶν Ῥωμαίων, ἄρχονται νὰ βουλεύωνται περὶ τοῦ που λέμου ἐλευθερώτερον καὶ τολμηρότερον. Κηρύξαντες λοιπὸν συνόδους πρὸς ἀλλήλους οἱ ἄρχοντες τῆς Γαλατίας ἐν τόποις δασώδεσι καὶ ἀποκρύφοις ὀδύρονται ἐπὶ τῷ θανάτῳ τοῦ ᾿Ακ κωνος δεικνύουσιν ὅτι καὶ αὐτοὶ δύνανται να περιέλθωσιν εἰς ταύτην τὴν συμφοράν, καὶ οἰκτείρουσι τὴν κοινὴν τῆς Γα- λατίας τύχην διὰ πασῶν δὲ τῶν ὑποσχέσεων καὶ τῶν ἀμοι βῶν ἐκζητοῦσιν ἐκείνους, οἵτινες θα κάμωσιν ἀρχὴν τοῦ που λέμου καὶ ἐπὶ τῷ κινδύνῳ τῆς ἰδίας ζωῆς θὰ ἐλευθερώσωσι τὴν Γαλατίαν. Ἐν πρώτοις λέγουσιν ὅτι πρέπει νὰ λάβωσι πρόνοιαν, ὅπως, πρὶν ἢ διαδοθῶσι τὰ κρύφια αὐτῶν βουλεύ ματα, ὁ Καίσαρ ἀποκλεισθῇ τοῦ στρατοῦ. Τοῦτο δὲ (λέο γουσιν ὅτι εἶναι εὔκολον, διότι ἀπόντος τοῦ ἀρχιστρατήγου οὔτε αἱ λεγεώνες τολμῶσι νὰ ἐξέλθωσι τῶν χειμαδίων, οὔτε ὁ ἀρχιστράτηγος ἄνευ φρουρᾶς δύναται νὰ φθάσῃ εἰς τὰς λε γεῶνας. Τέλος ὅτι εἶναι κρεῖττον μαχόμενοι νὰ ἀποθάνωσιν, ἢ νὰ μὴ ἀναλάβωσι τὴν παλαιὰν δόξαν τοῦ πολέμου καὶ τὴν ἐλευθερίαν, ἣν παρὰ τῶν προγόνων παρέλαβον. ó
2. Μετὰ τὰς σκέψεις ταύτας οἱ Καρνοῦτοι ἀποφαίνονται ὅτι χάριν τῆς κοινῆς σωτηρίας οὐδένα κίνδυνον ἀποφεύγουσι καὶ ὑπισχνοῦνται, ὅτι πρῶτοι πάντων θέλουσι πολεμήση καί, ἐπειδὴ πρὸς τὸ παρὸν δὲν δύνανται νὰ δώσωσιν ὁμή ρους ὑπὲρ τῆς ἀμοιβαίας ασφαλείας, ἵνα μὴ τὸ πρᾶγμα BANEMIZTHMO δοθῇ, ζητοῦσι νὰ ἐπικυρωθῇ τοῦτο δι᾿ ὅρκου καὶ ὑποσχέσεως, ἀφ᾽ οὗ πᾶσαι αἱ στρατιωτικοί σημεῖαι συναθροισθῶσιν (ὅπερ θεωρεῖται ὡς ὁ ἱερώτατος ὅρκος αὐτῶν), ἵνα μὴ ἀρξάμενοι τοῦ πολέμου ἐγκαταλειφθῶσιν ὑπὸ τῶν λοιπῶν. Τότε λοιπὸν ἀφ' οὗ οἱ Καρνοῦτοι ὑπερεπηνέθησαν καὶ πάντες οἱ παρι στάμενοι ἔδωκαν ὅρκον, ὁρίσαντες τὸν πρὸς τοῦτο χρόνον ἀπέρχονται τῆς συνόδου.
3. Αφ' οὗ ἔφθασεν ὁ ὁρισθεὶς χρόνος, οἱ Καρνοῦτοι ὑπὸ τὴν ἡγεμονίαν τοῦ Γουτρουάτου καὶ τοῦ Κογκοννητοδούμνου, ανα δρῶν ἀπηλπισμένων, ἅμα δοθέντος σημείου, ὁρμῶσιν ἐπὶ τὸ Γέναβον καὶ φονεύουσι τοὺς Ῥωμαίους πολίτας, οἵτινες ἐγκατ τεστάθησαν ἐκεῖ χάριν ὑποθέσεων, ἐν οἷς καὶ τὸν Γάϊον Φού φιον Κίταν, ἔντιμον Ῥωμαῖον ἱππέα, ὅστις κατὰ διαταγὴν τοῦ Καίσαρος ἐπεστάτει τῶν περὶ τὸν σίτον, καὶ διαρπάζουσι τὰ ἀγαθὰ αὐτῶν. Ταχέως ή φήμη διαδίδεται εἰς πάσας τὰς πό λεις τῆς Γαλατίας. Διότι ὁπουδήποτε συμβῇ τι μείζον καὶ ἐπιφανέστερον, τοῦτο διὰ κραυγῆς ἀναγγέλλουσι πρὸς ἀλλήλους διὰ τῶν ἀγρῶν καὶ τῶν χωρῶν· ταύτην δὲ τὴν κραυγὴν ἄλλοι ἐφεξῆς διαδέχονται καὶ μεταδίδουσιν εἰς τοὺς ἐγγυτάτω, ὅπως καὶ τότε συνέβη. Διότι ὅσα ἐν τῷ Γενάβῳ ἐγένοντο κατὰ τὴν ἀνατολὴν τοῦ ἡλίου, ταῦτα πρό τοῦ τέλους τῆς πρώτης φυλακῆς ἠκούσθησαν ἐν τῇ χώρα τῶν ᾿Αρβερνῶν, ἀπεχόντων περὶ τὰ χίλια διακόσια καὶ ἐν γδοήκοντα στάδια.
4. Ενταῦθα καθ᾿ ὅμοιον τρόπον ὁ ᾿Αβερνὸς Βερκιγγέτοριξ, υἱὸς τοῦ Κελτέλλου, νέος δυνατώτατος, οὗ ὁ πατὴρ κατέ σχε τὴν ἡγεμονίαν ὅλης τῆς Γαλατίας καὶ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν, ὅτι ἐπεζήτει τὴν βασιλείαν, ἐφονεύθη ὑπὸ τῶν πολι τῶν, συγκαλέσας τοὺς ὑποτελεῖς αὐτοῦ εὐκόλως ἐξεγείρει αυτ τούς. ᾿Αλλὰ μαθόντες τὸν σκοπὸν αὐτοῦ τρέχουσιν ἐπὶ τὰ ὅπλα. ᾿Αποκωλύεται ὑπὸ τοῦ Γωβαννιτίωνος, θείου αὐτοῦ, καὶ τῶν ἄλλων ἀρχόντων, οἵτινες ἐνόμιζον ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ δοκιμάσωσιν ἐν τούτῳ τὴν τύχην, καὶ ἀποδιώκεται ἐκ τῆς πόλεως Γεργοβίας· δὲν ἀπέστη ὅμως τοῦ σκοποῦ, ἀλλ᾿ ἐν DANEMETHMIO τοῖς ἀγροῖς στρατολογεῖ ἄνδρας πένητας καὶ ἐξώλεις. Τούτο τὸ πλῆθος συναθροίσας, οὔστιναςδήποτε ἐκ τῶν πολιτῶν ἀν παντᾷ, προσάγει μὲν εἰς τὴν ἑαυτοῦ γνώμην, προτρέπει δὲ νὰ λάβωσι τὰ ὅπλα ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἐλευθερίας καὶ τέλος μεγάλας συναθροίσας δυνάμεις ἐκδιώκει τοὺς ἀντιπάλους αυτ τοῦ ἐκ τῆς πόλεως, ὑφ᾽ ὧν ὀλίγῳ πρότερον ἐξεβλήθη. Βασι λεὺς ὑπὸ τῶν ἑαυτοῦ ἀνακηρυχθείς διαπέμπει ἀπανταχή πρεσβείας καὶ ἐπιμαρτύρεται νὰ διαμένωσι πιστοὶ εἰς τὴν ὑπόσχεσιν αὐτῶν. Ταχέως δὲ συμμαχεῖ πρὸς τοὺς Σένονας, τοὺς Παρισίους, τοὺς Πίκτονας, τοὺς Καρδούκους, τοὺς Τού ρονας, τοὺς Αὐλέρκους, τοὺς Δεμοβίκας, τοὺς ᾿Ανδας καὶ πάν τας τοὺς ἄλλους, οἵτινες οἰκοῦσι παρὰ τὸν Ωκεανόν τῇ δὲ συναινέσει πάντων παραδίδεται εἰς αὐτὸν ἡ ἀρχή. Ταύτην λα ζὼν τὴν ἐξουσίαν ἐπιτάττει ὁμήρους εἰς πάσας ταύτας τὰς πόλεις, διατάττει νὰ προσαγάγωσιν εἰς αὐτὸν ὡρισμένον ἀ- ριθμὸν στρατιωτῶν καὶ ὁρίζει, πόσα ὅπλα ἑκάστη πόλις ολα καὶ νὰ παρασκευάσῃ καὶ μέχρι τίνος χρόνου· ἀλλ᾽ ἐν πρώτοις φροντίζει περὶ ἱππικοῦ. Εἰς δὲ τὴν μεγίστην δραστηριότητα προστίθησι μεγάλην αυστηρότητα, καὶ διὰ τοῦ μεγέθους τῆς τιμωρίας αναγκάζει τοὺς ὀκνοῦντας. Διότι ἐπὶ μὲν μείζονι πλημμελήματι φονεύει διὰ πυρὸς καὶ παντοίων βασάνων, ἐπὶ δ᾽ ἐλαφροτέρα αἰτία ἀποκόψας τὰ ὦτα ἢ ἐξορύξας τὸν ἕτερον τῶν ὀφθαλμῶν ἀποπέμπει οἴκαδε, ἵνα χρησιμεύωσιν ὡς παράδειγμα εἰς τοὺς λοιποὺς καὶ καταπλήττωσιν αὐτοὺς διὰ τοῦ μεγέθους τῆς ποινῆς.
5. Διὰ τῶν κοινῶν τούτων ταχέως συναθροίσας στρατὸν τὸν μὲν Δουκτήριον Καδοῦρκον, ἄνδρα τολμηρότατον, μετά μέρους τῶν δυνάμεων πέμπει εἰς τὴν χώραν τῶν Ῥουθηνῶν, αὐτὸς δ' απέρχεται εἰς τὴν τῶν Βιτουρίγων. Κατὰ τὴν ἄφι ξιν αὐτοῦ οἱ Βιτούριγες πέμπουσι πρέσβεις πρὸς τοὺς Αἰδούους, ὧν ἦσαν ὑπὸ τὴν προστασίαν, ἵνα ζητήσωσιν ἐπικουρίαν, ὅπως εὐκολώτερον δυνηθώσι νὰ ἀντισταθῶσι πρὸς τὰς δυνάμεις τῶν ἐχθρῶν. Οἱ δὲ Αἴδονοι κατὰ συμβουλὴν τῶν ὑπάρχων, οἷς ὁ Καίσαρ εἶχε καταλίπη παρὰ τῷ στρατῷ, πέμπουσιν εἰς τοὺς Βιτούριγας ἱππικὰς καὶ πεζικὰς δυνάμεις πρὸς ἐπικοι ρίαν. Ἀλλ᾽ ἀφ᾽ οὗ οὗτοι ἔφθασαν παρὰ τὸν Αίγυρα ποτά μόν, ὅστις χωρίζει τοὺς Βιτούριγας ἀπὸ τῶν Αἰδούων, ὀλί γας ἡμέρας ἐνταῦθα διατρίψαντες καὶ μὴ τολμήσαντες κα διαβῶσι τὸν ποταμόν ὑποστρέφουσιν οἴκαδε καὶ εἰς τοὺς α μετέρους υπάρχους ἀναγγέλλουσιν ὅτι ὑπέστρεψαν φοβηθέντες τὴν ἀπιστίαν τῶν Βιτουρίγων, οἵτινες, ὡς ἔμαθον, εἶχον σχο πόν, ἀφ' ἑνὸς μὲν αὐτοί, ἀφ' ἑτέρου δὲ οἱ Αρβερνοὶ νὰ περιμ κλώσωσιν αὐτούς, ἐὰν ἤθελον διαβῇ τὸν ποταμόν. Αν δὲ ἔπραξαν αὐτὸ διὰ ταύτην τῷ ὄντι τὴν αἰτίαν, ἣν ἀπήγγειλαν εἰς τοὺς ὑπάρχους, ἢ ἕνεκα ἀπιστίας, διότι οὐδὲν εἶναι γνω στὸν εἰς ἡμᾶς, φαίνεται ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ δισχυρισθώμεν ὡς βέβαιον. Οἱ δὲ Βιτούριγες μετὰ τὴν ἀποχώρησιν αὐτῶν παραχρήμα συνενοῦνται μετὰ τῶν ᾿Αρβερνών.
6. Τούτων ἀναγγελθέντων τῷ Καίσαρι εἰς τὴν Ἰταλίαν, ἐπειδὴ ἐκεῖνος κατενόει ἤδη ὅτι τὰ ἐν Ῥώμη πράγματα διὰ τῆς ἱκανότητος τοῦ Γναίου Πομπηΐου περιῆλθον εἰς βελτίω κατάστασιν, ἀπῆλθεν εἰς τὴν πέραν τῶν Αλπεων Γαλατίαν, Ενταῦθα ἐλθὼν συνείχετο ὑπὸ μεγάλης ἀπορίας, κατὰ ποῖον τρόπον νὰ φθάσῃ εἰς τὸν στρατόν. Διότι, ἐὰν μὲν προσεκάλει τὰς λεγεώνας εἰς τὴν ἐπαρχίαν, προέβλεπεν ὅτι αὐτοῦ ἀπόν τος ήθελον συνάψη μάχην καθ᾽ ὁδόν· ἐὰν δὲ αὐτὸς ἔσπευδε πρὸς τὸν στρατόν, ἔβλεπεν ὅτι κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον ο δ᾽ εἰς ἐκείνους, οἵτινες ἐφαίνοντο ἥσυχοι, ηδύνατο προσηκόν τως νὰ ἐμπιστεύσῃ τὴν ἑαυτοῦ σωτηρίαν.
7. Εν τοσούτῳ ὁ Δουκτήριος Καδοῦρκος πεμφθεὶς εἰς τοὺς Ρουθηνούς συνδιαλλάττει τὴν πόλιν ταύτην πρὸς τοὺς ᾿Αρβερ νούς. ἐντεῦθεν δὲ προχωρήσας εἰς τοὺς Νιτιόβριγας καὶ τοὺς Γαβαλοὺς λαμβάνει παρ' ἑκατέρων ὁμήρους καὶ μεγάλην συν- αθροίσας δύναμιν ἐπιχειρεῖ νὰ εἰσβάλῃ εἰς τὴν ἐπαρχίαν κατ τὰ τὴν Ναρβῶνα. ἐπὶ τῇ ἀγγελίᾳ ταύτῃ ὁ Καίσαρ ἐνόμισε προτιμητέον πάντων τῶν ἄλλων νὰ ἀπέλθη εἰς τὴν Ναρβώνα. Ἐνταῦθα δ' ἐλθὼν ἐνθαρρύνει μὲν τοὺς φοβουμένους, ἐγκαθί στησι δὲ φρουρὰς ἐν τοῖς τόποις, οἵτινες ἦταν ἄμοροι των ἐχθρῶν, δηλαδὴ ἐν τῇ χώρᾳ τῶν εἰς τὴν ἐπαρχίαν ἀνηκόντων Ρουθηνῶν, τῶν Βολκῶν ᾿Αρεκομικῶν, τῶν Τολοσατῶν καὶ περὶ τὴν Ναρβῶνα, καὶ διατάττει μέρος τῶν δυνάμεων ἐκ τῆς ἐπαρχίας καὶ τὸ ἀναπληρωματικὸν στράτευμα, ὅπερ εἶχε προσαγάγῃ ἐκ τῆς Ἰταλίας, νὰ συνέλθωσιν εἰς τὴν χώραν τῶν Ἑλβίων, οἵτινες εἶναι ὅμοροι τῶν ᾿Αρβερνών.
8. Διὰ τῶν προπαρασκευῶν τούτων ἀναστείλας τὴν ὁρα μὴν τοῦ Δουκτηρίου καὶ ἀπομακρύνας αὐτόν, νομίζοντα ἐπι κίνδυνον νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν ἐπαρχίαν μεταξὺ τῶν (ρωμαϊκῶν) φρουρῶν, ἀπέρχεται εἰς τὴν χώραν τῶν Ἑλβίων. Καίτοι δὲ τὸ ὄρος Γεβέννα, ὅπερ διαχωρίζει τοὺς ᾿Αρβερνοὺς ἀπὸ τῶν Ἑλ βίων καθίστα τὴν ὁδὸν ἄβατον καὶ διὰ τὸν τραχύτατον και ρὸν τοῦ ἔτους καὶ διὰ τὸ πλῆθος τῆς χιόνος, όμως μετακι νήσας τὴν χιόνα ἓξ πόδας τὸ βάθος καὶ οὕτως ἀνοίξας ὁδοὺς μετὰ μεγίστου τῶν στρατιωτῶν ἱδρῶτος φθάνει εἰς τὴν χώ ραν τῶν ᾿Αρβερνῶν. Κατὰ τούτων δὲ ἀπροσδοκήτων ἐπιπεσών, διότι ἐθεώρουν ἑαυτοὺς ἐξησφαλισμένους ὑπὸ τοῦ Γεβέννα, ὡς ὑπὸ τείχους, καὶ τῷ ὄντι κατὰ τοῦτον τὸν καιρὸν τοῦ ἔτους οὐδ᾽ εἰς ἕνα ποτὲ ἄνθρωπον ὑπῆρξαν ἀτραποὶ ἀνοικταί, διατάττει τοὺς ἱππεῖς ὡς οἷόν τε εὐρύτατα νὰ περιφέρωντας καὶ ὡς μέγιστον τρόμον εἰς τοὺς ἐχθροὺς νὰ ἐμβάλλωσιν. Ταῦτα διὰ τῆς φήμης καὶ τῶν ἀγγέλων ταχέως ἀναγγέλλονται εἰς τὸν Βερκιγγετόριγα, ὃν πάντες οἱ ᾿Αρβερνοὶ ἔμφοβοι περικυ κλοῦσι καὶ ἱκετεύουσι νὰ φροντίσῃ περὶ τῶν κτημάτων αὐτ τῶν καὶ νὰ μὴ ἀφήσῃ νὰ διαρπάζωνται ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν, ἀφ᾽ οὗ μάλιστα βλέπει ὅτι πρὸς αὐτοὺς ἅπας ὁ πόλεμος μετ τηνέχθη. Ὑπὸ τῶν δεήσεων τούτων ἀναπεισθεὶς ἐκεῖνος μετ ταστρατοπεδεύει ἐκ τῶν Βιτουρίγων πρὸς τοὺς ᾿Αρβερνούς.
9. ᾿Αλλ' ὁ Καίσαρ δύο ημέρας διατρίψας ἐν τοῖς τόποις ταύτοις, ἐπειδὴ ἐκ τῶν προτέρων εἶχε συμπεράνῃ ὅτι ὁ Βερ- κιγγέτοριξ ἤθελε κόμη ταῦτα, ἐπὶ τῇ προφάσει ὅτι θὰ συν- αθροίσῃ ἀναπλήρωμα καὶ ἱππικόν, αὐτὸς μὲν ἀποχωρεῖ τοῦ στρατοῦ, τὸν δὲ νέον Βροῦτον ἐφίστησιν εἰς ταύτας τὰς δυο νάμεις παραγγέλλει δὲ εἰς αὐτὸν νὰ ἀφήσῃ τοὺς ἱππεῖς νὰ περιφέρονται ὡς εὐρύτατα ἁπανταχῇ αὐτὸς δὲ θὰ φροντίση, νὰ μὴ ἦναι πλέον τῶν τριῶν ἡμερῶν μακρὰν τοῦ στρατος πέδου. Ταῦτα διατάξας δι' ὡς οἷόν τε συντονωτάτων που ρειῶν φθάνει εἰς τὴν Βιέννην παρὰ τὴν προσδοκίαν τῶν ἑαυτοῦ. Ἐνταῦθα εὑρίσκει τὸ ἱππικὸν ἀκμαῖον, ὅπερ πρὸ πολλῶν ἡμερῶν εἶχε προπέμψη αὐτόσε, καὶ ἀδιαλείπτως ἡμέ ραν καὶ νύκτα πορευόμενος διὰ τῆς χώρας τῶν Αἰδούων σπεύ δει εἰς τὴν τῶν Διγγόνων, ὅπου παρεχείμαζον δύο λεγεώνες, ἵνα, ἐὰν οἱ Αἴδονοι διεβουλεύοντό τι κατὰ τῆς ζωῆς αὐ τοῦ, προλάβῃ αὐτοὺς διὰ τῆς ταχύτητος. Ενταῦθα δὲ φθά σας πέμπει πρὸς τὰς λοιπὰς λεγεώνας ἀγγέλους καὶ πάντας συναθροίζει εἰς ἕνα τόπον, πρὶν ἢ Αρβερνοὶ δυνηθῶσι νὰ μάτ θωσί τι περὶ τῆς ἀφίξεως αὐτοῦ. Ταῦτα μαθὼν ὁ Βερκιγγές τοριξ ἐπανάγει αὖθις τὸν στρατὸν εἰς τὴν χώραν τῶν Βιτου ρίγων καὶ ἐντεῦθεν ἀπελθὼν ἐπιχειρεῖ νὰ πολιορκήσῃ τὴν Γοργοβίναν, πόλιν τῶν Βοΐων, οὓς νικήσας κατὰ τὸν Ἐλουη τικὸν πόλεμον κατέστησεν ἐνταῦθα καὶ παρέδωκεν εἰς τοὺς Αἰδούους.
10. Ταῦτα παρεῖχον εἰς τὸν Καίσαρα μεγάλην δυσκολίαν νὰ ἀποφασίσῃ· διότι, ἐὰν μὲν κατὰ τὸ ἐπίλοιπον μέρος τοῦ χειμῶνος κατεῖχε τὰς λεγεῶνας ἐν ἑνὶ τόπῳ, ἐφοβεῖτο μήπως, ἀφ᾽ οὗ κυριευθῇ ἡ ὑποτελὴς πόλις τῶν Αἰδούων, σύμπασα ἡ Γαλατία ἀποστατήση βλέπουσα ὅτι αὐτὸς οὐδόλως δύναται νὰ προστατεύσῃ τοὺς φίλους αὐτοῦ. Ἐὰν δὲ πρωϊμώτερον ἐξαγάγῃ τὰς λεγεώνας ἐκ τῶν χειμαδίων, ἐφοβεῖτο μήπως ἀμηχανήσῃ περὶ τῶν τροφῶν ἕνεκα τῆς δυσκόλου σιταγωγίας. ᾿Αλλ' ὅμως ἐνόμισε κρεῖττον νὰ ὑποφέρῃ πάσας τὰς δυσκο λίας, ἢ νὰ περιϋβρισθῇ τοσοῦτον καὶ νὰ ἀπαλλοτριώσῃ τὴν γνώμην πάντων τῶν φίλων αὐτοῦ. Ὅθεν προτρέψας τοὺς Αἰ- δούους νὰ φροντίσωσι περὶ τῆς σιταγωγίας προπέμπει ἀγγέ λους πρὸς τοὺς Βοΐους, ἵνα ἀναγγείλωσι τὴν ἄφιξιν αὐτοῦ καὶ παραινέσωσιν αὐτοὺς νὰ διαμένωσι πιστοὶ καὶ θαῤῥα λέως ὑπομένωσι τὴν ἔφοδον τῶν ἐχθρῶν. Καταλιπὼν δὲ δύο λεγεώνας ἐν Ἀγενδίκῳ καὶ τὰς ἀποσκευὰς ὅλου τοῦ στρατοῦ ἀπέρχεται πρὸς τοὺς Βοΐους.
11. Τα δευτέρα ἡμέρᾳ ἐλθὼν παρὰ τὴν πόλιν τῶν Σενά- και Βελαυνόδουνον, μὴ θέλων νὰ καταλίπη ὄπισθεν αὐτοῦ ἐχθρόν τινα, ἵνα εύκολώτερον πορίζηται τὰ ἐπιτήδεια, ἤρξα το νὰ πολιορκῇ αὐτὴν καὶ ἐν δύο ἡμέραις περιεχαράκωσε τη δὲ τρίτῃ ἡμέρᾳ πεμφθέντων πρέσβεων ἐκ τῆς πόλεως περὶ παραδόσεως διατάττει νὰ συγκομισθῶσι τὰ ὅπλα, νὰ προεξο αχθῶσι τὰ ὑποζύγια καὶ νὰ δοθῶσιν ἐξακόσιοι όμηροι. Και τὸν μὲν ὕπαρχον Γάϊον Τρεβώνιον καταλείπει, ἵνα ἐπιτελέ- σε ταῦτα· αὐτὸς δέ, ἵν' ὡς τάχιστα διανύσῃ τὴν πορείαν, που ρεύεται ἐπὶ τὸ Γέναβον τῶν Καρνούτων, οἵτινες τότε πρῶτον μαθόντες τὴν πολιορκίαν τοῦ Βελλαυνοδούνου, ἐπειδὴ ἐνόμι ζαν ὅτι τὸ πρᾶγμα ἤθελε παραταθῇ ἐπὶ πλείω χρόνον, παρ βεσκεύαζον φρουράν, ἵνα πέμψωσιν αὐτὴν εἰς τὸ Γέναβον πρὸς ὑπεράσπισιν αὐτοῦ. Ἐνταῦθα φθάνει μετὰ δύο ἡμέρας. Στρα τοπεδεύσας πρὸ τῆς πόλεως, ἐπειδὴ ἐκωλύετο ὑπὸ τοῦ χρόνου τῆς ἡμέρας, ἀναβάλλει τὴν προσβολὴν εἰς τὴν ὑστεραίαν καὶ ἐπιτάττει εἰς τοὺς στρατιώτας τὰ πρὸς τοῦτο ἀναγκαῖα καί, ἐπειδὴ τὴν πύλιν Γέναβον συνεῖχε γέφυρα τοῦ ποταμοῦ Δια γύρος, φοβηθείς μὴ διὰ νυκτὸς φύγωσιν ἐκ τῆς πόλεως, διατ τάττει, δύο λεγεώνες ἔνοπλοι νὰ νυκτοφυλακῶσι. Οἱ δὲ Γερ νάβιοι ὀλίγον πρὸ τοῦ μεσονυκτίου ἐν σιγῇ ἐξελθόντες τῆς πό λεως ἤρξαντο νὰ διαβαίνωσι τὸν ποταμόν. Ὁ δὲ Καῖσαρ μα θὼν τοῦτο παρὰ τῶν κατασκόπων, κατακαύσας τὰς πύλας εἰαπέμπει τὰς λεγεώνας, ἃς διέταξε νὰ ἦναι ἕτοιμοι και γίνε και κύριος τῆς πόλεως, πάντων τῶν ἐχθρῶν πλὴν ὀλίγων συλ ληφθέντων, διότι τὸ στενὸν τῆς γεφύρας καὶ τῶν ὁδῶν διέ κλειε τὴν φυγὴν τοῦ πλήθους. Διαρπάζει λοιπὸν καὶ πυρπολεί τὴν πόλιν, δωρεῖται τὴν λείαν εἰς τοὺς στρατιώτας, διαβι βάζει τὸν στρατὸν πέραν τοῦ Λίγυρος καὶ φθάνει εἰς τὴν χώ- ραν τῶν Βιτουρίγων.
12. Ὁ δὲ Βερκιγγέτοριξ, ὡς ἔμαθε τὴν ἄφιξιν τοῦ Καί σαρος, κατέπαυσε τὴν πολιορκίαν καὶ ἐξέρχεται εἰς ἀπάντη σιν τοῦ Καίσαρος. Ἐκεῖνος δὲ ἐπεχείρησε να προσβάλει τὴν πόλιν τῶν Βιτουρίγων, Νοβιόδουνον, καθ᾽ ὁδὸν κειμένην. Αφ' οὗ δ᾽ ἐκ τῆς πόλεως ἦλθον πρέσβεις πρὸς αὐτόν, ἵνα πα ρακαλέσωσι νὰ συγχωρήσῃ αὐτοὺς καὶ νὰ φεισθῇ τῆς ζωῆς αὐτῶν, διατάττει νὰ συγκομισθῶσι τὰ ὅπλα, νὰ προεξα χθῶσι τὰ ὑποζύγια καὶ νὰ δοθῶσιν ὅμηροι, ἵνα καὶ τὰ λογ τὰ ἐπιτελέσῃ διὰ τῆς ταχύτητος, δι' ἧς τὰ πλεῖστα κατώρο θωσεν. Αφ' οὗ δὲ μέρος μὲν ἤδη τῶν ὁμήρων παρεδόθη καὶ τὰ λοιπὰ παρεσκευάζοντο, ἑκατόνταρχοι δὲ καὶ ὀλίγοι στρατο τιῶται εἰσῆλθον εἰς τὴν πόλιν, ἵνα ἀναζητήσωσι τὰ ὅπλα καὶ τὰ ὑποζύγια, ἐφάνη μακρόθεν τὸ ἱππικὸν τῶν ἐχθρῶν, ὅπερ προέβαινε τοῦ στρατοῦ τοῦ Βερκιγγετόριγος. Τοῦτον ἅμα ἰδόντες οἱ πολῖται καὶ ἀναλαβόντες ἐλπίδα βοηθείας, κράμ γὴν ἄραντες ἤρξαντο νὰ λαμβάνωσι τὰ ὅπλα, νὰ κλείωσι τὰς πύλας καὶ νὰ πληρῶσιν ἀνδρῶν τὸ τεῖχος. Οἱ δ᾽ ἐν τῇ πόλει ἑκατόνταρχοι ἐκ τῶν σημείων τούτων τῶν Γαλατῶν ἐννοή σαντες ὅτι νέον τι διεβουλεύοντο, σπασάμενοι τὰ ξίφη και τέλαβον τὰς πύλας καὶ πάντας τοὺς ἑαυτῶν σώους επα νήγαγον.
13. Ὁ Καίσαρ διατάττει νὰ ἐξαχθῇ τὸ ἱππικὸν ἐκ τοῦ στρατοπέδου καὶ συνάπτει ἱππομαχίαν· ἐπειδὴ δὲ οἱ ἑαυτοῦ ἤδη ἐπιέζοντο, πέμπει πρὸς βοήθειαν αὐτῶν περὶ τοὺς τε τρακοσίους Γερμανοὺς ἱππεῖς, οὓς ἐξ ἀρχῆς συνείθιζε νὰ ἔχει μεθ᾿ ἑαυτοῦ. Τὴν ἔφοδον τούτων οἱ Γαλάται δὲν ἠδυνήθη σαν νὰ ὑπομείνωσιν, ἀλλ᾽ εἰς φυγὴν τραπέντες καὶ πολλοὺς ἀπολέσαντες ἀνεχώρησαν πρὸς τὸν στρατόν. Τούτων ήταν θέντων πάλιν οἱ πολίται φοβηθέντες, συλλαβόντες ἐκείνους, ὧν τῇ συνεργίᾳ ἐνόμιζον ὅτι ὁ ὄχλος ἐξηγέρθη, ἀπήγαγον εἰς τὸν Καίσαρα καὶ παρεδόθησαν εἰς αὐτόν. Ταῦτα ἐπιτελέ- σας ὁ Καῖσαρ' ἀπῆλθε πρὸς τὴν πόλιν Αὐάρικον, στις ἦτα μεγίστη καὶ ὀχυρωτάτη ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Βιταυρίζων καὶ ἐν τῷ ἐφορωτάτῳ αὐτῆς κειμένη, διότι ἦτο πεπεισμένος ὅτι ταύτην τὴν πόλιν κυριεύσας ἤθελεν ὑποτάξῃ καὶ τὴν πόλιν τῶν Βιτουρίγων. 14. Ὁ δὲ Βερκιγγέτοριξ μετὰ τόσας ἀλλεπαλλήλους ἀ- τυχίας ἐν Βελλαυνοδούνῳ, Γενάβῳ καὶ Νοβιοδούνῳ συγκαλεῖ τοὺς ἑαυτοῦ εἰς συνέδριον. Διδάσκει ὅτι πρέπει νὰ πολεμήσ σωσι κατὰ πολὺ διάφορον τρόπον, ἢ ὅπως πρότερον. Παντί τρόπῳ πρέπει νὰ φροντίσωσι, νὰ ἀποκλείσωσι τοὺς Ρω μαίους τῆς προνομῆς καὶ τῶν ἐπιτηδείων. Τοῦτο δὲ εἶναι εὔ κολον, διότι αὐτοὶ εὐποροῦσιν ἱππικοῦ καὶ βοηθοῦνται ὑπὸ τῆς ὥρας τοῦ ἔτους. Ὁ χόρτος δὲν δύναται νὰ κοπῇ, ὥστε οἱ ἐχθροὶ ἐξ ἀνάγκης διεσπαρμένοι θὰ ζητῶσιν ἐκ τῶν ἐπαύ λεων· οὗτοι δὲ πάντες καθ' ἑκάστην δύνανται νὰ ἐξολο θρεύωνται ὑπὸ τῶν ἱππέων. Ἐκτὸς τούτων πρέπει χάριν τῆς κοινῆς σωτηρίας να παραμελήσωσι τὰ οἰκεῖα συμφέροντα πρέπει λοιπὸν αἱ κῶμαι καὶ αἱ ἐπαύλεις νὰ καῶσι καθ᾿ ὅλον τὸ διάστημα (ἀπὸ τῆς Βοΐας) ἀπανταχῇ, ἐφ' ὅσον δύνανται νὰ φθάσωσι χάριν προνομῆς. Τούτων πάντων θὰ ὑπάρχη ἀφθονία εἰς αὐτούς, διότι πάντοτε θὰ ἀνακουφίζωνται διὰ τῶν πόρων ἐκείνων, ὧν ἐν τῇ χώρᾳ θὰ γίνεται ὁ πόλεμος" οἱ δὲ Ῥωμαῖοι ἢ δὲν θὰ ὑποφέρωσι τὴν ἀπορίαν ἢ μετὰ μετ γάλου κινδύνου θὰ ἀπομακρύνωνται τοῦ στρατοπέδου εἶναι δὲ ἀδιάφορον, ἂν φονεύωσιν αὐτοὺς ἢ ἀφαιρῶσι τὰς ἀπο σκευάς, ἂς ἀποβαλόντες δὲν θὰ δύνανται νὰ πολεμῶσι. Πλὴν δὲ τούτων πρέπει νὰ καίωνται αἱ πόλεις, αἵτινες ἐκ τῆς ἐπ χυρώσεως καὶ τῆς φύσεως τοῦ τόπου δὲν εἶναι ἀσφαλεῖς ἀπὸ παντὸς κινδύνου, ἵνα μὴ εἰς μὲν τοὺς Γαλάτας χρησιμεύω- σιν ὡς καταφύγια πρὸς ἀποποίησιν τῆς στρατείας, εἰς δὲ τοὺς Ῥωμαίους ἀποθῆκαι, ἵνα λαμβάνωσιν ἄφθονα τὰ ἐπιτή δεια καὶ λείαν. ᾿Εὰν δὲ ταῦτα φαίνωνται βαρέα ή οδυνηρά, πολλῷ βαρύτερον θεωρεῖ, οἱ μὲν παῖδες καὶ αἱ γυναῖκες νὰ ἀπάγονται εἰς δουλείαν, αὐτοὶ δὲ οἱ ἴδιοι νὰ φονεύωνται, ὅπερ εἶναι ἀνάγκη νὰ συμβαίνῃ εἰς τοὺς ἡττημένους.
15. Τῇ συγκαταθέσει πάντων ταύτης τῆς γνώμης ἐπιδο κιμασθείσης, ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ πλέον ἢ εἴκοσι πόλεις τῶν Βιτου ρίγων καίονται. Τοῦτ᾽ αὐτὸ γίνεται καὶ ἐν ταῖς λοιπαῖς πό λέσι πανταχοῦ φαίνονται πυρκαϊαί· διὰ ταύτας εἰ καὶ μετ RANENIE γάλως πάντες ἐλυποῦντο, ὅμως διὰ τούτου παρηγοροῦντα, ὅτι ὡς βέβαιοι σχεδὸν ὄντες περὶ τῆς νίκης ἐθάρρουν ὅτι θὰ ἀνακτήσωσι τὰ ἀπολεσθέντα. Ἐν δὲ κοινῷ συνεδρίῳ συν σκέπτονται περὶ τοῦ Αὐαρίκου, ἂν πρέπει νὰ καύσωσιν ἢ νὰ ὑπερασπίσωσιν αὐτό. Τότε οἱ Βιτούριγες προσπίπτουσιν εἰς τοὺς πόδας πάντων τῶν Γαλατῶν παρακαλοῦντες, νὰ μὴ ἀναγκασθῶσι διὰ τῶν ἰδίων χειρῶν νὰ καύσωσι τὴν καλλίστην ὅλης σχεδὸν τῆς Γαλατίας πόλιν, ἥτις εἶναι τὸ ἔρυμα καὶ τὸ κόσμημα της χώρας αὐτῶν· λέγουσι δὲ ὅτι εὐκόλως θέλουσι ὑπερασπίσῃ αὐτὴν διὰ τῆς φύσεως τοῦ τό που, διότι παταχόθεν ὑπὸ τοῦ ποταμοῦ καὶ τοῦ ὅλους πε- ριεχομένη ἔχει μίαν μόνον καὶ στενωτάτην εἴσοδον. Ἐκτε λεῖται ἡ αἴτησις αὐτῶν, τοῦ Βερκιγγετόριγος κατὰ πρῶτον μὲν ἀποδοκιμάζοντας, εἶτα δὲ συγχωροῦντος καὶ ἕνεκα τῶν δεήσεων αὐτῶν καὶ τῆς συμπαθείας τοῦ πλήθους. Ἐκλέ γονται λοιπὸν ἱκανοὶ πρόμαχοι τῆς πόλεως.
16. Ο Βερκιγγέτοριξ διὰ μικροτέρων πορειών παρακο λουθεῖ τὸν Καίσαρα καὶ πρὸς στρατόπεδον ἐκλέγει τόπον ὠχυρωμένον δι' ἐλῶν καὶ δασῶν, ἑκατὸν καὶ εἴκοσιν ὀκτὼ στάδια ἀπέχοντα τοῦ Αὐαρίκου. Ἐνταῦθα δὲ δι᾽ ὡρισμένων κατασκόπων ἐμάνθανε καθ' ἑκάστην ὥραν τὰ παρὰ τὸ Ανά ρικον πραττόμενα καὶ διέττατεν ὅ,τι ἐπεθύμει νὰ γείνη. Ε- πετήρει πάσας τὰς ἡμετέρας προνομὰς καὶ σιτολογίας,καὶ ὁ- σάκις ἐξ ἀνάγκης προεχώρουν πορρωτέρω, προσέβαλλεν αὐτ τοὺς διεσπαρμένους καὶ μεγάλως ἔβλαπτεν, εἰ καὶ οἱ ἡμέ τερος μετά πάσης της δυνατής συνέσεως προενόουν καὶ ἐ- φρόντιζον νὰ πορεύωνται ἐν ἀορίστοις χρόνοις καὶ δι᾿ ὁδῶν διαφόρων.
17. Ο Καίσαρ στρατοπεδεύσας πρὸς τοῦτο τὸ μέρος τῆς πόλεως, ὅπερ ἀπηλλαγμένον τοῦ ποταμοῦ καὶ τῶν ἑλῶν εἶ χεν, ὡς ἀνωτέρω εἴπομεν, στενὴν εἴσοδον, ἤρξατο νὰ παρα σκευάζη χῶμα, νὰ προσάγῃ στοάς, καὶ δύο πύργους νὰ ἀ- νεγείρῃ· διότι ἡ φύσις τοῦ τόπου δὲν ἐπέτρεπε νὰ περιχα ρακώσῃ αὐτήν. Περὶ δὲ σίτου δὲν ἔπαυσε παραινῶν. τοὺς Βοΐους καὶ τοὺς Αἰδούους· ὧν οὗτοι μέν, ἐπειδὴ ἄνευ ζήλου ἐνήργουν, δὲν παρεῖχον πολλὴν βοήθειαν· ἐκεῖνοι δὲ ἕνεκα τῶν ὀλίγων πόρων, ἐπειδὴ ἡ πόλις ἦτο μικρὰ καὶ ἀσθενής, ταχέως ὅσα εἶχον κατηνάλωσαν. Ἐν ᾧ δὲ ὁ στρατός και τείχετο ὑπὸ μεγίστης περὶ σίτου αμηχανίας διὰ τὴν ἔνδειαν τῶν Βαΐων, τὴν ἀμέλειαν τῶν Αἰδούων καὶ τὴν πυρπόλησιν τῶν ἐπαύλεων, ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε οἱ στρατιῶται ἐπὶ πλείσας ἡμέρας ἐστερήθησαν σίτου καὶ ἀντεῖχον κατὰ τοῦ ἐσχάτου λιμοῦ διὰ τοῦ κρέατος τῶν κτηνῶν τῶν προσαγομένων ἐκ τῶν ἀπωτέρω κωμῶν, οὐδεμία ὅμως φωνὴ ἠκούσθη ὑπ' αὐτ τῶν ἀναξία τοῦ μεγαλείου τοῦ δήμου τῶν Ῥωμαίων καὶ τῶν προτέρων νικῶν. Μάλιστα δέ, ὅτε ὁ Καῖσας προσεφώ νει κατὰ τὴν ἐργασίαν ἑκάστην λεγεῶνα καὶ ἔλεγεν ὅτι 4- θελε παύσῃ τὴν πολιορκίαν, ἐὰν χαλεπώτερον φέρωσι τὴν ἔν δειαν, σύμπαντες παρεκάλουν αὐτὸν νὰ μὴ κάμῃ τοῦτο: παι ρ' αὐτῷ στρατηγοῦντι ἐπὶ πλεῖστα ἔτη οὕτως ὑπηρέτησαν, ὥστε οὐδεμίαν ὕβριν ἐδέχθησαν, οὐδέποτε δὲ ἄπρακτοι ἀπε χώρησαν. Οθεν θέλουσι θεωρήσῃ τοῦτο ὡς ὕβριν, ἐὰν κατα παύσωσι τὴν πολιορκίαν· εἶναι κρεῖττον πάσας τὰς ταλαιπω ρίας νὰ ὑποφέρωσι, ἢ νὰ μὴ ἐπιτελέσωσι νεκύσια ὑπὲρ τῶν Ῥωμαίων πολιτῶν, οἵτινες διὰ τῆς ἀπιστίας τῶν Γαλατών ἀπέθανον ἐν Γενάβῳ. Αὐτὰ δὲ ταῦτα παρήγγελλον καὶ εἰς τοὺς ἑκατοντάρχους καὶ χιλιάρχους, ἵνα δι' αὐτῶν ἀναγ γελθῶσιν εἰς τὸν Καίσαρα.
18. Αφ' οὗ δὲ ἤδη οι πύργοι προσήγγισαν εἰς τὸ τεῖχος, ὁ Καῖσαρ ἔμαθε παρὰ τῶν αἰχμαλώτων ὅτι ὁ Βερκιγγέτο ριξ καταναλώσας τὸν χόρτον μετεστρατοπέδευσεν ἐγγύτε ρον τοῦ Αὐαρίκου, αὐτὸς δὲ ὁ ἴδιος μετὰ τοῦ ἱππικοῦ καὶ τῶν ψιλῶν, οἵτινες συνείθιζον νὰ μάχωνται μεταξὺ τῶν ἱππέων ἀπῆλθε πρὸς ἐνέδραν ἐκεῖσε, ὅπου ἐνόμιζεν ὅτι οἱ ἡμέτεροι τῇ ὑστεραίᾳ ἤθελον ἔλθη, ἵνα προνομεύσωσι. Ταῦτα μαθὼν περὶ τὸ μεσονύκτιον ἐν σιγῇ ἀπελθὼν ἔφθασε τὸ πρωΐ εἰς τὸ στρατόπεδον τῶν ἐχθρῶν. Ἀλλ᾽ ἐκεῖνοι ταχέως μα· θόντες διὰ τῶν κατασκόπων τὴν ἄφιξιν τοῦ Καίσαρος τὰς μὲν ἁμάξας καὶ τὰς ἀποσκευὰς αὑτῶν εἰς πυκνότερα δάση πάσας δὲ τὰς δυνάμεις παρέταξαν ἐν τόπῳ ὑψηλῷ καὶ και ταφανεῖ. Ἐπὶ τῇ ἀγγελία ταύτῃ ὁ Καῖσαρ ταχέως διέτα ξε νὰ συγκομίσωσι τὰς ἀποσκευὰς καὶ νὰ ἔχωσιν ἔτοιμα τὰ ὅπλα.
19. Ὑπῆρχε λόφος τρέμα ἀπὸ τῶν κατωτάτω άνωφε ρής. Τοῦτον πανταχόθεν σχεδόν περιέβαλλεν ἔλος δυσχε ρὲς καὶ ἀπρόσβατον ὄχι εὐρύτερον τῶν πεντήκοντα ποδῶν. Ἐπὶ τοῦ λόφου τούτου οἱ Γαλάται διαλύσαντες τὰς γεφύ- ρας κατέμενον πεποιθότες εἰς τὴν φύσιν τοῦ τόπου, καὶ και τὰ φυλὰς διηρημένοι καὶ κατὰ πόλεις κατεῖχον πάντας τοὺς πόρους καὶ τὰς νάπας ταύτης τῆς λίμνης ἕτοιμοι καὶ πρόθυμοι, ἐὰν οἱ Ρωμαῖοι ήθελον επιχειρήσῃ νὰ διαβῶσι τὴν λίμνην, νὰ προσβάλωσιν ἐκ τοῦ ὑψηλοτέρου τόπου τοὺς ἐν τῇ λίμνῃ ἐνεχομένους, οὕτως, ὥστε ὅστις ἔβλεπε τὴν ἐγγύτη τατοῦ τόπου, ἤθελε νομίση ὅτι ἦσαν ἔτοιμοι ἐξ ἴσου σχεδόν νὰ διαγωνισθῶσι, ἀλλ᾽ ὅστις παρετήρει τὴν ἀνισότητα τοῦ τόπου, ἤθελεν ἐννοήσῃ ὅτι οἱ Γαλάται διὰ ματαίας ἀλαζο νείας ἐπιδεικνύονται. ᾿Αγανακτοῦντας τοὺς τρατιώτας, διότι οἱ ἐχθροὶ ἐν οὕτω μικρᾷ ἀποστάσει ἠδύναντο νὰ ὑποφέρωσι τὴν ὄψιν αὐτῶν, καὶ ἐκζητοῦντας τὸ σημεῖον τῆς μάχης ὁ Καῖσαρ ἐκδιδάσκει, ἀντὶ πόσης βλάβης καὶ ἀντὶ πόσων γεν- ναίων ἀνδρῶν θυσίας εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐξαγορασθῇ ἡ νίκη οὓς βλέπων τόσον προθύμους, ὥστε μηδένα κίνδυνον ὑπὲρ τῆς ἑαυτοῦ δόξης νὰ ἀποφεύγωσι, ἔπρεπε νὰ εἶναι ἔνοχος τῆς μεγίστης ἀδικίας, ἐὰν μὴ ἐθεώρει τὴν ζωὴν αὐτῶν πολυτιμοτέραν τοῦ ἰδίου συμφέροντος. Οὕτω παρηγορήσας τοὺς στρατιώτας τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ ἐπανάγει αὐτοὺς εἰς τὰ στρατόπεδον καὶ διατάττει να παρασκευάζωσι τὰ λοιπὰ, ὅσα ἀνῆκον εἰς τὴν πολιορκίαν τῆς πόλεως.
20. Ὁ δὲ Βερκιγγέτορις, ἀφ' οὗ ἐπανῆλθεν εἰς τοὺς ἑαυ τοῦ, κατηγορηθεὶς ἐπὶ προδοσία, πρῶτον μέν, ὅτι ἐστρατο πέδευσεν ἐγγύτερον τῶν Ῥωμαίων, ἔπειτα δέ, ὅτι μεθ' 2- παντος τοῦ ἱππικοῦ ἀποχώρησε, μετέπειτα δέ, ὅτι ἄνευ στρατηγοῦ κατέλιπε τοσαύτας δυνάμεις, καὶ τελευταῖον, ὅτι αὐτοῦ ἀποχωρήσαντος οἱ Ῥωμαῖοι ἐν τοιαύτῃ εὐκαιρίᾳ καὶ μετὰ τοσαύτης ταχύτητος ἦλθον : πάντα δε ταῦτα δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ συμβῶσι ταχέως ἢ ἄνευ σκοποῦ· διότι ἐκεῖνος προτιμὰ νὰ λάβῃ τὴν βασιλείαν τῆς Γαλατίας μᾶλλον διὰ τῆς συγκαταθέσεως τοῦ Καίσαρος ἢ διὰ τῆς εὐνοίας αὐτῶν τῶν ἰδίων· τοιουτοτρόπως κατηγορηθεὶς πρὸς ταῦτα ἀπε κρίνατο: Ὅτι μὲν μετεστρατοπέδευσεν, ἔκαμε τοῦτο ἐξ ἀ- πορίας χόρτου καὶ κατὰ παραίνεσιν αὐτῶν· ὅτι δὲ ἐγγύτερον τῶν Ῥωμαίων ἦλθε, κατεπείσθη ὑπὸ τοῦ ἐπικαίρου τοῦ τότ που, ὅστις αὐτὸς δι' ἑαυτοῦ ὡς δι' ὀχυρώματος ἀμύνετο· τὴν δὲ βοήθειαν τῶν ἱππέων δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπιθυμήσωσιν ἐν τόπῳ ἑλώδει, ἐν ᾧ ὑπῆρξε χρήσιμος ἐκεῖ, ὅπου ἐπορεύθησαν. ᾿Αποχωρῶν δ' ἐξεπίτηδες εἰς οὐδένα παρέδωκε τὴν ἀνωτά- τάτην ἀρχήν, ἵνα μὴ οὗτος ἐκ τοῦ ζήλου τοῦ πλήθους πα ροτρυνθῇ εἰς μάχην· ἀφ' οὗ βλέπει ὅτι πάντες προθυμοῦνται εἰς τοῦτο διὰ τὴν μαλακότητα τῆς ψυχῆς, διότι δὲν δύ νανται ἐπὶ πλείω χρόνον νὰ ὑποφέρωσι τὸν πόνον. Καὶ ἐὰν μὲν οἱ Ρωμαῖοι ἐπῆλθον ἐκ συντυχίας τινός, πρέπει νὰ εὐχα ριστῶσι τὴν τύχην, ἐὰν δὲ ἦλθον τῇ μηνύσει τινὸς προσκλη θέντες, πρέπει νὰ εὐχαρισῶσιν αὐτόν, διότι ηδυνήθησαν ἐκ τοῦ υψηλοτέρου τόπου καὶ τὴν ὀλιγότητα νὰ διακρίνωσι καὶ τὴν ἀνδρείαν νὰ καταφρονήσωσιν ἐκείνων, οἵτινες μὴ τολμή σαντες νὰ πολεμήσωσιν αἰσχρῶς ὑπεχώρησαν εἰς τὸ στρατό πεδον. Οὐδόλως ἐπιθυμεῖ νὰ λάβη παρὰ τοῦ Καίσαρος διὰ προδοσίας τὴν ἀρχήν, ἣν δύναται νὰ λάβῃ διὰ τῆς νίκης, ἥτις ἤδη εἶναι ἀσφαλὲς καὶ εἰς αὐτὸν καὶ εἰς πάντας τοὺς Γαλάτας· καὶ μάλιστα ἀποδίδει αὐτὴν εἰς αὐτούς, ἐὰν νομί ζωσιν ὅτι μᾶλλον τιμὴν περιάπτουσιν εἰς αὐτὸν ἢ λαμβά νουσι τὴν σωτηρίαν παρ' αὐτοῦ. «Ἵνα δὲ κατανοήσητε, εἶπεν, «ὅτι ταῦτα λέγονται εἰλικρινῶς ὑπ' ἐμοῦ, ἀκούσατε τοὺς Ρωμαίους στρατιώτας.». Παρουσιάζει δούλους, οὓς ἐν τῇ προνομ᾽ εἶχε συλλάβῃ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν καὶ βασανίσῃ διὰ τοῦ λιμοῦ καὶ τῶν δεσμῶν. Οὗτοι δὲ ἤδη πρότερον δε διδαγμένοι, τί ἐρωτηθέντες νὰ ἀποκριθῶσι, λέγουσιν ὅτι εἶναι στρατιῶται τῆς λεγεῶνος· ὅτι ὑπὸ τοῦ λιμοῦ καὶ τῆς ἀπο ρίας ἀναγκασθέντες κρυφίως ἐξῆλθον τοῦ στρατοπέδου, μή- πως δυνηθῶσι νὰ εὕρωσιν ἐν τοῖς ἀγροῖς ὀλίγον στον κτηνός τι· ὅτι ἅπας ὁ στρατὸς ὑφ᾽ ὁμοίας ἀπορίας πιέζεται, καὶ οὐδεὶς ἤδη ἔχει δυνάμεις οὔτε δύναται νὰ ὑποφέρῃ τὸν πόνον τῆς ἐργασίας· ὅθεν ὁ στρατηγὸς ἀπεφάσισεν, ἐὰν μη- δὲν προκόψωσι πρὸς τὴν πολιορκίαν τῆς πόλεως, μετὰ τρεῖς ἡμέρας νὰ ἀπαγάγη τον στρατόν. «Ταύτας», εἶπε, στὰς εὐεργεσίας ἔχετε παρ' ἐμοῦ, ἂν κατηγορεῖτε ἐπὶ προδοσία, οὗ τῇ συνεργία βλέπετε τηλικούταν νικηφόρον στρατὸν κατανα- λωθέντα ἄνευ τοῦ ἡμετέρου αἵματος· ἵνα δὲ μηδεμία πόλις δεχθῇ ἐν τῇ χώρᾳ αὐτὸν ἐν αἰσχρᾷ φυγῇ ὑποχωροῦντα, ἐγὼ προενόησα.
21. Απαν τὸ πλῆθος ἐπιβοᾷ καὶ κατὰ τὸ ἔθος αὐτοῦ συγκρούει τὰ ὅπλα, ὅπερ συνειθίζουσι νὰ κάμνωσιν, ὅταν ἐ- πιδοκιμάζωσι τὸν λόγον τινός: ὁ Βερκιγγέταριξ είναι μέγι στις στρατηγός, οὔτε περὶ τῆς πίστεως αὐτοῦ πρέπει νὰ ἀμφιβάλλωσιν, οὔτε εἶναι δυνατόν, μετά μείζονος περισκέ ψεως νὰ διοικηθῇ ὁ πόλεμος. Ορίζουσι, δέκα χιλιάδες άνω δρῶν ἐπιλέκτων ἐκ πασῶν τῶν δυνάμεων νὰ πεμφθῶσιν εἰς τὴν πόλιν, καὶ φρονοῦσιν ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐμπιστεύσωσι τὴν κοινὴν σωτηρίαν εἰς μόνους τοὺς Βιτούριγας, διότι και τενόουν ὅτι πᾶσα ἡ νίκη εξηρτᾶτο ἐκ τούτου σχεδόν, ἐὰν ἤθελον διατηρήσῃ ταύτην τὴν πόλιν.
29. Πρὸς τὴν ἐξαίρετον τῶν ἡμετέρων στρατιωτῶν ἀν δρείαν οἱ Γαλάται ἀντέττατον παντοῖα μηχανήματα, διό- τι εἶναι γένος ἀνθρώπων ἐντεχνότατον καὶ ἐπιτηδειότατον πρὸς ἀπομίμησιν καὶ ἐκτέλεσιν πάντων, ὅσα παρά τινος διδάσκονται. Διότι καὶ διὰ παγίδων ἀπέτρεπον τὰ δρέπα να, ἅπερ στερεῶς κατασχόντες ἀνείλκον εἴσω του τείχους διὰ τροχαλιῶν, καὶ δι' υπονόμων ὑφήσουν τὸ χῶμα τόσῳ ἐμπειρότερον, ὅσῳ παρ' αὐτοῖς ὑπάρχουσι μεγάλα σιδηρω ρυχεῖα καί πᾶν εἶδος υπονόμων εἶναι γνωστὸν καὶ σύνηθες αὐτοῖς. Ὅλον δὲ τὸ τεῖχος πανταχόθεν κατέλαβον διὰ πολ λυστέγων πύργων καὶ διὰ δερμάτων ἐπεκάλυψαν αὐτούς. Επειτα δὲ διὰ συχνῶν μεθημερινῶν καὶ νυκτερινῶν ἐξόδων ἡ εἰς τὸ χῶμα ἐνέβαλλον πῦρ ἢ προσέβαλλον τοὺς στρα τιῶτας ἀσχολουμένους εἰς τὴν ἐργασίαν, καὶ συνδέοντες τὰς δοκοὺς τῶν πύργων αὐτῶν ἐξίσουν αὐτοὺς πρὸς τὸ ὕψος τῶν ἡμετέρων πύργων, ὅσον ἐξύψου αὐτοὺς τὸ καθημερινὸν χῶμα, καὶ τὰς ἀνοικτὰς ἡμῶν ὑπονόμους ἀνέκοπτον δι' ἐπι καύστων καὶ ἀπωξυσμένων ξύλων καὶ διὰ πίσσης διαπύ μου καὶ λίθων βαρυτάτων καὶ ἀπεκώλυον νὰ πλησιάζωσιν εἰς τὰ τείχη.
23. Πάντα δὲ τὰ Γαλατικὰ τείχη ἔχουσι τοῦτο σχεδόν τὸ σχῆμα. Δοκοί εὐθεῖα: συνεχεῖς καθ' ὅλον τὸ μῆκος και τ' ἴσα διαστήματα διεστῶσαι ἀλλήλων δύο πόδας τίθενται. ἐπὶ τοῦ ἐδάφους. Αὗται συνδέονται πρὸς τὸ ἔνδον καὶ διὰ πολλοῦ χώματος ἐπικαλύπτονται· τὰ δὲ προειρημένα δια στήματα ἀποπληροῦνται πρὸς τὰ ἔμπροσθεν διὰ μεγάλων λίθων. Τούτων ταχθέντων καὶ συναρμοσθέντων ἄλλη υπε μάνω τάξις προστίθεται οὕτως, ὥστε νὰ διατηρῆται τὸ αὐτ τὸ διάστημα καὶ αἱ δοκοὶ νὰ μὴ ἐφάπτωνται ἀλλήλων, ἀλλὰ δι' ἴσων διαστημάτων χωριζόμεναι ἕκασται σφιγκτῶς νὰ συνέχωνται πρὸς ἑκάστας διὰ λίθων παρεμβεβλημένων. Ού- τως ἐφεξῆς ἅπαν τὸ οἰκοδόμημα κατασκευάζεται, μέχρις οὗ συμπληρωθῇ τὸ προσῆκον ὕψος τοῦ τείχους. Τοῦτο δὲ τὸ οἰκοδόμημα οὐ μόνον κατὰ τὴν ἐξωτερικὴν ὄψιν καὶ τὴν ποικιλίαν δὲν εἶναι δύσμορφον ἕνεκα τῶν ἀμοιβαίων δοκῶν καὶ λίθων, ἅπερ κατ' εὐθεῖαν γραμμὴν διατηροῦσε τὰς τά ξεις αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν ὠφέλειαν καὶ τὴν ἄμυναν τῶν πόλεων εἶναι σκοπιμώτατον, διότι ἀπὸ μὲν τῆς πυρο καὶᾶς ὑπερασπίζει αὐτὸ ὁ λίθος, ἀπὸ δὲ τοῦ κριοῦ ἡ ξυλεία, ἥτις συνισταμένη ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἐκ συνεχῶν δοκῶν τεσσαράκοντα ποδῶν τὸ μῆκος καὶ συνδεδεμένη πρὸς τὰ ἔνδον οὔτε νὰ διαφραγῇ οὔτε νὰ διασπκούς δύναται.
24. Καίτοι δ' ἐκ πάντων τούτων τῶν ἐκπεδίων ή που λιορκία ἀπέβαινε δυσχερής, διότι οἱ στρατιῶται καθ' ὅλον τὸν χρόνον παρεκωλύοντο ὑπὸ τοῦ ψύχους καὶ τῶν συνεχῶν βροχῶν, ὅμως πάντα ταῦτα ὑπερενίκησαν διὰ τοῦ ἀδιαλεί στου πόνου καὶ ἐν εἴκοσι καὶ πέντε ἡμέραις κατεσκεύασαν χῶμα τὸ μὲν πλάτος τριακοσίων τριάκοντα ποδῶν, τὸ δὲ ὕψος ὀγδοήκοντα ποδῶν. Ἐν ᾧ δὲ τοῦτο ἐφήπτετο σχεδόν τοῦ τείχους τῶν ἐχθρῶν, καὶ ὁ Καῖσαρ κατὰ τὴν συνήθειαν αὐτοῦ ἠγρύπνει παρὰ τὸ ἔργον, ἵνα μηδ' ἐπὶ στιγμὴν δια- λείπωσιν ἐργαζόμενοι, ὀλίγον πρὸ τῆς τρίτης φυλακῆς παι ρετηρήθη ὅτι καπνίζει τὸ χῶμα, ὅπερ οἱ ἐχθροὶ δι' ὑπονό μου ὑφῆψαν, καὶ ταυτοχρόνως κραυγῆς ἐξεγερθείσης ἐγίνετο ἔξοδος διὰ τῶν δύο πυλῶν ἑκατέρωθεν των πύργων' ἄλλοι δὲ μακρόθεν ἀπὸ τοῦ τείχους ἔῤῥιπτον δάδας καὶ ξηρὰ ξύ λα εἰς τὸ χῶμα καὶ ἔχεον πίσσαν καὶ ἄλλας ὕλας, δι' ὧν δύναται νὰ ἐγερθῇ φλόξ, ὥστε μόλις ηδύναντο νὰ προνοή σωσι, τοῦ πρῶτον νὰ προσδράμωσι καὶ ποῦ νὰ φέρωσι βοή- θειαν. 'Αλλ' ὅμως, ἐπειδὴ κατὰ τὸ σύνηθες δύο λεγεώνες πάνε τοτε ἐνυκτοφυλάκουν πρὸ τοῦ στρατοπέδου καὶ πλείονες κατά διαδοχὴν ἀσχολοῦντο περὶ τὸ ἔργον, διὰ ταῦτα τα χέως ἄλλοι μὲν ἠναντιοῦντο εἰς τὰς ἐξόδους, ἄλλοι δὲ ἀπέσυ ρον τοὺς πύργους καὶ ἀπέκοπτον τὸ χῶμα, ἅπαν δὲ τὸ πλῆ θος συνέρρεεν ἐκ τοῦ στρατοπέδου προς απόσβεσιν τοῦ πυρός.
25. ἐν ᾧ δὲ καὶ μετὰ τὴν παρέλευσιν ἤδη τοῦ ἐπιλοί που μέρους τῆς νυκτὸς πανταχοῦ ἐμάχοντο καὶ πάντοτε οἱ ἐχθροὶ ἀνελάμβανον νέας ἐλπίδας νίκης, τόσῳ μᾶλλον, ὅσῳ ἔβλεπον τὰ θωράκια τῶν πύργων κατακεκαυμένα καὶ πα ρετήρουν, ὅτι οἱ ἡμέτεροι δὲν ἡδύναντο εὐκόλως νὰ ἔλθωσιν ἀκάλυπτοι πρὸς βοήθειαν, καὶ αὐτοὶ πάντοτε ακέραιοι διε δέχοντο τοὺς ἀποκεκμηκότας καὶ ἐφρόνουν ὅτι πᾶσα ἡ σω- τηρία τῆς Γαλατίας ἐξηρτᾶτο ἐξ ἐκείνης τῆς στιγμῆς τοῦ χρόνου, συνέβη πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν συμβάν τι, ὅπερ ὡς ἀξιομνημόνευτον ἐνομίσαμεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ παραδρά μωμεν. Τῶν Γαλατῶν τις πρὸ τῆς πύλης τῆς πόλεως ἱστά- μενος ἔρριπτε κατέναντι του πύργου βώλους ἐκ στέατος καὶ πίσσης διὰ χειρῶν παραδιδομένους αὐτῷ· ἀλλὰ διατρυπη θεὶς διὰ σκορπίωνος κατὰ τὴν δεξιὰν πλευρὰν καὶ φονευθείς ἔπεσε. Εἰς δὲ τῶν ἐγγυτάτω ὑπερβὰς ἐκεῖνον νεκρὸν ἐξετέ λει αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ ἔργον· ἀλλὰ καὶ τοῦτον τὸν δεύτερον φονευθέντα ὁμοίως διὰ βολῆς σκορπίωνος τρίτος διεδέχθη καὶ τὸν τρίτου τέταρτος, καὶ ὁ τόπος ἐκεῖνος δὲν ἔμεινε και νὸς προμάχων, πρὶν ἢ σβεσθέντος τοῦ χώματος καὶ τῶν ἐχθρῶν πανταχόθεν ἀποκρουσθέντων ἔληξεν ἡ μάχη.
26. Πάντων ἀποπειραθέντες οἱ Γαλάται, ἐπειδὴ οὐδὲν αὐτύχησε, τῇ ὑστεραίᾳ ἀπεφάσισαν νὰ φύγωσιν ἐκ τῆς πόλ λεως κατὰ παραίνεσιν καὶ διαταγὴν τοῦ Βερκιγγετόριγος. Ἐὰν δὲ ἐπεχείρουν τοῦτο ἐν τῇ σιγῇ τῆς νυκτὸς ἤλπιζον ὅτι ἤθελον κατορθώσῃ αὐτὸ ἄνευ μεγάλης ζημίας, τὸ μὲν, διότι τὸ στρατόπεδον τοῦ Βερκιγγετόριγος δὲν ἀπεῖχε πολὺ ἀπὸ τῆς πόλεως, τὸ δὲ, διότι καὶ τὸ ἐν τῷ μεταξὺ κείμενον συν νεχὲς ἔλος ἀπεκώλυε τοὺς Ῥωμαίους ἐν τῇ καταδιώξει. Καὶ ἤδη παρεσκευάζοντο διὰ νυκτὸς νὰ πράξωσι τοῦτο, ὅτε αἱ γυναῖκες αἰφνιδίως ἐξέδραμον εἰς τὰς ὁδοὺς καὶ κλαίουσαν καὶ προσπίπτουσαι εἰς τοὺς πόδας τῶν οἰκείων πάση δεήσει ἱκέτευον αὐτούς, νὰ μὴ παραδώσωσι πρὸς τιμωρία» εἰς τοὺς ἐχθροὺς αὐτὰς καὶ τοὺς κοινοὺς παῖδας, οἵτινες δὲν ἠδύναν το νὰ φύγωσι διὰ τὸ ἀσθενὲς τῆς φύσεως καὶ τῶν δυνά- μεων. Αλλ' ἀφ' οὗ εἶδον αὐτοὺς ἐμμένοντας εἰς τὴν γνώμην αὐτῶν, διότι ὡς ἐπί τὸ πλεῖστον ἐν τῷ μεγίστῳ κινδύνῳ ὁ φόβος δὲν ἀποδέχεται τὸν οἶκτον, ἤρξαντο νὰ ἀναβοῦσι καὶ διὰ σημείων νὰ δηλῶσι τὴν φυγὴν εἰς τοὺς Ῥωμαίους. Υπά τοῦ φόβου τούτου καταπλαγέντες οἱ Γαλάται, ἵνα μὴ αἱ ὁδοὶ προκαταληφθῶσιν ὑπὸ τοῦ ἱππικοῦ τῶν Ῥωμαίων, ἀπ πέστησαν τοῦ σκοπού.
27. Τῇ ὑστεραίᾳ ὁ Καῖσαρ προκινήσας τὸν πύργον καὶ διευθύνας τὰς μηχανάς, ὧν τὴν κατασκευὴν διέταξε, μεγά της βροχῆς ἐπιγενομένης, ἐνόμισεν ὅτι ὁ καιρὸς οὗτος δεν ἦτα αλυσιτελὴς πρὸς ἐκτέλεσιν στρατηγήματος, διότι ἔβλε πεν ὅτι αἱ φυλακαὶ ἐπὶ τοῦ τείχους ἦσαν ὀλίγον ἀφυλα ατότερον διατεταγμέναι, καὶ διέταξε τοὺς ἑαυτοῦ ῥαθυμό, τερον νὰ ἀσχολῶνται περὶ τὸ ἔργον καὶ ἀπέφηνε τὸν σκου τὸν αὐτοῦ. Καὶ ἀφ' οὗ αἱ λεγεώνες κρυφθεῖσαι ἐντὸς τῶν στοῶν παρεσκευάσθησαν εἰς μάχην, προτρέψας αὐτάς, νὰ δρέψωσι τέλος ἀντὶ τοσούτων πόνων τὸν καρπὸν τῆς νίκης, προέθετο ἀμοιβὰς εἰς ἐκείνους, οἵτινες πρῶτοι ήθελον ἐπι- βῇ τοῦ τείχους, καὶ ἔδωκε τὸ σημεῖον εἰς τοὺς στρατιώτας. Ἐκεῖνοι δὲ αἰφνιδίως πανταχόθεν ἐξώρμησαν καὶ ταχέως κατέλαβον τὸ τεῖχος.
28. Οἱ δὲ ἐχθροὶ ἐκ τῆς ἀπροσδοκήτου προσβολής και ταπλαγέντες καὶ ἀπὸ τοῦ τείχους καὶ τῶν πύργων ἐκβλη θέντες ετάχθησαν σφηνοειδῶς ἐν τῇ ἀγορᾷ καὶ τοῖς εὐρυτέ ροις τόποις, διανοούμενοι, ἐὰν προσεβάλλοντο ἔκ τινος μέσ ρους, νὰ διαγωνισθῶσιν ἐν παρατάξει, ἀλλ᾽ ἀφ᾽ οὗ εἶδον ὅτι οὐδεὶς κατέβαινεν εἰς τὸν ἐπίπεδον τόπον, ἀλλὰ πέριξ καθ' ὅλον τὸ τεῖχος πανταχόθεν ἐξηπλοῦντο, φοβηθέντες, μήπως ὅλως ἀφαιρεθῇ ἡ ἐλπὶς τῆς φυγῆς, ἀπορρίψαντες τὰ ὅπλα δρομαίας κατέφυγον εἰς τὰ ἔσχατα μέρη της πόλεως καὶ ἐνταῦθα ἄλλοι μὲν, ἐν ᾧ αὐτοὶ ἑαυτοὺς συνέθλιβον εἰς τὴν στενὴν ἔξοδον τῶν πυλῶν, ἐφονεύθησαν ὑπὸ τῶν στρα τιωτῶν, ἄλλοι δὲ ἐξελθόντες ἤδη τῶν πυλῶν ἐφονεύθησαν ὑπὸ τῶν ἱππέων. Οὔτε ὑπῆρξε τις, ὅστις ἀσχολεῖτο περὶ τὴν λείαν. Οὕτω δὲ ἐξηρεθισμένοι καὶ ἐκ τῆς ἐν Γενάδα σφαγῆς καὶ ἐκ τῆς ἐν τῷ ἔργῳ ταλαιπωρίας οὐδενὸς ἐφεί σθησαν οὔτε γερόντων, οὔτε γυναικῶν, οὔτε παίδων. Τέλος δ' ἐκ πάντων, οἵτινες ἐγένοντο περὶ τὰς τεσσαράκοντα χια λιάδας, μόλις οκτακόσιοι, οἵτινες ἅμα ἀκούσαντες τὴν πρώτ την κραυγὴν ἔφυγαν ἐκ τῆς πόλεως, διεσώθησαν ἀβλαβεῖς πρὸς τὸν Βερκιγγετόριγα. Τούτους δ' ἐκεῖνος πόρρω ἤδη τῆς νυκτὸς ἐν σιγῇ ἀνέλαβεν ἐκ τῆς φυγῆς, φοβούμενος, μή- πως στάσις τις ἐγερθῇ ἐν τῷ στρατοπέδῳ ἐκ τῆς συνδρο μῆς αὐτῶν καὶ τῆς συμπαθείας τοῦ πλήθους· ὅθεν μακρὰν (τοῦ στρατοπέδου) ἐν τῇ ὁδῷ διατάξας τοὺς οἰκείους αὐτοῦ καὶ τοὺς ἄρχοντας τῶν πόλεων ἐφρόντιζε νὰ χωρίζωσιν αὐτ στοὺς καὶ νὰ ἀπάγωσι κατὰ μέρος πρὸς τοὺς ἑαυτῶν εἰς ἐ- κεῖνο τὸ μέρος τοῦ στρατοπέδου, ὅπερ ἐξ ἀρχῆς ἔλαχεν εἰς ἑκάστην πόλιν.
29. Τῇ ὑστεραίᾳ ἐκκλησίαν συγκαλέσας παρηγόρησε καὶ παρήνεσεν αὐτοὺς, μηδόλως νὰ ἀθυμῶσι, μηδὲ νὰ διατα ράττωνται ἐκ τοῦ δυστυχήματος. Διότι οὔτε διὰ τῆς ἀντ δρείας οὔτε ἐκ παρατάξεως ἐνίκησαν οἱ Ρωμαῖοι, ἀλλὰ διὰ στρατηγήματός τινος καὶ ἐμπειρίας τῆς πολιορκίας, ἧς αὐτ τοὶ ἦσαν ἄπειροι. Σφάλλονται δὲ ὅσοι μόνον εὐτυχεῖς ἀπο βάσεις τῶν πραγμάτων ἐν τῷ πολέμῳ περιμένουσι. Αὐτὸς οὐδέποτε ἔκρινε καλὸν νὰ ὑπερασπίσωσι τὸ Αὐάρικον καὶ περὶ τούτου αὐτοὺς ἔχει μάρτυρας. Ἀλλ᾽ ἐκ τῆς ἀσυνε σίας τῶν Βιτουρίζων καὶ τῆς ὑπερβολικῆς ὑπείξεως τῶν λοιπῶν ἔπαθον τοῦτο τὸ δυστύχημα. Τοῦτο ὅμως ταχέως θέλει θεραπεύσῃ διὰ μειζόνων ὠφελημάτων. Διότι τὰς μή φρονούσας τὰ τῶν λοιπῶν Γαλατῶν πόλεις θέλει προσελ κύσῃ διὰ τῆς δραστηριότητος αὐτοῦ καὶ ὁμόφρονα θέλει και ταστήσῃ ὅλην τὴν Γαλατίαν, πρὸς ἣν ὁμοφρονοῦσαν οὐδὲ σύμπασα ἡ οἰκουμένη δύναται νὰ ἀντισταθῇ καὶ τοῦτα σχεδόν ἤδη ἔχει κατορθώσῃ. Ἐν τοσούτῳ εἶναι δίκαιον χά ριν τῆς κοινῆς σωτηρίας να πεισθῶσι, ὅτι πρέπει νὰ ἐπι χειρήσωσι τὴν ὀχύρωσιν τοῦ στρατοπέδου, ἵνα εὐκολώτερον ὑπομένωσι τὰς αἰφνιδίους τῶν ἐχθρῶν ἐφόδους.
30. Ο λόγος οὗτος δὲν ἀπήρεσεν εἰς τοὺς Γαλάτας, καὶ μάλιστα, διότι αὐτὸς καὶ μετα τοσοῦτον δυστύχημα δὲν ἦτ θύμησεν, οὔτε ἐκρύφθη καὶ ἀπέφυγε τὴν ὄψιν τοῦ πλήθους· καὶ δὴ ἐνόμιζον ὅτι προενόει καὶ προησθάνετο πλέον τῶν ἄλλων, διότι τοῦ πράγματος ἔτι ἀκεραίου ὄντος τὸ μὲν πρῶτον συνεβούλευσε νὰ καύσωσι τὸ Αὐάρικον, εἶτα δὲ νὰ ἐγκαταλίπωσιν αὐτό. Ὅθεν ἐν ᾧ αἱ ἀτυχίαι ἐλαττοῦσι τὸ αξίωμα τῶν ἄλλων στρατηγῶν, τούτου ἐξ ἐναντίας ἡ δύσ νάμις μετὰ τὸ δυστύχημα ἐκεῖνο οσημέραι αυξάνετο. Αμα δὲ διὰ τῆς διαβεβαιώσεως ἐκείνου ἤρχοντο εἰς τὴν ἐλπίδα ὅτι θὰ προσελκύσωσι τὰς λοιπὰς πόλεις· καὶ τότε πρῶτον οἱ Γαλάται ἤρξαντο νὰ ὀχυρῶσι τὸ στρατόπεδον, καὶ ἄνθρω που αήθεις τοῦ πόνου οὕτως ἀρωσιώθησαν εἰς αὐτὸν, ὥστε ἐνόμιζον ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑπακούωσι τυφλῶς εἰς πάσας τὰς διαταγὰς αὐτοῦ.
31. Ὁ δὲ Βερκιγγέτοριξ δὲν ἐφρόντιζεν ὀλιγώτερον ἢ ὅσον ὑπεσχέθη νὰ προσελκύσῃ τὰς λοιπὰς πόλεις, καὶ ταύ τας διὰ δώρων καὶ ὑποσχέσεων προσῆγε. Πρὸς τοῦτο ἐξέ- λεγεν ἐπιτηδείους ἀνθρώπους, ὧν ἕκαστος ἢ δι᾽ ἀπατηλού λόγου ἢ διὰ φιλίας ἠδύνατο εὐκολώτατα νὰ καταπείσῃ. Ὅσοι μετὰ τὴν ἅλωσιν τοῦ Αὐαρίκου διέφυγον, τούτους φροντίζει νὰ ὁπλίσῃ καὶ ἐνδύσῃ· ἅμα δέ, ἵνα συμπληρωθῶς σιν αἱ ἐλαττωθεῖσαι δυνάμεις, ἐπιτάττει ὡρισμένον ἀριθμὸν στρατιωτῶν εἰς τὰς πόλεις, οὓς ἐντὸς ῥητῆς ἡμέρας νὰ προ σαγάγωσιν εἰς τὸ στρατόπεδον, καὶ διατάττει, πάντες οἱ τοξόται, ὧν πάμπολλοι ἦσαν ἐν τῇ Γαλατία, νὰ ἀναζητη θῶσι καὶ πεμφθῶσι πρὸς αὐτόν. Διὰ τούτων δὲ ταχέως απ ναπληρούται ὅ,τι ἀπώλετο ἐν τῷ Αὐαρίκῳ. Εν τοσούτῳ ὁ Τευτόματος, ὁ υἱὸς τοῦ Ὀλλοβίκωνος καὶ βασιλεὺς τῶν Νιτιοβρίγων, οὗ ὁ πατὴρ εἶχεν ἐπονομασθῇ φίλος ὑπὸ τῆς ἡμετέρας γερουσίας, ἔφθασε πρὸς αὐτὸν μετὰ πλήθους ἱπε πέων τῶν μὲν ἰδίων, τῶν δὲ ἐκ τῆς Ἀκουϊτανίας στρατολο γηθέντων.
32. Ὁ δὲ Καῖσαρ πλείστας ἡμέρας διατρίψας ἐν εὐα ρίκῳ καὶ εὑρὼν ἐνταῦθα μεγίστην ἀφθονίαν σίτου καὶ τῶν λοιπῶν ἐπιτηδείων ἀνέῤῥωσε τὸν στρατὸν ἐκ τοῦ πόνου καὶ τῆς ἀπορίας. Εν ᾧ δὲ ἤδη ἔληγε σχεδὸν ὁ χειμὼν καὶ ὁ Καίσαρ ὑπ' αὐτῆς τῆς ὥρας τοῦ ἔτους ἐκαλεῖτο εἰς τὸν πό λεμον καὶ εἶχεν ἀποφασίσῃ νὰ πορευθῇ κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, ἵνα ἢ ἐξαγάγῃ αὐτὸν ἐκ τῶν ἑλῶν καὶ τῶν δασῶν ἢ στε νοχωρήσῃ διὰ τῆς πολιορκίας, οἱ πρόκριτοι τῶν Αἰδούων ἦλθον πρὸς αὐτὸν δεόμενοι, νὰ ἔλθη εἰς βοήθειαν τῆς πόλ λεως ἐν ἀναγκαιοτάτω χρόνῳ· ὅτι τὰ πράγματα εἶναι εἰς μέγιστον κίνδυνον, διότι, ἐν ᾧ συνήθως παλαιόθεν εἷς ἀνώ- τάτης ἄρχων κατ' ἔτος ἐξελέγετο καὶ ἐπὶ ἐν ἔτος εἶχε τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν, νῦν δύο ἔχουσι τὴν ἀρχὴν καὶ ἑκάτερος αὐτῶν διισχυρίζεται ὅτι κατά νόμους ἐξελέχθη. Τούτων μὲν εἰς εἶναι ὁ Κομβικτολιτάδης, νέος δυνατώτατος καὶ ἐ πιφανέστατος τὸ γένος, ὁ δ᾽ ἕτερο; ὁ Κότος, ἐξ ἀρχαιοτά της οικογενείας καταγόμενος καὶ αὐτὸς ὁμοίως ἔχων μεγί στην δύναμιν καὶ μεγάλην συγγένειαν, οὗ ὁ ἀδελφὸς Βαλη- τιακὸς ἦρξε τὴν αὐτὴν ἀρχὴν κατὰ τὰ τελευταῖον ἔτος.
- Απασα ἡ πόλις εἶναι ἐν ὅπλοις· ἡ ἡγεμονία εἶναι διηρη
μένη, οι δήμοι διηρημένοι ὡσαύτως καὶ οἱ ἀποτελεῖς ἑκατ τέρου αὐτῶν. Ἐὰν δὲ ἡ ἔρις αὕτη τρέφηται ἐπὶ πλείω χρό και, θα συγκρουσθῇ ἡ μία μερὶς τῆς πόλεως πρὸς τὴν ἑτέ ραν. Ὅθεν ἐκ τῆς δραστηριότητος καὶ τοῦ ἀξιώματος αυτ τοῦ ἐξαρτᾶται νὰ μὴ συμβῇ τοῦτο.
33. Ο Καῖσαρ, εἰ καὶ ἐνόμιζεν ἐπιζήμιον νὰ ἀποστῇ τοῦ πολέμου καὶ τοῦ ἐχθροῦ, ὅμως μὴ ἀγνοῶν, πόσαι βλά και συνειθίζουσι νὰ προέρχωνται ἐκ τῶν στάσεων, ἐνόμισεν, ἀναγκαῖον νὰ προλάβη, μήπως τοσαύτη καὶ οὕτω συνδεδε μένη πόλις πρὸς τὸν δῆμον τῶν Ῥωμαίων, ἣν αὐτὸς πάν τότε προήγαγε καὶ παντοιοτρόπως εκόσμησεν, τραπῇ πρὸς βίαν καὶ ὅπλα, καὶ ἡ μερίς, ἥτις ἐπίστευεν ἀλιγώτερον εἰς αὐτόν, ζητήσῃ ἐπικουρίαν παρὰ τοῦ Βερκιγγετόριγος, και ἐπειδὴ κατὰ τοὺς νόμους τῶν Αἰδούων δὲν ἐπετρέπετο εἰς ἐκείνους, οἵτινες κατεῖχον τὴν ἀνωτάτην ἀρχήν, νὰ ἐξέλθω αι τῆς χώρας, ἵνα μὴ φανῇ ὅτι ἠλάττωσε κατά τι τὸ δι καίωμα καὶ τοὺς νόμους αὐτῶν, αὐτὸς ἀπεφάσισε νὰ ἀπέλο θῇ εἰς τοὺς ὁ Αἰδούους καὶ ἐκάλεσε πρὸς ἑαυτὸν εἰς τὴν Δικετίαν πᾶσαν τὴν γερουσίαν καὶ ἐκείνους, μεταξὺ τῶν ὅτ παίων ὑπῆρχεν ἡ ἔρις. Αφ' οὗ δὲ πᾶσα ἡ πόλις ἐνταῦθα συνῆλθε καὶ ὁ Καΐσαρ ἐπληροφορήθη ὅτι, ἀφ' οὗ ὀλίγοι τι νὲς κρυφίως συνεκαλέσθησαν εἰς ἄλλον τόπον καὶ κατ' ἄλ λον χρόνον ἢ ἔπρεπε ἀδελφὸς ὑπ᾽ ἀδελφοῦ ἐξελέχθη ἄρχων, ἐν ᾧ οἱ νόμοι διέταττον, δύο ἐκ μιᾶς οἰκογενείας ζῶντος· ἑκατέρου οὐ μόνον νὰ μὴ ἐκλέγωνται ἄρχοντες, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ γερουσία νὰ εἶναι ἐκώλυον, ἠνάγκασε τὸν Κότον νὰ ΠΑΝΕΠΙΣ καταθέσῃ τὴν ἀρχήν, τὸν δὲ Κομβικτολιτάδην, ὅστις κατά τὸ ἔθος τῆς πόλεως εἶχεν ἐκλεχθῇ διὰ τῶν ἱερέων ἄνευ τῆς συμμεθέξεως τῶν (πολιτικῶν ἀρχῶν, διέταξε νὰ καταλά Εῇ τὴν ἐξουσία».
34. Μετὰ τοῦτο τὸ ψήφισμα παραινέσας τοὺς Αἰδούους, νὰ λησμονήσωσι τὰς ἔριδας καὶ τὴν διχόνοιαν καὶ πάντα τὰ ἄλλα παραμελήσαντες νὰ ἀσχολῶνται εἰς τὸν παρόντα πόλεμον καὶ νὰ περιμένωσι παρ' αὐτοῦ τὰς ἀμοιβάς, ὧν ἔ- θελον γείνῃ ἄξιοι μετὰ τὴν ἦταν τῆς Γαλατίας, καὶ τα χέως νὰ πέμψωσιν εἰς αὐτὸν ἅπαν τὸ ἱππικὸν καὶ δέκα για λιάδας πεζών, ἵνα διατάξῃ αὐτοὺς εἰς φρουρὰς πρὸς ὑπερά σπισιν τῆς σιταγωγίας, διήρεσε τὸν στρατὸν εἰς δύο μέρη καὶ τέσσαρας μὲν λεγεώνας ἔδωκεν εἰς τὸν Λαβιηνόν, ἵνα ὁδηγήσῃ αὐτὰς εἰς τὴν χώραν τῶν Σενόνων καὶ τῶν Παρι σίων, ἐξ δὲ ὡδήγησεν αὐτὸς ἐπὶ τὴν πόλιν Γεργοβίαν εἰς τὴν χώραν τῶν ᾿Αρβερνῶν κατὰ τὸν ποταμὸν Ελάβρον τοῦ δὲ ἱππικοῦ μέρος μὲν εἰς ἐκεῖνον παρέδωκε, μέρος δὲ δι' ἑαυ τὸν κατέλιπε. Ταῦτα μαθὼν ὁ Βερκιγγέτιριξ, πάσας τὰς γεφύρας τοῦ ποταμοῦ τούτου διαλύσας ἤρξατο νὰ πορεύε καὶ ἀπὸ τῆς ἑτέρας ὄχθης τοῦ ποταμού.
35. Εκατέρων δὲ τῶν στρατῶν ἑκατέρωθεν τοῦ ποτα μοῦ πορευομένων καὶ στρατοπεδευόντων εἰς ὄψιν ἀλλήλων καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καταντικρύ, ὁ Βερκιγγέτοριξ διέταξε σκοπούς, ἵνα μή που οἱ Ρωμαῖοι γέφυραν κατασκευάσαντες διαβιβάσωσι τὰς δυνάμεις αὐτῶν. Ὁ δὲ Καίσαρ ἐν μεγά λαις καθίστατο δυσκολίαις, φοβούμενος, μήπως κατὰ τὸ μείζον μέρος τοῦ θέρους παρακωλύηται ὑπὸ τοῦ ποταμοῦ, διότι οἱ πόροι τοῦ Ἐλάβρου συνήθως δὲν εἶναι βατοὶ πρὸ τοῦ φθινοπώρου. Ὅθεν, ἵνα μὴ τοῦτο συμβή, στρατοπεδεύ σας ἐν τόπῳ δασώδει ἀπέναντι μιᾶς ἐκείνων τῶν γεφυρῶν, ἃς ὁ Βερκιγγέτοριξ ἐφρόντισε νὰ διασπάση, τῇ ὑστεραία αὐτὸς μὲν μετὰ δύο λεγεώνων ἀπέμεινεν ἐν κρυπτῷ, τὰς δὲ λοιπὰς δυνάμεις μετὰ πασῶν τῶν ἀποσκευῶν ἀπέπεμψεν, ὅπως συνείθιζεν, ἀποχωρίσας ὅμως τινὰς κοόρτεις οὕτως, ὥστε ὁ ἀριθμὸς τῶν λεγεώνων νὰ φαίνηται πλήρης. Ταύτας δὲ παραγγείλας ὡς ποῤῥωτάτω νὰ πορεύωνται, ἀφ' οὗ ἤδη ἐκ τῆς ὥρας τῆς ἡμέρας εἴκασεν ὅτι ἔφθασαν εἰς τὸ στρα τόπεδον, ἤρξατο νὰ ἐπισκευάζῃ τὴν γέφυραν διὰ τῶν αὐτῶν καταπήγων, ὧν τὸ κατώτερον μέρος διέμενεν ἀκέραιον. Τα χέως δὲ ἀποτελέσας τὸ ἔργον καὶ διαβιβάσας τὰς λεγεών νας καὶ ἐκλέξας τόπον ἐπιτήδειον πρὸς στρατόπεδον ἀνε κάλεσε τὰς λοιπὰς δυνάμεις. Τοῦτο μαθὼν ὁ Βερκιγγέτορις, ἵνα μὴ παρὰ τὴν θέλησιν αὐτοῦ ἀναγκασθῇ νὰ διαγωνισθῇ, διὰ συντόνων πορειών προεχώρησε.
37. Ὁ δὲ Καῖσαρ ἐκ τοῦ τόπου τούτου μετά πέντε στα θμοὺς ἔφθασεν εἰς τὴν Γεργοβίαν καὶ κατὰ ταύτην τὴν ἡμέ ραν συνάψας ἐλαφρὰν ἱππομαχίαν καὶ καταμαθὼν τὴν θέσιν τῆς πόλεως, ἥτις κειμένη ἐφ' ὑψηλοτάτου ὄρους εἶχε πάσας τὰς προσόδους δυσβάτους, περὶ μὲν τῆς ἁλώσεως ἀπηλπίσθη, τὴν δὲ πολιορκίαν ἀπεφάσισε νὰ μὴ ἐπιχειρήσῃ, πρὶν ἢ παρα σκευάσῃ τὰ ἐπιτήδεια. Αλλ' ὁ Βερκιγγέτοριξ στρατοπεδεύ σας πλησίον τῆς πόλεως κατέστησε περὶ ἑαυτὸν τὰς δυνάμεις τῶν πόλεων χωριστὰ ἐν μετρίᾳ ἀποστάσει ἀπ' ἀλλήλων, καὶ πάντας τοὺς λόφους τοῦ ὄρους τούτου καταλαβών, ὅπου ὑπῆρχεν ἄποψις, παρεῖχε φοβερὸν ὄψιν (εἰς τοὺς Ῥωμαίους) καὶ τοὺς ἄρχοντας τούτων τῶν πόλεων, οὓς εἶχεν ἐκλέξη ὡς συμβούλους, διέταττεν ἅμα τῇ ἡμέρᾳ νὰ συνέρχωνται πρὸς ἑαυτόν, εἴτε ἵνα ἀνακοινώσῃ τι πρὸς αὐτοὺς εἴτε ἵνα ἐκτελέσῃ τι, καὶ οὐδεμία σχεδὸν ἡμέρα παρήρχετο, χωρίς νὰ δοκιμάσῃ τὴν τόλμην καὶ τὴν ἀνδρείαν ἑκάστου τῶν ἑαυτοῦ ἔν τινι ἱππομαχίᾳ, ἐν ᾗ μεταξὺ τῶν ἱππέων ἐμάτ χοντο τοξόται. Καταντικρὺ τῆς πόλεως ὑπ' αὐτοὺς τοὺς πρόποδας τοῦ ὄρους ὑπῆρχε λόφος ἐξαιρέτως ὀχυρὸς καὶ πανταχόθεν περιῤῥώξ· τοῦτον ἐὰν κατελάμβανον οἱ ἡμέ τεροι, ἦτο φανερὸν ὅτι ἠδύναντο νὰ ἀποκωλύωσι τοὺς ἐχει σωσι του θροὺς κατά μέγα μέρος καὶ τῆς ὑδρεύσεως καὶ τῆς ἐλευ θέρας προνομές. Αλλ' ὁ τόπος οὗτος κατείχετο ὑπὸ λίαν ἀσθενοῦς φρουράς. (Καίπερ τούτων οὕτως ἐχόντων) ὅμως ὁ Καίσαρ ἐν σιγῇ τῆς νυκτὸς ἐξελθὼν τοῦ στρατοπέδου, πρὶν ἢ δυνηθῇ νὰ ἔλθῃ ἐπικουρία ἐκ τῆς πόλεως, ἐκβαλὼν τὴν φρουρὰν καὶ κύριος γενόμενος τοῦ τόπου κατέστησεν ἐνταῦθα δύο λεγεῶνας καὶ ἤγαγε δύο τάφρους δώδεκα ποδῶν ἀπὸ τοῦ μείζονος στρατοπέδου ἕως τοῦ ἐλάσσονος, ἵνα οἱ στρα- τιῶται ἀσφαλεῖς ἀπό τινος αἰφνιδίου τῶν ἐχθρῶν ἐπιδρομῆς καὶ καθ᾿ ἑκάστους δύνανται νὰ φοιτῶσι πρὸς ἀλλήλους.
37. Ἐν ᾧ ταῦτα ἐπράττοντο παρὰ τὴν Γεργοβίαν, ὁ Α' δουος Κομβικτολιτάβης, εἰς ὃν ὁ Καῖσαρ, ὡς εἴπομεν, εἶχεν ἐπιδικάσῃ τὴν ἀνωτάτην ἀρχήν, αναπεισθεὶς ὑπὸ τῶν ᾿Αρ βερνῶν διὰ χρημάτων συνδιαλέγεται πρός τινας νέους, ὧν ἀρχηγὸς ἦτο ὁ Αιταβικὸς καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ, νέοι ἐξ ἐπιφανεστάτης οἰκογενείας καταγόμενοι. Πρὸς τούτους δια νέμεται τὰ χρήματα καὶ προτρέπει αὐτούς, νὰ ἀναμνησθε σιν ὅτι ἐγεννήθησαν ἐλεύθεροι καὶ πρὸς ἀρχήν. Μόνη ἡ πό λις τῶν Αἰδούων εἶναι, ἥτις παρακωλύει τὴν βεβαιοτάτην τῆς Γαλατίας νίκην ὑπὸ δὲ τοῦ ἀξιώματος αὐτῆς κατέ χονται καὶ αἱ λοιπαί· ταύτης ἀποστάσης, οἱ Ρωμαῖοι δὲν θὰ ἔχωσι τόπον ἐν τῇ Γαλατίᾳ νὰ σταθῶσι. Αὐτὸς ὀφεί λει μὲν εὐγνωμοσύνην τινὰ πρὸς τὸν Καίσαρα, όμως καθ' ὅ- σον μόνον ἀπέδωκεν εἰς αὐτὸν τὸ νομιμώτατον δίκαιον ἀλλὰ μᾶλλον ἐκτιμᾶ τὴν κοινὴν ἐλευθερίαν. Καὶ διὰ τί μᾶλ λον οἱ Αἴδουοι νὰ καταφεύγωσι πρὸς τὸν Καίσαρα ὡς διατ τητὴν προκειμένου περὶ τοῦ δικαίου καὶ τῶν νόμων αὐτῶν, καὶ ὄχι οἱ Ρωμαῖοι πρὸς τοὺς εἰδούους; Αφ' οὗ δὲ οἱ νέοι ταχέως μετεπείσθησαν καὶ διὰ τοῦ λόγου τοῦ ἄρχοντος καὶ διὰ τῶν χρημάτων καὶ ὑπέσχοντο να γείνωσιν ἀρχηγοί τοῦ ἐπιχειρήματος, συνεζητεῖτο ο τρόπος τῆς ἐκτελέσεως αὐτοῦ, διότι δὲν ἐπίστευον ὅτι ἡ πόλις ἀπερισκέπτως ἡδύ νατο να μεταπεισθῇ πρὸς τὸν πόλεμον. Απεφάσισαν λοιπόν, ὁ μὲν Λιταβικὸς νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἡγεμονίαν τῶν δέκα χιλιά δῶν ἀνδρῶν, οἵτινες ἤθελον πεμφθῇ τῷ Καίσαρι πρὸς τὸν πόλεμον, καὶ νὰ φροντίσῃ νὰ ὁδηγήσῃ αὐτούς, οἱ δὲ ἀδελ καὶ αὐτοῦ νὰ προδράμωσι πρὸς τὸν Καίσαρα. Ομοίως δρα ζουσι καὶ πῶς νὰ γείνωσι τὰ ἐπίλοιπα.
38. Ο Λιταβικός παραλαβὼν τὸν στρατόν, ἐν ᾧ δὲν ἀπ πεῖχε τῆς Γεργοβίας πλέον τῶν διακοσίων τεσσαράκοντα σταδίων, συγκαλέσας αἰφνιδίως τοὺς στρατιώτας μετὰ πολλῶν δακρύων : «Ποῦ πορευόμεθα», είπε, «στρατιῶται ; ἅπαν τὸ ἡμέτερον ἱππικόν, ἅπαντες οἱ εὐγενεῖς ἀπώλοντο οἱ ἄρχοντες τῆς πόλεως, ὁ Ἐπορέδοριξ καὶ ὁ Βιριδόματος, κατηγορηθέντες ἐπὶ προδοσίᾳ ἀνεξετάστως ἐφονεύθησαν ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων. Ταῦτα παρ' αὐτῶν μάθετε, οἵτινες ἐκ τοῦ μέσου τῆς σφαγῆς διέφυγον διότι ἐγώ, τῶν ἀδελφῶν καὶ πάντων τῶν συγγενών μου φονευθέντων, κωλύομαι ὑπὸ τῆς λύπης, νὰ διηγηθῶ ὅσα διεπράχθησαν. » Παρουσιάζονται ἐν κεῖνοι, οὓς ἐκεῖνος εἶχεν ἐκδιδάξῃ, ὅσα ἤθελε νὰ εἴπωσι, καὶ διηγοῦνται εἰς τὸ πλῆθος͵ τὰ αὐτά, ἅπερ καὶ ὁ Διταβικός εἶχεν ἀπαγγείλη : ὅτι οἱ ἱππεῖς τῶν Αἰδούων ἐφονεύθησαν, διότι ἐλέγετο ὅτι συνδιελέχθησαν πρὸς τοὺς ᾿Αρβερνούς, αυτ τοὶ δὲ ἐκρύφθησαν μεταξὺ τοῦ πλήθους τῶν στρατιωτῶν καὶ ἐκ τοῦ μέσου τῆς σφαγῆς διέφυγον. Αναβοῶσιν οἱ Αίδουοι καὶ τὸν Διταβικὸν ἱκετεύουσι νὰ συμβουλεύσῃ αὐτούς. «Ὡς νὰ ἦναι», εἶπεν ἐκεῖνος, αχρεία συμβουλῆς, καὶ νὰ μὴ ἦναι ἀνάγκη νὰ σπεύσωμεν εἰς τὴν Γεργοβίαν καὶ νὰ συνενωθῶν μεν μετὰ τῶν ᾿Αρβερνῶν. "Η ἀμφιβάλλομεν, ὅτι οἱ Ρω· μαῖοι, ἀφ' οὗ διέπραξαν τὸ ἀνόσιον κακούργημα, θα συνδρά μωσιν ἤδη, ἵνα φονεύσωσι καὶ ἡμᾶς; Διὰ ταῦτα, ἐὰν ὑπάρ χῃ ἐν ἡμῖν τόλμη τις, ἂς ἐκδικήσωμεν τὸν θάνατον ἐκεί νων, οἵτινες ἀναξιώτατα ἀπώλοντο, καὶ ἂς φονεύσωμεν τού τους τοὺς ληστάς. » Δεικνύει τους Ρωμαίους πολίτας, οἵ- τινες πεποιθότες εἰς τὴν προστασίαν ἐκείνου ἦσαν μετ' αὐτ τοῦ διαρπάζει τὸν ἄφθονον σῖτον καὶ τὰς τροφὰς αὐτῶν, αὐτοὺς δὲ σκληρῶς βασανίσας φονεύει. Μετὰ ταῦτα δια πέμπει ἀγγέλους καθ᾽ ὅλην τὴν πόλιν τῶν Αἰδούων καὶ διὰ τοῦ αὐτοῦ ψεύδους περὶ τῆς σφαγῆς τῶν ἱππέων καὶ τῶν ἀρ χόντων αὐτῶν ἐξεγείρει αὐτούς· προτρέπει δέ, καθ'όμοιον τρό τον, ὅπως καὶ αὐτὸς ἔκαμε, νὰ ἐκδικήσωσι τὰς ὕβρεις αὐτῶν.
39. Ο Αίδουος Επορέδοριξ, νέος ευγενέστατος καὶ ἐν τῇ πατρίδι αὐτοῦ δυνατώτατος, καὶ μετ᾿ αὐτοῦ ὁ Βιριδόματος, ἴσος μὲν τὴν ἡλικίαν καὶ τὴν δύναμιν, ἀλλ' οὐχ οὕτω εὐ γενής, ἂν ὁ Καΐσαρ ὑπὸ τοῦ Διβιτιακοῦ συστηθέντα αὐτῷ ἐκ ταπεινῆς τάξεως προήγαγεν εἰς τὰ ἀνώτατα αξιώματα, ὀνομαστὶ ὑπ' αὐτοῦ προσκληθέντες εἶχον ἔλθῃ πρὸς αὐτὸν μεταξὺ τῶν ἱππέων. Οὗτοι ἡμιλλώντα πρὸς ἀλλήλους περὶ τῶν πρωτείων, καὶ ἐν ἐκείνῃ τῇ περὶ τῶν ἀρχόντων ἔριδι διαγωνίσθησαν πάση δυνάμει ὁ μὲν ὑπὲρ τοῦ Κομβικτολι τάβου, ὁ δ' ἕτερος ὑπὲρ τοῦ Κότου. Ἐκ τούτων ὁ Βπορέ δοριξ μαθὼν τὴν ἐπιβουλὴν τοῦ Διταβικοῦ περὶ τὸ μεσο- νύκτιον σχεδόν καταγγέλλει τὸ πρᾶγμα εἰς τὸν Καίσαρα, δεόμενος, νὰ μὴ ἀφήσῃ τοσαύτην πόλιν νὰ ἀποστῇ τῆς φι λίας τοῦ δήμου τῶν Ῥωμαίων διὰ τῶν φαύλων βουλευμάτ των νέων τινῶν· τοῦτο δὲ προβλέπει ὅτι θέλει γείνη, ἐὰν συνενωθῶσι μετὰ τῶν ἐχθρῶν τοσαῦται χιλιάδες ἀνδρῶν, ὧν τὴν σωτηρίαν οὔτε οἱ συγγενεῖς δύνανται να παραμελήσωσι οὔτε ἡ πόλις ὡς μικρᾶς σπουδαιότητος πρᾶγμα νὰ θεωρήσῃ.
40. Ἐπὶ τῇ ἀγγελίᾳ ταύτῃ ἐν μεγάλη καταστάς φρον τίδι ὁ Καίσαρ, διότι πάντοτε προσηνέχθη εὐμενέστατα πρὸς τὴν πόλιν τῶν Αἰδούων, ἄνευ τινὸς ἐνδοιασμοῦ ἐξά γεῖ τοῦ στρατοπέδου τέσσαρας ευζώνους λεγεῶνας καὶ ἅπαν τὸ ἱππικόν· οὔτε ἔλαβε καιρὸν ἐν τοιαύτη περιστάσει να συστείλῃ τὸ στρατόπεδον, διότι ἐφαίνετο ὅτι τὸ πράγμα ἐξαρτᾶτο ἐκ τῆς ταχύτητος· πρὸς φρουρὰν δὲ τῶν στρατο- πέδων καταλείπει τὸν Γάϊον Φάβιον μετὰ δύο λεγεώνων. Διατάξας δὲ νὰ συλλάβωσι τοὺς ἀδελφοὺς τοῦ Αιταβικού μανθάνει ὅτι πρὸ ὀλίγου ἔφυγον πρὸς τοὺς ἐχθρούς. Παραι νέσας δὲ τοὺς στρατιώτας νὰ μὴ διαφορῶσι διὰ τὴν ταλαι πωρίαν τῆς ἐν ἀναγκαίῳ χρόνῳ πορείας, ἐν ᾧ πάντες ἦσαν προθυμότατοι, διακόσια στάδια προελθὼν παρετήρησε τὸν στρατὸν τῶν Αἰδούων καὶ πέμψας κατ' αὐτῶν τὸ ἱππικὸν ἐπέχει καὶ ἀποκωλύει τὴν πορείαν αὐτῶν καὶ διατάττει πάντας μηδένα νὰ φονεύσωσι. Τὸν δὲ Ἐπορεδόριγα καὶ τὸν Βιριδόμαρον, οὓς ἐκεῖνοι ἐνόμιζον ὅτι ἐφονεύθησαν, διατάτα τει νὰ ἀναστρέφωνται μεταξὺ τῶν ἱππέων καὶ νὰ προσφω νῶσι τοὺς ἑαυτῶν. Τούτους οἱ Αίδουοι ἀναγνωρίσαντες καὶ κατανοήσαντες τὸν δόλον τοῦ Λιταβικοῦ ἤρξαντο νὰ ἀνα τείνωσι τὰς χεῖρας, νὰ δηλῶσιν ὅτι παραδίδονται καὶ ἀπορ ρίψαντες τὰ ὅπλα νὰ δέωνται περὶ τῆς ζωῆς αὐτῶν. Ὁ δὲ Λιταβικὸς μετὰ τῶν ὑποτελῶν αὐτοῦ, εἰς οὓς κατὰ τὸ ἔθος τῶν Γαλατῶν εἶναι ἀνόσιον καὶ ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἀνάγκη νὰ ἐγκαταλείπωσι τοὺς προστάτας, διέφυγεν εἰς τὴν Γεργοβίαν.
41. Ο Καίσαρ πέμψας ἀγγέλους εἰς τὴν πόλιν τῶν Αἰ δούων, ἵνα διδάξωσιν ὅτι δι᾽ εὐμένειαν αὐτοῦ διεσώθησαν ἐκεῖνοι, οὓς κατὰ τὸ δίκαιον τοῦ πολέμου ἠδύνατο να φο νεύσῃ, καὶ παραχωρήσας εἰς τὸν στρατὸν τρεῖς ὥρας τῆς νυκτὸς πρὸς ἀνάπαυσιν μετεστρατοπέδευσε πρὸς τὴν Γερ γοβίαν. Κατὰ δὲ τὸ μέσον σχεδὸν τῆς ὁδοῦ ἱππεῖς ὑπὸ τοῦ Φαβίου πεμφθέντες ἀπαγγέλλουσιν, εἰς πόσον κίνδυνον περ ριῆλθον τὰ πράγματα. Δηλοῦσιν ὅτι οἱ ἐχθροὶ μετὰ μεγί στων δυνάμεων προσέβαλον τὸ στρατόπεδον, ἐν ᾧ παρ' ἐ- κείνοις μὲν συνεχῶς ἀκέραιοι διεδέχοντο τοὺς ἀποκεκμη τας, τοὺς δὲ ἡμετέρους διὰ τοῦ ἀδιαλείπτου πόνου κατε πόνουν, οἵτινες διὰ τὰ μέγεθος τοῦ στρατοπέδου ἔπρεπε νὰ μένωσιν οἱ αὐτοὶ διηνεκῶς ἐπὶ τοῦ χαρακώματος. Διὰ δὲ τὸ πλῆθος τῶν τοξευμάτων καὶ παντοίων βελῶν πολλοὶ ἐ- τραυματίσθησαν. Πρὸς δὲ τὴν ἀπόκρουσιν τούτων μεγάλως ὠφέλησαν αἱ ἀφετήριοι μηχαναί. Μετὰ τὴν ἀποχώρησιν αὐτῶν ὁ Φάβιος ἐξαιρουμένων τῶν δύο πυλῶν καταφράττει τὰς ἄλλας, προστίθησι θωράκια εἰς τὸ χαράκωμα καὶ τῇ ὑ στεραία παρασκευάζεται καθ' ὁμοίας προσβολῆς. Ταῦτα ματ θὼν ὁ Καῖσαρ μετὰ μεγίστης σπουδῆς τῶν στρατιωτῶν φθάν νει πρὸ τῆς ἀνατολῆς τοῦ ἡλίου εἰς τὸ στρατόπεδον.
42. Ἐν ᾧ ταῦτα ἐπράττοντο παρὰ τὴν Γεργοβίαν, οἱ Αϊ- δουοι ἅμα λαβόντες τὰς πρώτας ἀγγελίας παρὰ τοῦ Διτα- Εικοῦ οὐδόλως αναμένουσι τὴν ἐξέλεγξιν τοῦ πράγματος. ᾿Αλλὰ τοὺς μὲν παρακινεῖ ἡ φιλοχρηματία, τοὺς δὲ ἡ ἐργελάσης καὶ ἡ ἀπερισκεψία, ἥτις εἶναι ἔμφυτος, εἰς ἐκεῖνο μάλιστα τὰ γένος τῶν ἀνθρώπων, ὥστε κενὰ ἀκούσματα να ὑπολαμβάνωσιν ὡς βέβαια. Διαρπάζουσε λοιπὸν τὰ κτήμα τα των Ρωμαίων πολιτών, διαπράττουσι σφαγὰς καὶ εἰς δου- λείαν απάγουσιν. Ὁ δὲ κομβικτολιτάβης ὠθεῖ τὸ ῥέπον εἰς τὴν πτῶσιν πράγμα καὶ μέχρι μανίας παροξύνει τὸν ὄχλον, ὥστε διαπραξας κακούργημα νὰ αἰσχύνηται νὰ ἐπανέλθη εἰς τὸν ὀρθὸν λόγον. Τον δὲ Μάρκον Αρίστιον, χιλίαρχον, που ρευόμενον πρὸς τὴν λεγεώνα, δόντες εἰς αὐτὸν ὑπόσχεσιν ποτ οἱ ἀσφαλείας, ἐξάγουσιν ἐκ τῆς πόλεως Βαβυλλίνου· ἀναγ κάζουσι δὲ καὶ τοὺς ὄντας ἐκεῖ χάριν ἐμπορίας νὰ πράξωσι τὸ αὐτό. Τούτους εὐθὺς καθ᾽ ὁδὸν προσβαλόντες ἀφαιροῦσι. πάσας τὰς ἀποσκευὰς αὐτῶν ἀνθισταμένους» δὲ ἐκείνους ή- μέραν καὶ νύκτα πολιορκοῦσι· ἀλλὰ πολλῶν ἑκατέρωθεν φο νευθέντων ἐξεγείρουσι μείζον πλῆθος ἐνόπλων,
43. Εν τοσούτῳ ἀγγελίας εἰς αὐτοὺς ἐλθούσης, ὅτι πάνω τῆς οἱ στρατιῶται αὐτῶν κατέχονται ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν τοῦ Καίσαρος, τρέχουσι πρὸς τὸν Αρίστιον καὶ δηλοῦσιν ὅτι οὐ δεν από κοινής βουλής εγένετο αποφασίζουσιν ανάκρισιν περὶ τῶν διαρπασθέντων πραγμάτων, δημεύουσι τὰ κτήματα του Διταβικοῦ καὶ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ καὶ πέμπουσι πρέσβεις πρὸς τὸν Καίσαρα χάριν ἀπολογίας. Ταῦτα δὲ ποιοῦσιν, ἵνα τοὺς ἑαυτῶν ἀναλάβωσιν' ἀλλὰ μολυνθέντες ἐκ τοῦ κακουρα γήματος καὶ δελεασθέντες ὑπὸ τοῦ ἐκ τῶν διαρπασθέντων πραγμάτων. κέρδους, διότι τῆς πράξεως ταύτης πολλοί μετ τείχον, ἔπειτα δὲ καὶ ὑπὸ τοῦ φόβου τῆς ποινῆς ἐκπλαγένα της, ἄρχονται κρυφίως νὰ διαβουλεύωνται περὶ τοῦ πολέμου καὶ τὰς λοιπὰς πόλεις ἐξεγείρουσι. Ταῦτα εἰ καὶ κατενύει ό Καίσαρ, ὅμως ὡς οἷόν τε ηπιώτατα προσφωνεῖ τοὺς πρέσβεις: ὅτι διὰ τὴν άπειρίαν καὶ τὴν κουφότητα τοῦ ὄχλου οὐδὲν δυσ- μενέστερον θὰ ἀποφασίσῃ περὶ τῆς πόλεως οὐδὲ θὰ ἔλατ τώσῃ τὴν πρὸς τοὺς Αἰδούους εὔνοιαν αὐτοῦ. Αὐτὸς δὲ μεία ζονα τῆς Γαλατίας κίνησιν περιμένων, ἵνα μὴ ὑπὸ πασῶν τῶν πόλεων ἐπαπειλῆται, διεβουλεύετο, τίνι τρόπω νὰ ἀποχω ρήση τῆς Γεργοβίας καὶ αὖθις ἅπαντα τὸν στρατὸν νὰ συνα γάγη, ὥστε ἡ ἀποχώρησις αὐτοῦ προελθοῦσα ἐκ τοῦ φόβου ἀποστάσεως νὰ μὴ φαίνηται ὁμοία φυγή.
44. Ἐν ᾧ διενοεῖτο ταῦτα, ἐνόμισεν ὅτι εὑρέθη εὐκαιρία τοῦ νὰ ἐκτελέσῃ καλῶς τὸ πρᾶγμα. Διότι ἐλθὼν εἰς τὸ ἔλασε τον στρατόπεδον, ἵνα ἐπιθεωρήσῃ τὴν ἐργασίαν, παρετήρη σεν ὅτι ὁ λόφος, ὅστις κατείχετο ὑπό τῶν ἐχθρῶν, ἦτο ὅλως κενὸς ἀνδρῶν, ἐν ᾧ κατὰ τὰς προηγουμένας ἡμέρας μόλις ή- δύνατο νὰ διακριθῇ ἐκ τοῦ πλήθους. Θαυμάσας ἐρωτᾷ περί τῆς αἰτίας τοὺς αὐτομόλους, ὧν πολλοὶ καθ' ἑκάστην συνέρ ῥέον πρὸς αὐτόν. Πάντας δὲ ὡμολόγουν τὸ αὐτό, ὅπερ ήδη καὶ αὐτὸς ὁ Καῖσαρ εἶχε μάθη παρὰ τῶν κατασκόπων, ὅτι ἡ ῥάχις τούτου τοῦ λόφου εἶναι σχεδὸν ὁμαλή, ἀλλ᾽ ἡ αὐτὴ εἶναι δασώδης καὶ στενὴ ἐκεῖ, ὅπου ὑπάρχει πρόσοδος πρὸς τὸ ἕτερον μέρος τῆς πόλεως σφοδρῶς δ᾽ ἐκεῖνοι φοβοῦνται περὶ τούτου τοῦ τόπου, οὐδὲ ἄλλως ἤδη κρίνουσιν ἢ ὅτι, τοῦ ἑνὸς λόφου καταληφθέντος ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων, ἐὰν ἤθελον ἀπολέσῃ καὶ τὸν ἕτερον, ήθελον φαίνωνται σχεδόν περικε χαρακωμένοι καὶ πάσης ἐξόδου καὶ προνομῆς ἀποκεκλεισμέν νοι· διὰ ταῦτα πρὸς ὀχύρωσιν τούτου πάντες προσεκλήθη σαν ὑπὸ τοῦ Βερκιγγετόριγος.
45. Ταῦτα μαθὼν ὁ Καῖσαρ περὶ τὸ μεσονύκτιον πέμπει αὐτόσε πλείστας ὅλας ἱππέων· ἐπιτάττει δὲ νὰ περιφέρονται πανταχῇ ὀλίγον θορυβωδέστερον. Αμα τῇ ἡμέρᾳ διατάτ τει νὰ ἐξαχθῶσι τοῦ στρατοπέδου πολλοί σκευοφόροι ἵπποι καὶ ἡμίονοι καὶ ἐξ αὐτῶν νὰ ἀφαιρεθῶσι τὰ ἐπισάγματα, καὶ οἱ ὀρεοκόμοι μετὰ κρανῶν, ὥστε νὰ φαίνωνται καὶ προσποιῶν. ται ὅτι εἶναι ἱππεῖς, νὰ περιϊππεύωσι τοὺς λόφους. Εἰς τού τους προστίθησιν ὀλίγους ἱππεῖς, ἵνα ευρύτερον περιφέρωνται χάριν ἐπιδείξεως. Διατάττει δὲ πάντας μετά μακρὰν περίο δεν πρὸς τὸ αὐτὸ μέρος νὰ κατευθυνθῶσι. Ταῦτα μακρόθεν ἐκ τῆς πόλεως ἑωρῶντο, διότι ἀπὸ τῆς Γεργοβίας παρείχετο ἄποψις εἰς τὸ στρατόπεδον, ἀλλ' ἐν τοσαύτη ἀποστάσει δεν ηδύνατο νὰ ἐξακριβωθῇ τί ἦτο. Πρὸς τούτοις πέμπει μίαν λεγεῶνα εἰς τὸν αὐτὸν λόφον καὶ ὀλίγον προελθοῦσαν καθί στησιν ἐν ταπεινοτέρῳ τόπῳ καὶ κρύπτει ἐν τῷ δάσει. Α ξάνεται εἰς τοὺς Γαλάτας ἡ ὑποψία καὶ πᾶσαι αἱ φρουραί τῶν ἐκτὸς τῆς πόλεως ὀχυρωμάτων ἐκεῖσε μεταβιβάζονται Ὁ Καίσαρ ἰδὼν ὅτι τὸ στρατόπεδον τῶν ἐχθρῶν ἦτο κενὸν μεταβιβάζει τοὺς στρατιώτας ὀλίγους κατ᾿ ὀλίγους, ἵνα μὴ παρατηρώνται ἐκ τῆς πόλεως, ἐκ τοῦ μείζονος εἰς τὸ ἔλασσον στρατόπεδον, ἀφ' οὗ ἐκαλύφθησαν τὰ παράσημα καὶ αἱ στρατιωτικαὶ σημαῖοι ἐκρύφθησαν, καὶ εἰς τοὺς ὑπάρχους, οὓς εἶχεν ἐπιστήσῃ εἰς ἑκάστην λεγεώνα, ἀποφαίνει τὸν σκο πὸν αὐτοῦ : ἐν πρώτοις παραινεῖ νὰ κατέχωσι τοὺς στρατ τιώτας, ἵνα μὴ ἐκ τοῦ πρὸς τὴν μάχην ζήλου ἢ ἐκ τῆς ἐλε πίδος τῆς λείας προβῶσιν ἀπωτέρων καταδεικνύει τὰς δυσ σκολίας, ἃς παρέχει τὸ ἀνώμαλον τοῦ τόπου, ὅπερ διὰ μόνης τῆς ταχύτητος δύναταί τις νὰ ἀποφύγη και ὅτι δὲν πρόκει ται περὶ μάχης, ἀλλὰ περὶ στρατηγήματος. Ταῦτα ἐκθέσας δίδει τὸ σημεῖον καὶ ταὐτοχρόνως ἀπὸ τοῦ δεξιοῦ μέρους δι' ἄλλης ἀνόδου πέμπει τοὺς Ἀἰδούου;
46. Τὸ τεῖχος τῆς πόλεως ἀπὸ τῆς πεδιάδος καὶ τῆς ἀρε χῆς τῆς ἀνόδου κατ᾽ εὐθεῖαν γραμμήν, ἐὰν μηδεμία περι- καμπὴ ὑπῆρχεν ἐν τῷ μεταξύ, ἀπεῖχε δέκα σχεδόν στάδια τὸ δὲ προστιθέμενον εἰς ταῦτα ἐκ τῆς περιόδου πρὸς εὐκο λίαν τῆς ἐπὶ τὸν λόφον ἀναβάσεως ηύξανε τοῦτο τὸ διάστη μα τῆς ὁδοῦ. Ἀπὸ τοῦ μέσου σχεδὸν τοῦ λόφου, καθ᾽ ὅσον ἐπέτρεπεν ἡ φυσικὴ θέσις τοῦ ὄρους, οἱ Γαλάται εἶχαν ἀγά- γῇ κατὰ μῆκος τείχος ἐξ ποδῶν ἐκ μεγάλων λίθων, ἵνα βραδύνῃ τὴν ἔφοδον τῶν ἡμετέρων, καὶ ἅπαν τὸ ταπεινότε ρον μέρος κενὸν καταλιπόντες εἶχον πληρώση τὴν κορυφὴν τοῦ ὄρους μέχρι τοῦ τείχους τῆς πόλεως δι' ἀλλεπαλλήλων στρατοπέδων. Οἱ δὲ στρατιῶται ἅμα δοθέντος τοῦ σημείου ταχέως φθάνουσιν εἰς τὸ ὀχύρωμα καὶ τοῦτο ὑπερβάντες γίνονται κύριος τριῶν στρατοπέδων· καὶ ἐν τῇ ἁλώσει τῶν στρατοπέδων τοσαύτη ὑπῆρξεν ή ταχύτης, ὥστε ὁ Τευτόν ματος, ὁ βασιλεὺς τῶν Νιτιοβρίγων, αἰφνιδίως καταληφθείς ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ, ὅτε κατὰ τὴν μεσημβρίαν ἀνεπαύετο, γυμνὸς τὸ ἀνώτερον μέρος τοῦ σώματος, καὶ ἐπὶ τετραυματ τισμένου ἵππου μόλις διέφυγεν ἐκ τῶν χειρῶν τῶν λεηλατ τούντων στρατιωτών.
47. Ο Καίσαρ ἐκτελέσας τὸν σκοπὸν αὐτοῦ διέταξε να σημάνωσι τὸ ἀνακλητικὸν καὶ δημηγορήσας ἐπέστησε τὴν δεκάτην λεγεώνα, μεθ᾿ ἧς ἦτο. Αλλ' οἱ στρατιῶται τῶν λοι πῶν λεγεώνων καίτοι δὲν ἤκουσαν τὸν ἦχον τῆς σάλπιγγος, διότι ὑπῆρχεν ἐν τῷ μεταξὺ ἱκανῶς μεγάλη κοιλάς, ὅμως κατείχοντο ὑπὸ τῶν χιλιάρχων καὶ τῶν ὑπάρχων, ὅπως πατ ρηγγέλθη ὑπὸ τοῦ Καίσαρος. Αλλ ἐπαρθέντες ὑπὸ τῆς ἐλε πίδος ταχείας νίκης καὶ ὑπὸ τῆς φυγῆς τῶν ἐχθρῶν καὶ τῶν προηγουμένων ἐν ταῖς μάχαις ἐπιτυχιῶν ἐνόμισαν ὅτι οὐδὲν ἦτο τόσον δύσκολον εἰς αὐτούς, ὅπερ νὰ μὴ δύνανται νὰ κατορθώσωσι διὰ τῆς ἀνδρείας, καὶ δὲν κατέπαυσαν τὴν κατ ταδίωξιν, πρὶν ἢ προσήγγισαν εἰς τὸ τεῖχος τῆς πόλεως και τὰς πύλας. Τότε δ᾽ ἐκ πάντων τῶν μερῶν τῆς πόλεως κρατ γῆς ἐξεργερθείσης, ὅσοι ποῤῥωτέρω ἀπεῖχον καταπλαγέντες ἐκ τοῦ αἰφνιδίου θορύβου, ἐπειδὴ ἐνόμιζον ὅτι ὁ ἐχθρὸς εἶναι ἐντὸς τῶν πυλῶν, ἔῤῥιψαν ἑαυτοὺς ἐκ τῆς πόλεως. Αἱ δὲ γυ ναῖκες ἔῤῥιπτον ἐκ τοῦ τείχους ἐνδύματα καὶ ἀργύριον· καὶ γυμνῷ τῷ στήθει προκύπτουσαι ἱκέτευον ἀναπεπταμέναις ταῖς χερσὶ τοὺς Ρωμαίους, νὰ φεισθῶσιν αὐτῶν καὶ νὰ μὴ φονεύ σωσιν, ὅπως ἔπραξαν ἐν εὐαρίκῳ, καὶ τὰς γυναῖκας καὶ τοὺς παῖδας τινὲς δὲ διὰ τῶν χειρῶν ἀφιέμεναι ἐκ τῶν τελ χῶν παρέδιδον ἑαυτὰς εἰς τοὺς στρατιώτας. Ὁ δὲ Λεύκιος Φάβιος, ἑκατόνταρχος τῆς ὀγδόης λεγεώνας, ὅστις ἦτο γνω- στὸν ὅτι κατὰ ταύτην τὴν ἡμέραν εἶπε πρὸς τοὺς ἑαυτοῦ, ὅτι προσηλκύετο ὑπὸ τῶν ἐν εὐαρίκῳ ἀμοιβῶν καὶ δὲν ἤθελο ἐπιτρέψη, ἄλλος τις πρότερον νὰ ἐπιβῆ τοῦ τείχους, εὑρὼν τρεῖς λοχίτας ἐκ τῶν ἑαυτοῦ καὶ ἀρθεὶς ὑπ' αὐτῶν ἐπέβη τοῦ τείχους· αὖθις δὲ καὶ αὐτὸς ἀναλαμβάνων καθ᾿ ἕνα ἕκα στον ανεβίβασεν αὐτοῦ; ἐπὶ τοῦ τείχους. 48. Εν τοσούτω ἐκεῖνοι, οἵτινες εἶχον συνέλθη, ὡς ἀνω- τέρω εἴπομεν, εἰς τὸ ἕτερον μέρος τῆς πόλεως χάριν ὀχυρώ σεως, κατ' ἀρχὰς μὲν ἀκούοντες κραυγάς, εἶτα δὲ καὶ ὑπὸ συχνῶν ἀγγελιῶν ἐπιγειρόμενοι, ὅτι ἡ πόλις κατέχεται ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων, προπέμψαντες ἱππεῖς ἀθρόοι έσπευσαν ἐκεῖ σε. Καθ' ἂν δὲ τάξιν ἕκαστος αὐτῶν ἤρχετο, κατέμενεν ὑπὸ τὸ τεῖχος καὶ ηύξανε τὸν ἀριθμὸν τῶν μαχομένων οἰκείων. Αφ' οὗ δὲ μέγα πλήθος αὐτῶν συνῆλθεν, αἱ γυναῖκες, αντι- νες ὀλίγῳ πρότερον ἔτεινον ἐκ τοῦ τείχους τὰς χεῖρας πρὸς τοὺς Ρωμαίους, ἤρξαντο νὰ ἐπιμαρτύρωνται τοὺς ἑαυτῶν καὶ κατὰ τὸ γαλατικὸν ἔθος νὰ ἐπιδεικνύωσι τὴν λελυμέν την κόμην καὶ νὰ ἐκφέρωσιν εἰς ὄψιν αὐτῶν τὰ τέκνα. Ο ἀγὼν ἦτο ἄνισος εἰς τοὺς Ρωμαίους καὶ κατὰ τὸν τόπον καὶ κατὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἀνδρῶν· ἅμα δὲ ἀποκεκμηκότες καὶ ἐκ τοῦ δρόμου καὶ ἐκ τῆς διαρκείας τῆς μάχης δὲν ὑπέμενον εὐκόλως τοὺς Γαλάτας νεαλεῖς καὶ ἀκεραίους.
49. Ὁ Καίσαρ ἐπειδὴ ἔβλεπεν ὅτι ἐμάχοντο ἐν δυσχω ρίᾳ καὶ αἱ δυνάμεις τῶν ἐχθρῶν αὐξάνοντο, προφοβούμενος ὑπὲρ τῶν ἑαυτοῦ ἔπεμψε διαταγὴν πρὸς τὸν ὕπαρχον Τίτον Σέξτιον, ὃν εἶχε καταλίπη πρὸς φρουρὰν τοῦ ἐλάσσονος στρα τοπέδου, νὰ ἐξαγάγῃ ταχέως ἐκ τοῦ στρατοπέδου τὰς κοόρ τεις καὶ νὰ διατάξῃ αὐτὰς κατὰ τοὺς πρόποδας τοῦ ὄρους ἀπὸ τῆς δεξιᾶς πλευρᾶς τῶν ἐχθρῶν, ὥστε, ἐὰν ἤθελεν ἴδη τοὺς ἡμετέρους ἐξωσθέντας τοῦ τόπου, διὰ τοῦ φόβου νὰ ἀν ποκωλύη τοὺς ἐχθροὺς νὰ καταδιώκωσιν ἐλευθέρως αὐτούς. Αὐτὸς δὲ μετὰ τῆς λεγεωνος ὀλίγον προχωρήσας ἐκ τοῦ τό που, ὅπου εἶχε σταθῇ, ἀνέμενε τὴν ἔκβασιν τῆς μάχης.
50. Εν ᾧ κρατερώτατα ἐκ τοῦ συστάδην ἐμάχοντο, καὶ οἱ μὲν ἐχθροι ἐθάῤῥουν, εἰς τὸν τόπον καὶ τὸ πλῆθος αὐτῶν, οἱ δὲ ἡμέτεροι εἰς τὴν ἀνδρείαν, αἴφνης ἀπὸ τῆς γυμνῆς τῶν ἡμετέρων πλευρᾶς ὤφθησαν οἱ εἴδαυοι, οὓς ὁ Καίσαρ ἀπὸ τοῦ δεξιοῦ μέρους δι᾿ ἄλλης ανόδου εἶχε πέμψη, ἵνα διασπά σῃ τὴν δύναμιν τῶν ἐχθρῶν. Ἀλλ᾿ οὗτοι διὰ τῆς ὁμοιότητας τῶν ὅπλων σφόδρα ἐφόβησαν τοὺς ἡμετέρους, καὶ εἰ καὶ παρατηροῦντο γυμνοὶ τοὺς δεξιοὺς ὤμους, ὅπερ συνείθιζε νὰ ἶναι εἰρηνικὸν σημεῖον, ὅμως οἱ στρατιῶται ἐνόμιζον ὅτι ἐγένετο ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν πρὸς ἐξαπάτησιν αὐτῶν. Ταυτοχρό νως ὁ ἑκατόνταρχος Λεύκιος Φάβιος καὶ οἱ μετ᾿ αὐτοῦ ἐπι βάντες τοῦ τείχους περικυκλωθέντες καὶ φονευθέντες ἐβρίο πτοντο κάτω τοῦ τείχους. Ὁ δὲ Μάρκος Πετρώνιος, ἑκατόν- ταρχος τῆς αὐτῆς λεγεῶνος, ἐν ᾧ ἐπεχείρει νὰ διαρρήξῃ τὰς πύλας, ὑπὸ τοῦ πλήθους καταπιεσθεὶς καὶ ἀπελπιζόμενος περὶ ἑαυτοῦ, ἀφ᾽ οὗ ἤδη ἔλαβε πολλὰ τραύματα, πρὸς τοὺς λοχίτας αὐτοῦ, οἵτινες ἠκολούθησαν αὐτόν: «Επειδής, είν πε, «μεθ᾽ ὑμῶν δὲν δύναμαι καὶ ἐμαυτὸν νὰ διασώσω, τού λάχιστον ὅμως θὰ προνοήσω περὶ τῆς ζωῆς ὑμῶν, οὓς ὑπὸ φι λοδοξίας παραχθεὶς ἀπήγαγον εἰς κίνδυνον. Υμεῖς δὲ εὐκαι· ρίαν λαβόντες φροντίσατε περὶ ὑμῶν αὐτῶν.» 'Αμα δὲ ὥρα μεσεν εἰς μέσους τοὺς ἐχθροὺς καὶ δύο φονεύσας τοὺς λοιποὺς ἀπεμάκρυνεν ὀλίγον τῆς πύλης. Πρὸς δὲ τοὺς ἑαυτοῦ ἐπιχει ροῦντας νὰ βοηθήσωσιν: «Εις μάτην», εἶπεν, «ἐπιχειρεῖτε νὰ διασώσητε ἐμέ, ἂν ἤδη τὸ αἷμα καὶ αἱ δυνάμεις ἀπολεί πουσιν. "Οθεν ἀπέλθετε, ἐφ᾽ ὅσον ὑπάρχει εὐκαιρία καὶ δια σώθητε εἰς τὴν λεγεώνα.» Οὕτω μαχόμενος μετ᾿ ὀλίγον ἔ- πεσε καὶ ἐγένετο αἴτιος τῆς σωτηρίας τῶν ἑαυτοῦ.
51. Οὕτως οἱ ἡμέτεροι πανταχόθεν πιεζόμενοι ἐξεβλήθησ σαν ἀπολέσαντες ἓξ καὶ τεσσαράκοντα ἑκατοντάρχους. Αλλά τοὺς σφοδρότερον καταδιώκοντας ἀπεκώλυσεν ἡ δεκάτη λε γεών, ἥτις εἶχε ταχθῇ εἰς ἐφεδρείαν ἐν ὀλίγον ἐπιτηδειοτέρω τόπω, Ταύτην δ' αὖθις ὑπεδέχθησαν αἱ κοόρτεις τῆς δεκά της τρίτης λεγεώνας, αἵτινες ἐκ τοῦ ἐλάσσονος στρατοπέδου ἐξαχθεῖσαι μετὰ τοῦ Τίτου Σεξτίου εἶχον καταλάβη τόπον ὑψηλότερον. Αἱ δὲ λεγεώνες ἅμα φθάσασαι εἰς τὴν πεδιάδα ἔστησαν ἀντιμέτωπος πρὸς τοὺς ἐχθρούς. 'Αλλ' ὁ Βερκιγγέ τοριξ ἐπανήγαγε τοὺς ἑαυτοῦ ἀπὸ τῶν προπόδων τοῦ λά φου ἐντὸς τῶν ὀχυρωμάτων. Τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ ἀπώλοντο ἐ- πτακόσιοι σχεδόν στρατιῶται...
52. Τα Αστεραία ὁ Καίσαρ συγκαλέσα; ἐκκλησίαν ἔλεγ ξε τὴν ἀπερισκεψίαν καὶ τὴν θερμότητα τῶν στρατιωτών, διότι αὐτοὶ καθ᾿ ἑαυτοῦ; ἔκριναν, ποῦ ἔπρεπε νὰ προχωρή σωσι καὶ τί νὰ πράξωσι, καὶ τοῦ ἀνακλητικού σημανθέντος οὔτε ἐστάθησαν οὔτε οἱ χιλίαρχοι καὶ οἱ ὕπαρχοι ἠδυνήθης σαν νὰ κατάσχωσιν αὐτούς. Εδίδαξεν αὐτούς, τί δύναται 4 δυσχωρία, τί αὐτὸς ἐθεώρησε καλὸν νὰ πράξη παρὰ τὸ Αὐά- ρικον, ὅτε ἄνευ στρατηγοῦ καὶ ἄνευ ἱππικοῦ καταλαβὼν τοὺς ἐχθροὺς ἀπέβαλε βεβαίαν τὴν νίκην, ἵνα μηδὲ μικράν ζητ μίαν πάθῃ ἐν τῷ ἀγῶνι διὰ τὴν δυσχωρίαν. Οσῳ δὲ θαυ μάζει τὴν μεγαλοψυχίαν αὐτῶν, οὓς οὔτε τὰ ὀχυρώματα τοῦ στρατοπέδου, οὔτε τὸ ὕψος τοῦ ὄρους, οὔτε τὸ τεῖχος τῆς πόλεως ἠδυνήθησαν νὰ κατάσχωσι, τόσῳ ψέγει τὴν ἀπ πείθειαν καὶ τὴν ἀλαζονείαν αὐτῶν, διότι νομίζουσιν ὅτι αὐτοὶ κρίνουσιν ὀρθότερον ἢ ὁ ἀρχιστράτηγος περὶ τῆς νίκης καὶ τῆς ἀποβάσεως τῶν πραγμάτων' οὐδὲν ἧττον ἀπαιτεῖ παρὰ τοῦ στρατιώτου μετριότητα καὶ ἐγκράτειαν ἢ ἀνδρείαν καὶ μεγαλοψυχίαν.
53. Ταῦτα εἰπὼν καὶ κατὰ τὸ τέλος τοῦ λόγου ἀναθαῤῥύσ νας τους στρατιώτας, ἵνα μὴ ἀθυμῶσι, μηδὲ τὴν ἐκ τῆς δυσ χωρίας προελθοῦσαν βλάβην ἀποδίδωσιν εἰς τὴν ἀνδρείαν τῶν ἐχθρῶν, τὰ αὐτὰ, ἅπερ καὶ πρότερον, διανοούμενος περὶ τῆς ἀποχωρήσεως ἐξήγαγε τὰς λεγεώνας τοῦ στρατοπέδου καὶ παρέταξεν αὐτὰς εἰς μάχην ἐν τόπῳ ἁρμοδίῳ. Επειδή δὲ ὁ Βερκιγγέτοριξ οὐδόλως κατέβη εἰς τὴν πεδιάδα, ἐλαφρὰν ἱππομαχίαν συνάψας καὶ νικήσας ἐπανήγαγε τὸν στρατὸν εἰς τὸ στρατόπεδον. Αὐτὸ τοῦτο ποιήσας καὶ τῇ ὑστεραίᾳ, νομί ζων ὅτι ἔπραξεν ἱκανὰ, ὥστε νὰ ἐλαττώσῃ μὲν τὴν ἀλαζο νείαν τῶν Γαλατῶν, ἀναθαῤῥύνῃ δὲ τοὺς στρατιώτας, μετ τεστρατοπέδευσεν εἰς τὴν χώραν τῶν Αἰδούων. Οὐδὲ τότε δὲ ἐπακολουθούντων τῶν ἐχθρῶν τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ φθάσας εἰς τὸν Βλάβρον ποταμὸν ἐπισκευάζει τὰς γεφύρας καὶ δι' αὐτ τοῦ διαβιβάζει τὸν στρατόν.
54. Ἐνταῦθα κληθεὶς ὑπὸ τῶν Αἰδούων Βιριδομάρου καὶ Επορεδόριγος μανθάνει ὅτι ὁ Διταδικὸς μεθ᾿ ἅπαντος τοῦ ἱππικοῦ ἀπῆλθεν, ἵνα ἐξεγείρῃ τοὺς Αιδοίους· ὅθεν εἶναι οτ νάγκη αὐτοὶ νὰ προδράμωσιν, ἵνα διαφυλάξωσι πιστὴν τὴν πόλιν. Καίτοι δὲ ἐν πολλοῖς εἶχε κατανοήσῃ τὴν ἀπιστίας τῶν Αἰδούων καὶ ἐνόμιζεν ὅτι ἡ ἀποχώρησις τούτων ἤθελεν ἐπιταχύνῃ τὴν ἀπόστασιν τῆς πόλεως, ὅμως ἀπεφάσισε να μὴ κατάσχῃ αὐτοὺς, ἵνα μὴ φανῇ ἢ ὅτι ἐπιφέρει βίαν ἢ ὅτι παρέχει ὑποψίαν φόβου. Πρὸς τούτους ἀποχωροῦνται συντό μως ἐξέθηκεν τὰς πρὸς τοὺς Αἰδούς εὐεργεσίας αὐτοῦ, ὁ ποίους καὶ πόσον ταπεινούς παρέλαβε, καθειργμένους εἰς τὰς πόλεις, ἐστερημένους ἀγρῶν, πάντων τῶν πόρων ἀφηρη μένους, φόρου υποτελεῖς, ἐπονειδίστως ἠναγκασμένους νὰ δια δωσιν ὁμήρους, καὶ εἰς πόσην εὐτυχίαν καὶ δύναμιν προή γαγεν αὐτοῦ;, ὥστε οὐ μόνον νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὴν προτέ ραν κατάστασιν, ἀλλὰ καὶ νὰ φαίνωνται ὅτι ὑπὲρ πάντας τοὺς πρόσθεν χρόνους ἀπέκτησαν ἀξίωμα καὶ δύναμιν. Ταύ τὰς τὰς παραγγελίας δοὺς ἀπεπέμψατο αὐτούς.
55. Το Νοβιόδουνον ἦτο πόλις τῶν Αἰδούων· ἐν καλῷ κειμένη παρὰ τὰς ὄχθας τοῦ Δίγυρος. Ἐντα θα ὁ Καΐσαρ εἶχε συγκομίση πάντας τοὺς ὁμήρους τῆς Γαλατίας, τὸν στα τον, τὰ δημόσια χρήματα καὶ μέγα μέρος τῶν ἐπιτηδείων ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ στρατοῦ· ἐνταῦθα είχε πέμψη παμπόλε όλους ἵππους, οὓς ἕνεκα τοῦ πολέμου τούτου εἶχεν ἀγοράσε ἐν τῇ Ἰταλία καὶ Ἱσπανίᾳ. Ενταῦθα ἐλθόντες ὁ ᾿Επερέδοριξ καὶ ὁ Βιριδόμαρος καὶ μαθόντες τὴν κατάστασιν τῆς πόλ λεως, ὅτι ὁ μὲν Διαδικὸς ἐγένετο δεκτὸς ὑπὸ τῶν Αἰδούων ἐν τῇ Βιβράκτῳ, ἥτις εἶναι παρ᾽ αὐτοῖς πόλις δυνατωτάτη, ὁ δ' ἄρχων Κομβικτολιτάβης καὶ μέγα μέρος της γερουσίας συνῆλθον πρὸς αὐτὸν καὶ ὅτι πρέσβεις επέμφθησαν πρὸς τὸν Βερκιγγετόριγα περὶ εἰρήνης καὶ συμμαχίας, ἐνόμισαν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ παραμελήσωσι τοιαύτην εὐκαιρίαν. Οθεν φονεύ σαντες τοὺς φύλακας τοῦ Νοβιαδούνου καὶ τοὺς ἐνταῦθα χά ριν ἐμπορίας συνελθόντας, τὰ μὲν χρήματα καὶ τοὺς ἵππους διένειμαν πρὸς ἀλλήλους, τοὺς δὲ ὁμήρους τῶν πόλεων ἐν φρόντισαν νὰ πέμψωσιν εἰς τὴν Βίβρακ τον πρὸς τὸν στο σ καὶ τὴν μὲν πόλιν, ἐπειδὴ ἔκριναν ὅτι δὲν ἠδύναντο νὰ δια φυλάξωσιν, · ἐνέπρησαν, ἵνα μηδὲν χρησιμεύσῃ εἰς τοὺς Ῥω μαίους· τοῦ δὲ σίτου ὅσον μὲν εὐθὺς ἐδυνήθησαν ἀπεκό- μισαν διὰ τῶν νεῶν, τὸν δὲ λοιπὸν διέφθειραν διὰ τοῦ ὕδα τος καὶ τοῦ πυρός. Αὐτοὶ δὲ ἤρξαντο νὰ συνάγωσι δυνά μεις ἐκ τῶν διόρων χωρῶν, νὰ διατάττωσι φρουρὰς καὶ φυτ λακὰς παρὰ τὰς ὄχθας του. Λίγυρος καὶ ἀπανταχοῦ νὰ ἐπι δεικνύωσι τὸ ἱππικόν, ἵνα ἐμβάλλωσι φόβον, αποπειρώμεν ναι, μήπως δυνηθώσι νὰ ἀποκλείσωσι τῆς σιταγωγίας τοὺς Ῥωμαίους ἢ διὰ τῆς ἀπορίας ἀναγκασθέντας νὰ ἐξελάσωσιν αὐτοὺς εἰς τὴν ἐπαρχίαν. Ταύτην τὴν ἐλπίδα αὐτῶν πολύ ἐκράτυνε τὸ ὅτι ὁ Αίγυρ οὕτως εἶχεν αὐξηθῇ ἐκ τῶν χιόνων, ὥστε παντελῶς ἐφαίνετο ἀδιάβατος διὰ πόρου τινός.
56. Ταῦτα μαθὼν ὁ Καίσαρ ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ σπεύσῃ, ἵνα, ἐὰν ἀναγκάζετο νὰ πολεμήσῃ κατὰ τὴν κατασκευὴν τῶν γεφυρών, διαγωνισθῇ, πρὶν ἢ μείζους δυνάμεις ἐκεῖ συνε αθροισθώσι. Διότι νὰ μεταστρέψῃ τὴν ὁδὸν πρὸς τὴν ἐπαρ χίαν μεταβαλών γνώμην, ὅπως πᾶς τις τότε τουλάχιστον ἐκ νόμιζεν ἀναγκαῖον, ἀφ' ἑνὸς μὲν ἡ ἀδοξία καὶ ἡ ἀπρέπεια τοῦ πράγματος καὶ τὸ ἀντικείμενον ὄρος Γεβέννα καὶ ἡ δυσχέ ρεια τῶν ὁδῶν ἀπεκώλυε, ἀφ' ἑτέρου δὲ μάλιστα, διότι σφόδρα ἐφοβεῖτο περὶ τοῦ ἀπόντος Λαβιηνοῦ καὶ τῶν λε- γεώνων, ἂς μετ᾿ αὐτοῦ εἶχε πέμψη. Ὅθεν ὡς ἠδύνατο τά- χιστα ἡμέρας καὶ νυκτὸς πορευόμενος παρὰ πάντων τὴν προσδοκίαν ἔφθασεν εἰς τὸν Λίγυρα καὶ εὑρὼν διὰ τῶν ἱπε πέων πόρον ὡς πρὸς τὸ κατεπείγον τοῦ πράγματος ἁρμόδιον, εἰ καὶ οἱ βραχίονες· μόνον καὶ οἱ ὦμοι ἦσαν ἐλεύθεροι τοῦ 3- δατος, ἵνα ἀνέγωσι τὰ ὅπλα, διατάξας τὸ ἱππικὸν οὕτως, ὥστε νὰ καταθοαύη τὴν ἐπιφορὰν τοῦ ῥεύματος καὶ ἀπὸ τῆς πρώτης όψεως διαταράξας τοὺς ἐχθροὺς, σῶον διεβίβασε τὸν στρατὸν καὶ εὑρὼν σίτον ἐν τοῖς ἀγροῖς καὶ πλεῖστα κτήνη καὶ δαψιλῶς χορηγήσας τὰ ἐπιτήδεια εἰς τὸν στρατὸν ἤρξατο νὰ πορεύεται εἰς τὴν χώραν τῶν Σενόνων.
57. Ἐν ᾧ ταῦτα ἐπράττοντο παρὰ τῷ Καίσαρι, ὁ Λα βιηνός καταλιπών ἐν ᾿Αγεδίνκῳ τὸ ἀναπλήρωμα, ὅπερ νεω στὶ εἶχεν ἔλθῃ ἐκ τῆς Ἰταλίας, ἵνα χρησιμεύῃ πρὸς φρουρὰν τῶν ἀποσκευῶν, αὐτὸς μετὰ τεσσάρων λεγεώνῶν ἀπέρχεται εἰς τὴν Λουκοτοκίαν. Αὕτη εἶναι πόλις τῶν Παρισίων και μένη ἐν νήσῳ τοῦ Σηκουάνα. Τῆς δ᾽ ἀφίξεως αὐτού γνωστῆς τοῖς ἐχθροῖς γενομένης πολλαὶ συνῆλθον δυνάμεις ἐκ τῶν δε μόρων πόλεων. Ἡ ἀρχιστρατηγία παραδίδεται εἰς τὸν Καμουλογῆνον Αϊλερκον, ὅστις καίπερ καταπεπονημένος ὑπὸ τοῦ γήρως, ὅμως διὰ τὴν ἐξαίρετον περὶ τὰ πολεμικὰ ἐμπειρίαν ἐκρίθη άξιος ταύτης τῆς τιμῆς. Οὗτος παρατηρήσας, ὅτι ὑπάρ χει συνεχὲς ὅλος εἰσβάλλον εἰς τὸν Σηκουάναν καὶ πάντα ἐκεῖ νον τὸν τόπον πάνυ δύσβατον καθιστάν, ἐνταῦθα ἐστρατοπέ δευσε καὶ ἤρξατο νὰ ἀποκωλύη τῆς διαβάσεως τοὺς ἡμετέρους.
58. Ο Δαβιηνὸς κατὰ πρῶτον ἐπεχείρει νὰ ἄγω στοάς, νὰ πληροῖ τὸ ὅλος πλεγμάτων και χώματος καὶ τὴν ὁδὸν νὰ ἀσφαλίζη. Εἶτα δὲ ἀφ᾽ οὗ παρετήρησεν ὅτι ἐκεῖνα ἐξετελεῖτο δυσκολώτερον, ἐν αιγῇ περὶ τὴν τρίτην φυλακὴν ἐξελθὼν τοῦ στρατοπέδου διὰ τῆς αὐτῆς ὁδοῦ, δι' ἧς εἶχεν ἔλθῃ, ἔφθασεν εἰς τὸ Μελόδουνον. Τοῦτο εἶναι πόλις τῶν Σενόνων ἐν νήσῳ τοῦ Σηκουάνα κειμένη, ὡς ὀλίγῳ πρότερον εἴπομεν περὶ τῆς Λουκοτοκίας. Εκεί καταλαβὼν περὶ τὰς ἑβδομήκοντα ναῦς καὶ ταχέως συζεύξας αὐτὰς καὶ ἐμβαλών εἰς αὐτὰς τοὺς στρατιώτας καὶ διὰ τοῦ ἀπροσδοκήτου του πράγματος ἐκφοβήσας τοὺς πολίτας, ὧν πολλοὶ ἦσαν προσ κεκλημένοι εἰς τὸν πόλεμον, αμαχητί γίνεται κύριος τῆς πόλεως. Επισκευάσας δὲ τὴν γέφυραν, ἣν κατὰ τὰς προη γουμένας ἡμέρας εἶχον διαλύσῃ οἱ ἐχθροί, διαβιβάζει τὸν στρατόν, καὶ κατὰ τὸν ῥοῦν τοῦ ποταμοῦ ἤρξατο να που ρεύεται πρὸς τὴν Δουκοτοκίαν. Οἱ δ' ἐχθροὶ μαθόντες ταῦτα παρὰ τῶν ἐκ Μελοδούνου διαφυγόντων διατάττουσιν, ἡ μὲν Λουκοτοκία νὰ ἐμπρησθῆ, αἱ δὲ γέφυρας ταύτης τῆς πόλεως νὰ διαλυθῶσι· αὐτοὶ δὲ ἀπελθόντες ἐκ τοῦ ὅλους στρατοπε δεύουσι παρὰ τὰς ὄχθας του Σηκουάνα καταντικρύ της Αθυκοτοκίας καὶ τοῦ στρατοπέδου του Λαβιηνοῦ. 59. Ηδη ηκούετο ὅτι ὁ Καίσαρ ἀπεχώρησε τῆς Γεργος βίας, ἤδη προσήρχοντο φῆμαι περὶ τῆς ἀποστάσεως τῶν Αἰ- δούων καὶ τῆς ἐπιτυχούς τῆς Γαλατίας στάσεως, καὶ οἱ Γαλάται συνδιαλεγόμενος διεβεβαίουν ὅτι ὁ Καίσαρ ἀπο κλεισθεὶς τῆς ὁδοῦ καὶ τοῦ Δίγυρος καὶ ἀναγκασθεὶς ὑπὸ τῆς ἀπορίας τοῦ σίτου ἔσπευσεν εἰς τὴν ἐπαρχίαν. Οἱ δὲ Βελλούακοι μαθόντες τὴν ἀπόστασιν τῶν Αἰδαύων, οἵτινες, καὶ πρότερον ἦσαν καθ' ἑαυτοὺς ἄπιστοι, ἤρξαντο νὰ συνα θροίζωσι δυνάμεις καὶ φανερῶς νὰ παρασκευάζωσι πόλεμον. Τότε ὁ Δαβιηνὸς ἕνεκα τοσαύτης τῶν πραγμάτων μεταβο λῆς κατενόει ὅτι ἔπρεπε πολλῷ ἄλλως νὰ βουλευθῇ, ἢ πρό- τερον ἐσκόπει, καὶ ἤδη δὲν διενοεῖτε νὰ ὠφεληθῇ τι καὶ νὰ προσβάλῃ τοὺς ἐχθροὺς, ἀλλὰ νὰ ἐπαναγάγῃ τὸν στρατὸν σῶον εἰς τὸ ᾿Αγέδινκον. Διότι ἀπὸ μὲν τοῦ ἑνὸς μέρους ἐν νέκειντο οἱ Βελλούακοι, στις πόλις ἔχει τὴν μεγίστην φή μην ἐπ' ἀνδρείᾳ, τὸ δ᾽ ἕτερον κατεῖχεν ὁ Δαμουλογῆνος μετὰ παρεσκευασμένου καὶ καλῶς ἐξωπλισμένου στρατοῦ ἔπειτα δὲ καὶ τὰς λεγεώνας ἀποκεκλεισμένας της φρουράς καὶ τῶν ἀποσκευῶν μέγιστος ποταμὸς διεχωρίζει. Ὅθεν απ πέναντι τοσούτων ἐξαίφνης δυσκολιών ἔβλεπεν ὅτι ἔπρεπε νὰ ζητήσῃ βοήθειαν μόνον ἀπὸ τολμήματός τινος,
60. Περὶ τὴν ἑσπέραν λοιπὸν συγκαλέσας συνέδριον πα- ρήνεσε νὰ ἐκτελέσωσιν ἐπιμελῶς καὶ δραστηρίως τὰ ἐπιτα χθέντα, καὶ τὰς ναῦς, ἃς εἶχεν ἐξαγάγῃ ἐκ τοῦ Μελωδούνου, διέδωκεν ἑκάστας εἰς τοὺς Ῥωμαίους ἱππεῖς καὶ μετὰ τὸ τέλος τῆς τρίτης φυλακής διατάττει νὰ ἀποπλεύσωσιν ἐν σιγή δύο καὶ τριάκοντα στάδια κατὰ τὸν ῥοῦν τοῦ ποτα μοῦ καὶ ἐκεῖ νὰ περιμένωσιν αὐτόν. Καὶ πέντε μὲν κοόρ- τεις, ἃς ἐθεώρει ἥκιστα ἰσχυρὰς πρὸς μάχην, καταλείπει ἐν τῷ στρατοπέδῳ πρὸς φρουράν εἰς δὲ τὰς λοιπὰς πέντε τῆς αὐτῆς λεγεῶνος ἐπιτάττει νὰ ἀποπλεύσωσι θορυβωδῶς περὶ τὸ μεσονύκτιον μετὰ πασῶν τῶν ἀποσκευῶν ἀνὰ τὸν ῥοῦν τοῦ ποταμοῦ. Συλλέγει δὲ καὶ λέμβους, ἂς μετὰ μεγά λου κτύπου τῶν κακῶν κινουμένας πέμπει κατὰ τὴν αὐτὴν διεύθυνσιν. Αὐτὸς δὲ μετ' ὀλίγον ἐν σιγῇ ἐξελθὼν μετὰ τριῶν λεγεώνων πορεύεται ἐκεῖσε, ὅπου εἶχε διατάξη να προσαρμο σθώσιν αἱ νῆες.
61. Αφ' οὗ ἔφθασαν ἐνταῦθα, οἱ σκοποὶ τῶν ἐχθρῶν, ὅπ πως ήσαν διατεταγμένοι καθ᾿ ὅλον τὸ μῆκος τοῦ ποταμοῦ, καταλαμβάνονται ὑπὸ τῶν ἡμετέρων ἀπροσδόκητοι, διότι μέγας χειμών αἰφνιδίως εἶχεν ἐξεγερθῇ τὸ δὲ πεζικὸν καὶ τὸ ἱππικὸν ταχέως διαβιβάζεται τῇ ἐπιμελείᾳ τῶν Ρωμαίων ἱππέων, οὓς εἶχεν ἐπιστήσῃ εἰς τοῦτο τὸ ἔργον. Συγχρόνως δὲ σχεδόν περὶ τὴν πρωΐαν ἀναγγέλλεται εἰς τοὺς ἐχθροὺς, ὅτι ἐν τῷ στρατοπέδῳ τῶν Ῥωμαίων γίνεται παρὰ τὸ σύνηθες. θόρυβος καὶ μέγας στρατὸς πλέει ἀνὰ τὸν ῥοῦν τοῦ ποταμού. καὶ κτύπος κωπῶν ἀκούεται κατὰ τοῦτο τὸ μέρος καὶ ὀλί γον κατωτέρω οἱ στρατιῶται διαβιβάζονται διὰ τῶν νεῶν. Ταῦτα ἀκούσαντες, ἐπειδὴ ἐνόμιζον ὅτι κατὰ τρεῖς τόπους αἱ λεγεώνες διέβαινον καὶ πάντες διαταραχθέντες ἐκ τῆς ἀπο στάσεως τῶν Αἰδούων παρεσκεύαζον φυγήν, διένειμαν καὶ τὰς ἑαυτῶν δυνάμεις εἰς τρία μέρη. Διότι καταλιπόντες φρουράν καταντικρὺ τοῦ στρατοπέδου καὶ μικρὰν δύναμιν προς το Με λάδουνον πέμψαντες, ἵνα προβαίνη τοσοῦτον, ὅσον ἤθελαν προ- ἐλθη αἱ νῆες, ἤγαγον τὰς λοιπὰς δυνάμεις κατὰ τοῦ Λαβιηνού.
62. Αμα τῇ ἡμέρᾳ καὶ οἱ ἡμέτεροι πάντες εἶχον διαβι βασθῇ καὶ ὁ στρατὸς τῶν ἐχθρῶν διεκρίνετο. Ο Δαβιηνός παραινέσας τοὺς στρατιώτας νὰ διασώζωσι τὴν μνήμην και τῆς προτέρας αὐτῶν ἀρετῆς καὶ τῶν εὐτυχεστάτων μαχών καὶ νὰ φαντάζωνται ὅτι αὐτὸς ὁ Καίσαρ, οὗ τῇ ἡγεμονία πολλάκις ἐνίκησαν τοὺς ἐχθροὺς, εἶναι παρών, δίδει τὸ ση μεῖον τῆς μάχης. Αμα τῇ πρώτη συμπλοκή οἱ ἐχθροὶ ἔξω θοῦνται ἀπὸ τοῦ δεξιοῦ κέρατος, ὅπου ἔστατο ἡ ἑβδόμη λε γεών, καὶ τρέπονται εἰς φυγήν· ἀπὸ δὲ τοῦ ἀριστεροῦ, ἂν τόπον ἡ δωδεκάτη λεγεών κατείχε, καί τοι αἱ πρῶται τά ξεις τῶν ἐχθρῶν βέλεσι διαπαρεῖσαι ἔπεσον, ὅμως οἱ λοιπαὶ κρατερώτατα ἀνθίσταντο, καὶ οὐδεὶς αὐτῶν παρεῖχεν ὑπου αν φυγῆς. Αὐτὸς δὲ ὁ στρατηγὸς τῶν ἐχθρῶν Καμουλογής του νος παρίστατο παρὰ τοῖς ἑαυτοῦ καὶ προέτρεπεν αὐτούς. Εν δὲ καὶ νῦν ἔτι ἦτο ἀβέβαιος ἡ ἔκβασις τῆς νίκης, οἱ χιλίαρχοι τῆς ἑβδόμης λεγεώνος μαθόντες τὰ ἐν τῷ ἀριστερῷ κέρατε πραττόμενα ἐνεφανίσθησαν μετὰ τῆς λεγεώνας ὄπισθεν τῶν ἐχθρῶν καὶ προσέβαλον αὐτούς. Οὐδὲ τότε ὅμως οὐδεὶς ὑπ πεχώρησε τῆς τάξεως, ἀλλὰ πάντες περιεκυκλώθησαν καὶ ἐκ φονεύθησαν. Τῆς αὐτῆς τύχης μετέσχε καὶ ὁ Καμουλογῆνες. Αλλ' ἐκεῖνοι, οἵτινες εἶχον καταλειφθῇ πρὸς φρουρὰν ἀπές ναντι τοῦ στρατοπέδου τοῦ Λαβιηνού, ἅμα ἀκούσαντες ὅτι συνήφθη ἡ μάχη, ἔσπευσαν πρὸς ἐπικουρίαν τῶν οἰκείων και κατέλαβον λόφον τινά, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ὑπομεί νωσι τὴν ἔφοδον τῶν ἡμετέρων νικηφόρων στρατιωτών. Οι τῶς ἀναμιχθέντες· μετὰ τῶν ἄλλων φευγόντων ἐφονεύθησαν ὑπὸ τοῦ ἱππικοῦ πλὴν ἐκείνων, ὅσους προεκάλυψαν τὰ δάση καὶ τὰ ὄρη. Τοῦτο τὸ ἔργον ἀποτελέσας ὁ Λαβιηνός υπο στρέφει εἰς τὸ ᾿Αγέδινκον, ὅπου εἶχον καταλειφθῇ αἱ ἀπο σκευαί ὅλου τοῦ στρατοῦ ἐντεῦθεν μετὰ πασῶν τῶν δυνά- μεων αὐτοῦ ἔφθασε πρὸς τὸν Καίσαρα.
63. Γνωστής γενομένης τῆς ἀποστάσεως τῶν Αἰδούων ὁ πόλεμος αυξάνεται. Πρεσβείας απανταχού περιπέμπονται, Πᾶσαν τὴν ἐκ τῆς δυνάμεως, τοῦ ἀξιώματος καὶ τῶν χρησ μάτων ἰσχὺν αὐτῶν μεταχειρίζονται πρὸς ἐξέγερσιν τῶν πόν λεων. Κατασχόντες δὲ τοὺς ὁμήρους, οὓς ὁ Καίσαρ εἶχε και ταθέσῃ παρ' αὐτοῖς, διὰ τῆς τιμωρίας αὐτῶν ἐκφοβοῦσι τοὺς ὀκνοῦντας. Ἐπὶ τούτοις οἱ εἴδονοι παρακαλοῦσι τὸν Βερ κιγγετόριγα νὰ ἔλθῃ πρὸς αὐτοὺς καὶ νὰ συσκεφθῇ μετ᾿ αὐτ τῶν περὶ τῶν τοῦ πολέμου. Τούτου τυχόντες προσπαθοῦσε νὰ παραδοθῇ εἰς αὐτοὺς ἡ ἀνωτάτη ἡγεμονία, ἀλλὰ τοῦ πράγματος εἰς διαφορὰν περιστάντος κηρύττεται σύνοδος όλης τῆς Γαλατίας ἐν Βιβράκτῳ. ἐνταῦθα δὲ πανταχόθεν συχνοί συνέρχονται. Τὸ πρᾶγμα υποβάλλεται εἰς τὴν ψηφοφορίαν τοῦ πλήθους. Πάντες μέχρις ἑνὸς ἐγκρίνουσιν ὡς ἀρχιστρά τηγον τὸν Βερκιγγετόριγα. Ἐν τῇ συνόδω ταύτη ἦταν ἀπ πόντες οἱ Ρήμοι, οἱ Λίγγονες καὶ οἱ Τρηούτροι. Ἐκεῖνοι μὲν, διότι διέμενον πιστοὶ εἰς τὴν φιλίαν τῶν Ῥωμαίων· εἰ δὲ Τρη ούτροι, διότι ἀπωτέρω ἀπεῖχον καὶ κατεπιέζοντο ὑπὸ τῶν Γερμανῶν, ὅπερ ἦτο ἡ αἰτία, δι᾿ ἣν οὐδόλως μετεῖχον τοῦ παι λέμου καὶ εἰς οὐδετέρους ἔπεμπον ἐπικουρίαν. Αλλ' οἱ Αίδουοι βαρέως φέρουσι, διότι δὲν ἐκρίθησαν ἄξιος τῆς ἡγεμονίας, μεμψιμοιροῦσιν ἐπὶ τῇ μεταβολῇ τῆς τύχης καὶ ποθοῦσι πά- λιν τὴν πρὸς αὐτοὺς εὐμένειαν τοῦ Καίσαρος, ἀλλ᾽ ὅμως καὶ δὲν τολμῶσιν, ἀφ᾽ οὗ ἐπεχείρησαν τὸν πόλεμον, νὰ βουλεύων- ται χωριστὰ τῶν ἄλλων. Οἱ δὲ μεγίστας ἐλπίδας ἔχοντες νέοι, ὁ Ἐπορέδοριξ καὶ ὁ Βιριδόμαρος, ἄκοντες πείθονται εἰς τὸν Βερκιγγετόρια.
64. Αὐτὸς δὲ παραγγέλλει ὁμήρους εἰς τὰς λοιπὰς πόλεις καὶ ῥητὴν πρὸς τοῦτο ἡμέραν ὁρίζει. Πάντας δὲ τοὺς ἱππεῖς, πεντεκαίδεκα χιλιάδας τὸν ἀριθμὸν, διατάττει ταχέως νὰ συνέλθωσι καὶ τὸ μὲν πεζικὸν, ὅπερ καὶ πρότερον εἶχε, λέγει ὅτι θὰ ἀρκέσῃ εἰς αὐτὸν, διότι δὲν θὰ δοκιμάσῃ τὴν τύχην οὐδὲ θὰ διαγωνισθῇ ἐκ παρατάξεως, ἀλλ', ἐπειδὴ εἰσ πορεῖ ἱππικοῦ, λέγει ὅτι εἶναι λίαν εὐκατόρθωτον νὰ ἀποκα λύῃ τοὺς Ρωμαίους τοῦ ἐπισιτισμοῦ καὶ τῆς προνομῆς, ἐὰν μόνον αὐτοὶ ἀταράχως διαφθείρωσι τὸν σίτον καὶ πυρπολώσε τὰ οἰκοδομήματα, ἀφ᾽ οὗ βλέπουσιν ὅτι διὰ τῆς ἀπωλείας τῶν ὑπαρχόντων θὰ ἀποκτήσωσι διηνεκὴ ἀρχὴν καὶ ἐλευθε ρίαν. Τούτων ὁρισθέντων παραγγέλλει εἰς τοὺς Αἰδούους καὶ τοὺς Σεγουσιαβούς, οἵτινες εἶναι ὅμοροι τῆς ἐπαρχίας, δεκατ κισχιλίους πεζούς, εἰς οὓς προστίθησι καὶ ὀκτακοσίους ἱππεῖς. Εἰς τούτους ἐφίστησι τὸν ἀδελφὸν τοῦ Ἐπορεδόριγος καὶ διατάττει νὰ ἐπενέγκῃ πόλεμον κατὰ τῶν ᾿Αλλοβρό γων. Αφ' ἑτέρου δὲ πέμπει τοὺς Γαβαλοὺς καὶ τοὺς κατ τοίκους τῶν ἐγγυτάτων ᾿Αρβερνικών νομῶν κατὰ τῶν Ἑλ βίων, ὡσαύτως δὲ καὶ τοὺς Ρουθηνοὺς καὶ τοὺς Καδούρκους πρὸς λεηλασίαν τῆς χώρας τῶν Βολκῶν ᾿Αρεκομικών. Οὐδὲν ἧττον διὰ λαθραίων ἀγγελιῶν καὶ πρεσβειῶν προσπαθεῖ νὰ ἐξεγείρῃ καὶ τοὺς ᾿Αλλόβρογας, ὧν αἱ ψυχαὶ ἤλπιζεν ὅτι δὲν ἡσύχασαν ἀπὸ τοῦ προηγουμένου πολέμου. Καὶ εἰς μὲν τοὺς ἄρχοντας αὐτῶν ὑπισχνείται χρήματα, εἰς δὲ τὴν πάλιν τὴν ἀρχὴν ὅλης τῆς ἐπαρχίας.
65. Κατὰ πασῶν τούτων τῶν προσβολῶν ἦσαν παρεσκευ ασμέναι μόνον δύο καὶ εἴκοσι κοόρτεις, ἃς ὁ ὕπαρχος Λεύκιος Καίσαρ ἐξ αὐτῆς τῆς ἐπαρχίας ἀντέταττεν ἁπανταχῇ. Οἱ Ελα βιοι καθ' ἑαυτοὺς μάχην πρὸς τοὺς ὁμόρους συνάψαντες ήτα τῶνται, καὶ τοῦ Γαΐου Βαλερίου Δοννοταύρου, υἱοῦ τοῦ Κατ βούρου, ἄρχοντος τῆς πόλεως, καὶ πλείστων ἄλλων φονευ θέντων συνωθοῦνται ἐντὸς τῶν πόλεων καὶ τῶν τειχών. Οἱ δὲ Αλλόβρογες συχνὰς παρὰ τὸν Ροδανὸν φρουράς καταστή σαντες μετὰ μεγάλης φροντίδος καὶ ἐπιμελείας διεφύλαττον τὴν χώραν αὐτῶν. Ὁ Καίσαρ, ἐπειδὴ κατενόει ὅτι οἱ ἐχθροί ἦσαν ἀνώτεροι κατὰ τὸ ἱππικόν καὶ πασῶν τῶν ὁδῶν ἀπο- κεκλεισμένων οὐδαμῶς ἡδύνατο νὰ λάβη βοήθειάν τινα ἐκ τῆς ἐπαρχίας καὶ τῆς Ἰταλίας, πέμπει ἀγγέλους πέραν τοῦ Ρήνου εἰς τὴν Γερμανίαν πρὸς ἐκείνας τὰς πόλεις, ἃς εἶχεν εἰρηνεύσῃ κατὰ τὰ προηγούμενα ἔτη, καὶ προσκαλεί παρ' αυτ τῶν ἱππεῖς καὶ ψιλοὺς πεζούς, οἵτινες συνείθιζαν νὰ μάτ χωνται μεταξὺ ἐκείνων. Τούτων ἀφιχθέντων, ἐπειδὴ μετε χειρίζοντο ἧττον ἀγαθοὺς ἵππους, ἔλαβεν ἵππους ἀπὸ τῶν χιλιάρχων καὶ τῶν λοιπῶν ἱππέων Ῥωμαίων καὶ τῶν ἀνα κλήτων (evocatis) καὶ διένειμεν εἰς τοὺς Γερμανούς.
66. Εν τοσούτῳ, ἐν ᾧ ταῦτα ἐπράττοντο, αἱ δυνάμεις τῶν ἐχθρῶν ἐκ τῶν ᾿Αρβερνῶν καὶ οἱ ἱππεῖς, οἵτινες εἶχαν παραγγελθῇ εἰς ὅλην τὴν Γαλατίαν, συνέρχονται. Παμπόλα λων δ᾽ ἐκ τούτων συναθροισθέντων, ἐν ᾧ ὁ Καῖσαρ ἐπορεύ στο εἰς τὴν χώραν τῶν Σηκουανῶν διὰ τῶν ἐσχατιῶν, τῆς τῶν Διγγόνων, ἵνα εὐκολώτερον δύναται νὰ βοηθῇ τὴν ἐπαρ χίαν, ὁ Βερκιγγέτοριξ ἐστρατοπέδευσεν ἐν τρισὶ στρατοπέδοις περὶ τὰ ὀγδοήκοντα στάδια μακρὰν τῶν Ῥωμαίων καὶ συγκ καλέσας εἰς σύνοδον τοὺς ἱππάρχους διδάσκει ὅτι ἔφθασεν ὁ καιρὸς τῆς νίκης. Οἱ Ρωμαῖοι φεύγουσιν εἰς τὴν ἐπαρχίαν καὶ ἀποχωροῦσι τῆς Γαλατίας. Τοῦτο ἀρκεῖ εἰς αὐτοὺς πρὸς ἀπόκτησιν τῆς ἐν τῷ παρόντι ἐλευθερίας" ἀλλὰ πρὸς τὴν ἐν τῷ μέλλοντι χρόνῳ εἰρήνην καὶ ἡσυχίαν ὀλίγον ὠφελεῖ διότι μείζους συναθροίσαντες δυνάμεις θέλουσιν ἐπανέλθη καὶ δὲν θὰ καταπαύσωσι τὸν πόλεμον. Ὅθεν ως προσβάλω σιν αὐτοὺς ὑπὸ τῆς πορείας κωλυομένους. Διότι, εάν μέν οἱ ἱππεῖς φέρωσι βοήθειαν εἰς τοὺς ἑαυτῶν καὶ διατρίβωσιν ἐγ τούτῳ, δεν δύνανται να προχωρήσωσι εάν δε, τοῦθ᾽ ὅπερ μᾶλλον θαῤῥεῖ ὅτι θὰ γείνη, καταλιπόντες τὰς αποσκευάς φροντίζωσι περὶ τῆς σωτηρίας αὐτῶν, θέλουσιν ἀπόλεση καὶ πάντα τὰ ἀναγκαῖα και το αξίωμα αύτων διότι περί τῶν ἱππέων τῶν ἐχθρῶν, ὅτι οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν θὰ τολμήση καὶ μόνον ἐκ τῆς τάξεως νὰ ἐξέλθῃ, καὶ αὐτοὶ βεβαίως δεν πρέπει νὰ ἀμφιβάλλωσιν, ἵνα δὲ τοῦτο μετά μείζονος-θάρι ρους ποιήσωσι, θέλει ἔχῃ πάσας τὰς δυνάμεις πρὸ τοῦ στρατ τοπέδου καὶ ἐμποιῇ φόβον εἰς τοὺς ἐχθρούς. Αναβοώσιν οἱ ἱππεῖς : ὅτι πρέπει δε όρκου ἱερωτάτου νὰ ἐπιβεβαιωθή, ὅστις δὲν ἤθελε διῖππεύσῃ δὶς διὰ μέσου τοῦ στρατοῦ τῶν ἐχθρῶν, οὗτος μήτε εἰς οἰκίαν τινὰ νὰ ἦναι δεκτος, μήτε πρὸς τοὺς παῖδας, μήτε πρὸς τοὺς γονεῖς μήτε προς την γυα ναῖκα νὰ ἔχῃ εἴσοδον.
67. Τούτου επιδοκιμασθέντος καὶ πάντων ορκισθέντων, τῇ ὑστεραίᾳ διηρέθη τὸ ἱππικὸν εἰς τρία μέρη, καὶ τὰ μὲν δύο ἐμφανίζονται ἀπὸ τῶν δύο πλευρών, τὸ δὲ τρίτων ἀπὸ τοῦ μετώπου ἤρξατο νὰ ἀποκωλυὴ αὐτοὺς τῆς ὁδοῦ. Ἐπὶ τῇ ἀγ γελία ταύτῃ ὁ Καίσαρ καὶ τὸ ἑαυτοῦ ἱππικον τριχῇ οργα σας διατάττει νὰ πορευθῇ κατὰ τοῦ ἐχθροῦ.. Αμα δὲ παν ταχοῦ μάχονται, ίσταται ὁ στρατός· αἱ δ' ἀποσκευαί τία θενται ἐν μέσῳ τῶν λεγεώνων. Κἂν δέ που οἱ ἡμέτερος, έν φαίνοντο πονοῦντες ἢ χαλεπώτερον πιεζόμενοι, ἐκεῖσε διέκ ταττεν ὁ Καίσαρ να προχωρήσωσι και αντιμέτωποι να ταχ θῶσι· ὅπερ καὶ τοὺς ἐχθροὺς ἐβράδυνε πρὸς τὴν καταδίωξιν καὶ τοὺς ἡμετέρους ἀνεθάρρυνε διὰ τῆς ἐλπίδος βοήθειας. Τέτ λος οἱ Γερμανοὶ ἀπὸ τῆς δεξιᾶς πλευρᾶς λόφον τινὰ κατα. λαβόντε; ἐξωθοῦσι τοὺς ἐχθροὺς τοῦ τόπου φεύγοντας δι καταδιώκουσιν αὐτοὺς μέχρι τοῦ ποταμοῦ, ὅπου κατέμενεν Ο Βερκιγγέταρι, μετὰ τῶν πεζικών δυνάμεων, καὶ πλεί- στους φονεύουσι. Τοῦτο παρατηρήσαντες οἱ λοιποί, φοβη θέντες, μήπως περικυκλωθῶσι, τρέπονται εἰς φυγήν. Παν ταχοῦ γίνεται σφαγή. Τρεῖς εὐγενέστατοι Αίδουοι συλλη φθέντες ἀπάγονται πρὸς τὸν Καίσαρα: ὁ Κότος, ἵππαρχος, ὅστις κατὰ τὰς τελευταίας ἀρχαιρεσίας ἔσχε διαφορὰν πρὸς τὸν Κομβικτολιτάβην· ὁ Καβαρίλλοι, ὅστις μετὰ τὴν ἀν πόστασιν τοῦ Διταβικοῦ προΐστατο τῶν πεζικῶν δυνάμεων, καὶ ὁ Ἐπορέδοριξ, οὗ στρατηγοῦντος οἱ Δίδουοι πρὸ τῆς ἀπ φίξεως τοῦ Καίσαρος εἶχον πολεμήσῃ πρὸς τοὺς Σηκουανούς.
68. Αφ' οὗ ἅπαν τὸ ἱππικὸν ἐτράπη εἰς φυγὴν, ὁ Βερκιγ γέτοριξ ἐπανήγαγε τὰς δυνάμεις, ὅπως εἶχε κατατάξη αυτ τὰς πρὸ τοῦ στρατοπέδου, καὶ εὐθὺς ἤρξατο νὰ πορεύηται πρὸς τὴν ᾿Αλεξίαν, ἥτις εἶναι πόλις τῶν Μανδουβίων, καὶ διέταξε ταχέως νὰ ἐξαχθῶσιν αἱ ἀποσκευαὶ ἐκ τοῦ στρατο- πέδου καὶ νὰ παρακολουθήσωσιν αὐτόν. Ὁ δὲ Καῖσαρ και ταλιπών δύο λεγεώνας πρὸς φρουράν τῶν εἰς τὸν ἐγγυτάτω λόφον μετακομισθεισῶν ἀποσκευών, καταδιώξας, ἐφ' ὅσον ἐ- πέτρεπεν ἡ ὥρα τῆς ἡμέρας, τοὺς ἐχθροὺς καὶ περὶ τοὺς τρισχιλίους ἐκ τῶν ὀπισθοφυλάκων φονεύσας, τῇ ὑστεραία ἐστρατοπέδευσε παρὰ τὴν ᾿Αλεξίαν. Κατασκοπήσας δὲ τὴν θέσιν τῆς πόλεως καὶ ἐκφοβήσας τοὺς ἐχθροὺς, διότι εἶχεν ἡττηθῇ τὸ ἱππικὸν αὐτῶν, εἰς 8 μέρος τοῦ στρατοῦ μάλιστα ἐπίστευον, προτρέψας τοὺς στρατιώτας πρὸς τὸν πόνον ἦρα ξατο νὰ περιχαρακοῖ τὴν πόλιν.
69. Αὐτὴ δὲ ἡ πόλις ᾿Αλεξία ἔκειτο ἐπὶ τῆς κορυφῆς λό φου, πάνυ ὑψηλοῦ τόπου, ὥστε δὲν ἐφαίνετο ἁλώσιμος εἰμὴ διὰ πολιορκίας· τούτου τοῦ λόφου τοὺς πρόποδας δύο ἐκ δύο μερῶν ποταμοὶ ἔκλυζον. Πρὸ τῆς πόλεως εξετείνετο πετ διὰς περὶ τὰ τέσσαρα καὶ εἴκοσι στάδια κατὰ τὸ μῆκος· ἐκ πάντων δὲ τῶν ἄλλων μερῶν λόφοι ἐν μετρία ἀποστάσει (ἀπὸ τοῦ λόφου τῆς πόλεως) ισοϋψεῖς περιεκύκλουν τὴν πό λιν. Ὑπὸ δὲ τὸ τεῖχος, ὅπερ μέρος τοῦ λόφου ἔβλεπε πρὸς ἀνατολὰς, πάντα τοῦτον τὸν τόπον ἀνεπλήρωσαν αἱ δυνά μεις τῶν Γαλατῶν καὶ πρόσθεν ἤγαγον τάφρον καὶ περίβολον ἐξ ποδῶν τὸ ὕψος. Τῆς δ᾽ ὀχυρώσεως, ἥτις κατεσκευάζετο ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων, ἡ περίοδος περιείχεν ὀγδοήκοντα καὶ ὀκτὼ στάδια. Τὸ στρατόπεδον ἔκειτο ἐν ἐπιτηδείοις τόποις καὶ ἐνταῦθα ἦσαν κατεσκευασμένα εἴκοσι καὶ τρία φρούρια, ἐν οἷς τὴν μὲν ἡμέραν ἐτίθεντο φρουραί, ἵνα μή τις έξοδος (τῶν ἐχθρῶν) γείνη αἰφνιδίας, τὴν δὲ νύκτα αὐτὰ ταῦτα καὶ τείχοντο ὑπὸ προφυλάκων καὶ ἰσχυρῶν φρουρῶν.
70. Τοῦ ἔργου διατεθέντος γίνεται ἱππομαχία ἐν ταύτῃ τῇ πεδιάδι, ἥτις, ὡς ἀνωτέρω εδηλώσαμεν, κειμένη μεταξύ τῶν λόφων ἐξετείνετο τεσσάρα καὶ εἴκοσι στάδια κατὰ τὸ μήκος. Σφοδρότατα ἑκατέρωθεν μάχονται. Εἰς τοὺς ἡμε τέρους πονοῦντας πέμπει ὁ Καῖσαρ πρὸς ἐπικουρίαν τοὺς Γερα μανοὺς καὶ καθίστησι τὰς λεγεώνας πρὸ τοῦ στρατοπέδου, ἵνα μή τις έξοδος γείνη αἰφνιδίως ὑπὸ τοῦ πεζικοῦ τῶν ἔχε θρῶν. Προστεθείσης δὲ τῆς ἐπικουρίας τῶν λεγεώνων, τῶν μὲν ἡμετέρων τὸ θάρρος αὐξάνεται, οἱ δὲ ἐχθροὶ εἰς φυγὴν τρα πέντες αὐτοὶ ἑαυτοῖς διὰ τὸ πλῆθος γίνονται ἐμποδὼν καὶ συνωθοῦνται εἰς τὰς πύλας, αἵτινες εἶχον ἀφεθῇ στεναί. Οι δὲ Γερμανοί καταδιώκουσιν αὐτοὺς σφοδρότερον μέχρι τῶν ὀχυρωμάτων. Γίνεται μεγάλη σφαγή τινὲς δὲ καταλιπόν τες τοὺς ἵππους ἐπιχειροῦσε νὰ διαβῶσι τὴν τάφρον καὶ νὰ ὑπερπηδήσωσι τὸν περίβολον. Τότε ὁ Καῖσαρ διατάττει τὰς λεγεώνας, ἃς εἶχε καταστήσῃ πρὸ τοῦ ὀχυρώματος, νὰ προσ κινηθῶσιν ὀλίγον. Οὐχ ἧττον διαταράττονται οἱ ἐντὸς τῶν ὀχυρωμάτων Γαλάται· διότι νομίζοντες ὅτι παραχρῆμα θα ἐπέλθωσι καθ᾽ αὑτῶν παραγγέλλουσιν εἰς τὰ ὅπλα τινὲς δὲ καταπεπληγμένοι εἰσορμῶσιν εἰς τὴν πόλιν. Ο Βερκιγγέ- τορις διατάττει νὰ κλεισθώσιν αἱ πύλαι, ἵνα μὴ γυα μνωθῇ τὸ στρατόπεδον. Οἱ Γερμανοί λοιπὸν πολλοὺς μὲν φονεύσαντες, παμπόλλους δὲ ἵππους συλλαβόντες ἀπέρα χονται.
71. Ὁ δὲ Βερκιγγέτοριξ, πρὶν ἢ αἱ ὀχυρώσεις ἐκτελεσ σθῶσιν ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων, ἀποφασίζει νὰ ἀποπέμψῃ ἅπαν τὸ ἱππικόν. Εἰς αὐτοὺς ἀποχωροῦντες παραγγέλλει, ἕκαστος τὰ προσέλθῃ εἰς τὴν πόλιν αὐτοῦ καὶ νὰ συναθροίσωσι πρὸς τὸν πόλεμον πάντας, οἵτινες διὰ τὴν ἡλικίαν δύνανται να φέρωσιν ὄπλα. Εκτίθησι τὰς πρὸς ἐκείνους εὐεργεσίας αὐτοῦ καὶ ἐπιμαρτύρεται, να φροντίσωσι περὶ τῆς ἑαυτῶν σωτή ρίας καὶ νὰ μὴ παραδώσωσιν πρὸς βάσανον εἰς τοὺς ἐχθροὺς αὐτόν, ὅστις ἄριστα εἰργάσθη ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἐλευθερίας. Ἐὰν δὲ φανῶσιν ἀμελέστεροι, δεικνύει ὅτι μετ' αὐτοῦ θέ λουσιν ἀπολεσθῆ ὀγδοήκοντα χιλιάδες ἐπιλέκτων ἀνδρῶν, Υπολογίσας δὲ (λέγει ὅτι) μόλις έχει διὰ τριάκοντα ημέρας σίτον, ἀλλὰ μετὰ φειδοῦς δύναταί τις νὰ καρτερήτῃ καὶ ὀλίγῳ περὶ πλέον. Ταῦτα παραγγείλας, ὅπου τὸ ἔργον 4- μῶν εἶχε διακοπή, κατὰ τὴν δευτέραν φυλακὴν πέμπει ἐν σιγῇ τὸ ἱππικόν. Διατάττει νὰ φέρωσι πρὸς αὐτὸν πάντα τὸν σίτον ὁρίζει δὲ ποινὴν θανάτου κατ' ἐκείνων, οἵτινες δὲν ἤθελον ὑπακούσης καὶ τὰ μὲν κτήνη, ὧν πάμπολλα εἶ- χον συγκομισθῇ ὑπὸ τῶν Μανδουβίων, διανέμει κατ' ἄνδρας ἀλλὰ τὸν σῖτον ἄρχεται νὰ προσμετρῇ φειδωλῶς καὶ κατ' όν λίγον εἰς τοὺς στρατιώτας. Πάσας δὲ τὰς δυνάμεις, ἂς πρὸ τῆς πόλεως εἶχε καταστήση, εἰσήγαγεν εἰς τὴν πόλιν. Κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον παρασκευάζεται νὰ ἀναμένῃ ἐπικουρίαν τῆς Γαλατίας καὶ νὰ ἐξακολουθῇ τὸν πόλεμον,
72. Ταῦτα μαθὼν παρὰ τῶν αὐτομόλων καὶ τῶν αἰχμα λώτων ὁ Καίσαρ διατάττει τὴν ὀχύρωσιν κατὰ τὸν ἐφεξῆς τρόπον. Ἤγαγε τάφρον εἴκοσι ποδῶν μετὰ καθέτων πλευ ρῶν, ὥστε τὸ ἔδαφος ταύτης τῆς τάφρου νὰ ἦναι κάτω τά- τον εὐρύ, ὅσον καὶ ἄνω τὰ χείλη αὐτῆς διίσταντο ἀπὸ δὲ ταύτης τῆς τάφρου τετρακοσίους πόδας ὀπίσω ἤγαγε πάντα τὰ ἄλλα ὀχυρώματα, καὶ τοῦτο ἐπὶ τῷ σκοπῷ, ἐπειδὴ ἐξ ἀνάγκης εἶχε περιλάβη τοσοῦτο διάστημα καὶ δυσκόλως ἦτ δύνατο νὰ περιζωσθῇ τὸ ὅλον διὰ στεφάνου στρατιωτών, ἵνα μὴ ἢ διὰ νυκτὸς τὸ πλῆθος τῶν ἐχθρῶν ἐξ ἀπροόπτου προσβάλη τὰ ὀχυρώματα, ἢ μεθ᾿ ἡμέραν ῥίπτωσι βέλη κατά τῶν ἡμετέρων τῶν ἐπὶ τὸ ἔργον τεταγμένων. Τοῦτο τὸ διάστημα διαλιπών ἤγαγε δύο ἑτέρους τάφρους πεντεκαίδεκα ποδῶν τὸ πλάτος ὁμοίως καὶ τὸ βάθος τούτων τὴν ἐνδοτέ μαν, ἐν πεδινοῖς καὶ ταπεινοῖς τόποις κειμένην, ἐπλήρωσεν ὕδατος παροχετεύσας αὐτὸ ἐκ τοῦ ποταμοῦ. Ὄπισθεν αὐτῶν ἀνήγειρε χῶμα καὶ χαράκωμα δώδεκα ποδῶν. Εἰς τοῦτο προσέθηκε θωράκιον καὶ ἐπάλξεις, ἐν ᾧ μεγάλα στελέχη ἐξεῖχον κατὰ τὰς συναρμογὰς τῶν θωρακίων καὶ τοῦ χώματ τος, ἵνα ἀποκωλύωσι τὴν ἀνάβασιν τῶν ἐχθρῶν. Ὅλον δὲ τὸ ἔργον περιέβαλε διὰ πύργων, οἵτινες διίσταντο ἀλλή λων ὀγδοήκοντα πόδας.
73. Ἦτο λοιπὸν ἀνάγκη ταυτοχρόνως νὰ ξυλεύωνται, νὰ ἐπισιτίζωνται καὶ νὰ κατασκευάζωσι τοσαῦτα ὀχυρών ματα, ὥστε οἱ ἡμέτεραι δυνάμεις, ἐπειδὴ προέβαινον μα κρὰν τοῦ στρατοπέδου, ἦσαν πάντοτε ἠλαττωμέναι καὶ μάλιστα ἐνίοτε οἱ Γαλάται ἀπεπειρῶντο νὰ προσβάλλωσι τὰ ἡμέτερα ἔργα καὶ διὰ πλείστων πυλῶν βιαιότατα νὰ ἐξορμῶσιν ἐκ τῆς πόλεως. Διὰ ταῦτα ὁ Καῖσαρ ἐνόμισεν άπ ναγκαῖον νὰ προσθέσῃ τι εἰς ταῦτα τὰ ἔργα, ἵνα ὀλιγώτε ροι στρατιῶται δύνανται νὰ ὑπερασπίζωσι τὰ ὀχυρώματα. Οθεν ἀποκόψας στελέχη δένδρων ἔχοντα πάνυ στερεούς κλά δους καὶ τούτων τὰς ἄκρας ἀποξέσας καὶ ἀποξύνας ἦγε συν νεχεῖς τάφρους πέντε ποδῶν τὸ βάθος. Ενταῦθα ἐκεῖνα τὰ στελέχη ἐμβαλλόμενα καὶ ἀπὸ τῶν κατωτάτω στερεούμενα, ἵνα μὴ δύνανται νὰ ἀνασπασθῶσι, ἐξεῖχον μόνον κατὰ τοὺς κλάδους. Πέντε τάξεις τούτων ἦσαν συνδεδεμέναι πρὸς ἀλ λήλας καὶ ἐμπεπλεγμέναι· ἔνθα ὅσοι εἰσήρχοντο, ἐνέπιπτον ἐπὶ τῶν ὀξυτάτων σκολόπων. Τούτους ἐκάλουν κίππους (cippos). Πρὸ τούτων πλαγίας τάξεις κατὰ χιασμὸν διατ τάττοντες ὤρυττον βόθρους τριῶν ποδῶν τὸ βάθος, κατά μικρὸν στενουμένους, πρὸς τὰ κάτω. Ενταῦθα δὲ ἐνεβάλο λοντο στρογγύλα καὶ περιμήκη στελέχη τὸ πάχος μηρού, πρὸς τὰ ἄνω ἀπωξυσμένα καὶ προκεκαυμένα, οὕτως, ὥστε δὲν ἐξεῖχον τῆς γῆς πλέον τῶν τεσσάρων δακτύλων ἅμα δὲ πρὸς βεβαίωσιν καὶ στερέωσιν τούτων εἰς (ἐν ἑκάστῳ βότ θρω) ποὺς ἀπὸ τοῦ κατωτάτου ἐδάφους ἐπληροῦτο τῆς καὶ κατεπατεῖτο, τὸ δ᾽ ἐπίλοιπον μέρος τοῦ βόθρου ἐπεκαλύ πτετο διὰ λύγων καὶ θάμνων, ἵνα ἀποκρύπτη τὴν ἐνέδραν. Ὀκτὼ τοιαῦται τάξεις ἀχθεῖσαι διίσταντο ἀλλήλων τρεῖς πόδας. Τοῦτο τὸ εἶδος διὰ τὴν ὁμοιότητα τοῦ ἄνθους ἐ- κάλουν λείριον (lilium). Πρὸ τούτων ῥάβδοι ἑνὸς ποδὸς τὸ μῆκος μετὰ σιδηρῶν ἀγκίστρων ἐμπεπηγμένων ὅλαι κατε κρύπτοντο εἰς τὴν γῆν καὶ ἐν μετρίᾳ ἀπ' ἀλλήλων ἀποστάσει ἐγκατεσπείρονται ταῦτα δὲ ὦ όμαζον κέντρα (stianules).
74. Μετὰ τὴν ἐπιτέλεσιν τούτων ἐκλέξας χωρία ὡς ἠδι νήθη ἐπιτηδειότατα, ἀναλόγως τῆς φύσεως τοῦ τόπου, περιλα Εὼν ἑκατὸν καὶ δώδεκα στάδια κατεσκεύασεν ὅλως ὅμοια ήτ χυρώματα, κατ' ἐναντίαν τοῖς προτέροις διεύθυνσιν, κατὰ τοῦ ἔξωθεν ἐχθρος, ἵνα μηδὲ διὰ μεγάλου πλήθους, ἐὰν οὕτω συμβῆ (αὐτοῦ ἀπελθόντος), αἱ φρουραὶ τῶν ὀχυρω μάτων δύνανται να προσβληθῶσι πανταχόθεν καὶ ἵνα μὴ ἀναγκασθῇ ἐπικινδύνως νὰ ἐξέλθῃ τοῦ στρατοπέδου, διατάτε τει πάντας νὰ συγκομίσωσι χόρτον καὶ σἴτον διὰ τριάκοντα ἡμέρας.
75. Ἐν ᾧ ταῦτα ἐπράττοντο παρὰ τῇ ᾿Αλεξία, οἱ Γα- λάται κηρύξαντες σύνοδον τῶν ἀρχόντων, ἀποφασίζουσι νὰ μὴ συγκαλέσωσι πάντας τοὺς δυναμένους νὰ φέρωσιν ὅπλα, ὡς ἠθέλησεν ὁ Βερκιγγέταριξ, ἀλλὰ νὰ παραγγείλωσιν ὡρι σμένον ἀριθμὸν ἐξ ἑκάστης πόλεως, μήπως, ἐὰν τοσοῦτον πλῆθος συῤῥεύση, δὲν δύνανται μήτε νὰ κυβερνῶσι, μήτε νὰ διαχωρίζωσι τοὺς ἑαυτῶν, μήτε νὰ φροντίζωσι περὶ ἐπισιτι σμοῦ, Παραγγέλλουσι μὲν λοιπὸν εἰς τοὺς Αἰδούους καὶ τοὺς ὑποτελεῖς αὐτῶν, τοὺς λεγουσιαβούς, τοὺς ᾿Αμβλουαρήτους, τοὺς Αὐλέρκους Βραχνόβικας καὶ τοὺς Βραννουΐους τριάκοντα καὶ πέντε χιλιάδας· τοσούτους δ' ὁμοίως εἰς τοὺς ᾿Αρβερνοὺς καὶ τοὺς συμμάχους αὐτῶν, τοὺς Ελευθέρους Καδούρκους, τοὺς Γαβαλούς, τοὺς Βελλανίους, οἵτινες συνειθίζουσι να ἶναι ὑπὸ τὴν ἀρχὴν τῶν ᾿Αρβερνῶν· εἰς δὲ τοὺς Σηκουανούς, τοὺς Σένονας, τοὺς Βιτούριγας, τοὺς Σάντονας, τοὺς Ρουθη νοὺς καὶ τοὺς Καρνούτους δώδεκα χιλιάδας· εἰς δὲ τοὺς Βελ λουάκους δέκα χιλιάδας· ὀκτὼ δὲ εἰς τοὺς Πίκτονας, τοὺς Τού ρονας, τοὺς Παρισίους καὶ τοὺς Βλουπτίους· εἰς δὲ τοὺς ᾿Αμε βιανούς, τοὺς Μεδιοματρικούς, τοὺς Πετροκορίους, τοὺς Νερου ους, τοὺς Μορινοὺς καὶ τοὺς Νιτιέβριψας πέντε χιλιάδας του σούτους καὶ εἰς τοὺς Αὐλέρκους Κενομανούς· εἰς δὲ τοὺ; Αν τρεβάτους τέσσαρας εἰς τοὺς Βελιοκασσεῖς ὁμοίως· εἰς δὲ τοὺς Λεμοβίκους καὶ τοὺς Αὐλέρκους Εβουράδικας τρεῖς εἰς δὲ τοὺς Ῥαυρακοὺς καὶ τοὺς Βοΐους δύο τριάκοντα δὲ χιλιάδας εἰς συμπάσας τὰς πόλεις, αἵτινες κεῖνται παρὰ τὸν εἰκεανὸν καὶ κατὰ τὴν συνήθειαν αὐτῶν καλοῦνται ᾿Αρεμορικαί, ἐν οἷς εἶναι· οἱ Κουριοσολῖται, οἱ Ρήδονες, οἱ Αμβιβάριοι, οἱ Κάλητες, οἱ Οσισμοι, οἱ Δεξόβιοι καὶ οἱ Οὐνέλλοι. Εκ τούτων οἱ Βελ- λούακοι δὲν συνεπλήρωσαν τὸν παραγγελθέντα αριθμόν, διότι ἔλεγον ὅτι ἤθελον πολεμήσῃ πρὸς τοὺς Ῥωμαίους ἐπὶ τῷ ἰδίῳ ὀνόματι καὶ τῇ κρίσει καὶ εἰς οὐδενὸς ἀρχὴν ἤθελον ὑπακούση παρακληθέντες ὅμως ὑπὸ τοῦ Κομμίου διὰ τὴν πρὸς αὐτὸν ξενίαν ἔπεμψαν καὶ αὐτοὶ δύο χιλιάδας.
76. Παρὰ τούτου τοῦ Κομμίου, ὡς πρότερον ἐδηλώσαμεν, ὁ Καίσαρ ἔτυχεν ἐν τῇ Βρεταννίᾳ κατὰ τὰ προηγούμενα ἔτη πιστῆς καὶ χρησίμου βοηθείας· ὅθεν ἀντὶ τούτων τῶν εὐεργε σιῶν ἐκεῖνος διέταξεν ἡ πόλις αὐτοῦ νὰ εἶναι ἀτελής, ἀπέ δωκε τὰ δίκαια καὶ τοὺς νόμους καὶ προσένειμεν εἰς αὐτὴν τοὺς Μορινοὺς ὡς ὑπηκόους. Ἀλλ᾿ ὅμως τοσαύτη ὑπῆρξεν ἡ ομοφροσύνη συμπάσης τῆς Γαλατίας πρὸς ἄμυναν τῆς ἐλευ θερίας καὶ ἀνάκτησιν τῆς προτέρας πολεμικῆς δόξης, ὥστε οὔτε ὑπὸ τῶν εὐεργεσιῶν οὔτε ὑπὸ τῆς μνήμης τῆς φιλίας ἀν πετρέποντο, ἀλλὰ πάντες πάσῃ ψυχῇ καὶ δυνάμει ἐσπούδα ζον περὶ τοῦτον τὸν πόλεμον. Συναθροίσαντες δὲ ὀκτὼ χι λιάδας ἱππέων καὶ περὶ τὰς διακοσίας πεντήκοντα χιλιάδας πεζῶν ἐπεθεώρουν καὶ ἠρίθμουν αὐτοὺς ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Αἰ δούων καὶ καθίστασαν ἡγεμόνας αὐτῶν. Εἰς τὸν Κόμμιον ᾿Α τρέβατον, εἰς τοὺς Αἰδούους Βιριδόμπρον καὶ πορεδάριγα καὶ εἰς τὸν ᾿Αρβερνὸν Βερκατσιβέλλαυνον, ἀνεψιόν τοῦ Βερκιγγε τάριγος, παραδίδεται ἡ ἀνωτάτη ἡγεμονία. Τούτοις παρακα θίστανται ἄνδρες ἐκλεκτοί ἐκ τῶν πόλεων, ἵνα τῇ συμβουλή αὐτῶν πράττηται ὁ πόλεμος, Πάντες λοιπὸν πρόθυμοι καὶ θαῤῥαλέοι πορεύονται ἐπὶ τὴν ᾿Αλεξίαν, καὶ οὐδεὶς ἐκ πάντων ὑπῆρχεν, ὅστις ἐνόμιζεν ὅτι οἱ Ρωμαῖοι ἤθελαν δυνηθῇ νὰ ὑποφέρωσι καὶ μόνον τὴν ὄψιν τοσούτου πλήθους, καὶ μάλι στα ἐν τῇ ἀμφιῤῥόπῳ μάχη, ἐν ᾧ ἀφ' ἑνὸς μὲν οἱ ἐκ τῆς πό λεως ἐξορμήσαντες ἤθελον μάχωνται, ἀφ' ἑτέρου δὲ ἔξωθεν ἤθελον βλέπωνται τοσαῦται ἱππικαὶ καὶ πεζικαὶ δυνάμεις.
71. ᾿Αλλ' οἱ ἐν τῷ ᾿Αλεξίᾳ πολιορκούμενοι, ἐπειδὴ παν ρελθούσης μὲν τῆς ἡμέρας, καθ᾿ ἣν περιέμενον τὸ ἐπικουρε κὸν τῶν οἰκείων, πάντα δὲ τὸν σίτον καταναλώσαντες δὲν ἐγίνωσκον τὰ ἐν τοῖς Αἰδούοις πραττόμενα, συγκαλέσαντες σύνοδον ἐπὶ πολὺ συνεσκέπτοντο περί τῆς ἐκβάσεως τῆς τύ χης αὐτῶν. Ποικίλων δὲ γνωμῶν λεχθεισῶν, διότι οἱ μὲν ἀπεφαίνοντο ὑπὲρ τῆς παραδόσεως, οἱ δέ, ἐφ' ὅσον ὑπῆρχαν δυνάμεις, ὑπὲρ τῆς ἐξόδου, νομίζομεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ παρ ραδράμωμεν τὸν λόγον τοῦ Κριτογνάτου διὰ τὴν ἰδιάζουσαν καὶ ἀνόσιον αὐτοῦ ὠμότητα. Οὗτος ἐπιφανέστατος τὸ γένος ἐν τοῖς ᾿Αρβερνοῖς καὶ τὰ μάλιστα τιμώμενος: «Ουδέν», εἶπε, αμέλλω νὰ εἴπω περὶ τῆς γνώμης ἐκείνων, οἵτινες τὴν αἰσ χροτάτην δουλείαν ἀποκαλοῦσι διὰ τοῦ ὀνόματος τῆς παρα δόσεως, διότι φρονῶ ὅτι οὗτοι δὲν πρέπει νὰ θεωρῶνται που λίται οὐδὲ νὰ παραλαμβάνωνται εἰς τὰ συμβούλια. ᾿Απο τείνω τὸν λόγον πρὸς ἐκείνους, οἵτινες ἐπιδοκιμάζουσι τὴν ἔξοδον, ὧν ἐν τῇ συμβουλῇ, κατὰ τὴν κρίσιν πάντων ὑμῶν, φαίνεται ὅτι ὑπολείπεται ἡ μνήμη τῆς παλαιᾶς ἡμῶν ἀν δρείας. ᾿Αλλὰ τοῦτο εἶναι μαλακότης ψυχῆς καὶ ὄχι ἀνδρεία, τὸ νὰ μὴ δύναταί τις καὶ ἐπ' ὀλίγον χρόνον νὰ ὑποφέρῃ τὴν ἔνδειαν. Οἱ ἑκουσίας προσφέροντες ἑαυτοὺς εἰς τὸν θάνατον εὑρίσκονται εὐκολώτερον, ἢ οἱ καρτερικῶς φέροντες τὴν λύ πην. Καὶ ἐγὼ θὰ ἐπεδοκίμαζον τὴν γνώμην ταύτην (τοσού τον ἰσχύει παρ' ἐμοὶ τὸ ἀξίωμα), ἐὰν ἔβλεπον ὅτι οὐδεμία ἄλλη ζημία ἤθελε προέλθη παρὰ τὴν τῆς ζωῆς ἡμῶν ἀλλὰ βουλευόμενοι πρέπει νὰ λαμβάνωμεν ὑπ' ὄψιν πᾶσαν τὴν Γα- λατίαν, ἣν ἐξηγείραμεν πρὸς βοήθειαν ἡμῶν αὐτῶν. Τί θέρ ῥος νομίζετε ὅτι θὰ ἔχωσιν οἱ ἡμέτεροι συγγενεῖς καὶ ὅμαιμοι, ἐὰν ἐν ἑνὶ τόπῳ φονευθῶσιν ὀγδοήκοντα χιλιάδες ἀνδρῶν, ἐὰν ἀναγκασθῶσιν ἐπ' αὐτῶν σχεδόν τῶν πτωμάτων νὰ συν άψωσι μάχην; Μὴ λοιπὸν ἀποστερεῖτε τῆς ὑμετέρας βοη θείας τούτους, οἵτινες χάριν τῆς σωτηρίας ὑμῶν παρημέλη σαν τὸν ἴδιον κίνδυνον, μηδὲ διὰ τῆς ὑμετέρας μωρίας και ἀπερισκεψίας ἢ διὰ τῆς ἀσθενείας τῆς ψυχῆς ταπεινοῦτε πᾶς σαν τὴν Γαλατίαν καὶ ὑποβάλλετε εἰς διηνεκή δουλείαν
- Η, ἐπειδὴ δὲν ἦλθον κατὰ τὴν ῥητὴν ἡμέραν, ἀμφιβάλλετε
περὶ τῆς πίστεως καὶ τῆς σταθερότητος αὐτῶν; Τί λοιπόν; Μήπως νομίζετε ὅτι οἱ Ρωμαῖοι ταλαιπωρούνται καθ' ἑκάτ στην περὶ ἐκείνας τὰς ἔξω ὀχυρώσεις χάριν τέρψεως; Ἐὰν δὲν δύνασθε διὰ τῶν ἀγγελιῶν ἐκείνων νὰ πληροφορηθῆτε, ἀφ᾽ οὗ πᾶσα πρόσοδος ἀπεκλείσθη, τούτους μετεχειρίσθητε μάρτυρας ὅτι ἐγγὺς εἶναι ἡ ἔλευσις αὐτῶν· ὅπερ πάνυ φοβούν μενοι ἐκεῖνοι ἡμέρας καὶ νυκτὸς διατρίβουσι περὶ τὸ ἔργον. Τί λοιπὸν εἶναι ἡ συμβουλή μου; Νὰ πράξωμεν ὅ,τι ἔπρα ξαν οἱ ἡμέτεροι πρόγονοι ἐν οὐδαμῶς ἴσῳ πολέμῳ· οἵτινες εἰς τὰς πόλεις συνωσθέντες καὶ ὑπὸ τῆς αὐτῆς ἐνδείας πιεζόμεν νοι ἔζησαν ἀπὸ τῶν σωμάτων ἐκείνων, οἵτινες ἐφαίνοντο ἄν χρηστοι πρὸς τὸν πόλεμον καὶ δὲν παρέδωκαν ἑαυτοὺς εἰς τοὺς ἐχθρούς. Τούτου καὶ παράδειγμα ἂν δὲν εἴχομεν, ὅμως ἤθελαν κρίνῃ κάλλιστον, χάριν τῆς ἐλευθερίας νὰ εἰσαχθῇ καὶ νὰ παραδοθῇ εἰς τοὺς μεταγενεστέρους. Διότι τί εἶχεν ἐκεῖνος ὁ πόλεμος ὅμοιον (πρὸς τοῦτον); Οι Κίμβροι λεηλατ τήσαντες τὴν Γαλατίαν καὶ μεγάλην δυστυχίαν ἐπενεγκόν τες, ἐπὶ τέλους τοὐλάχιστον ἐξῆλθον τῆς χώρας ἡμῶν καὶ ἀλλαχόσε ἀπῆλθον· τὰ δίκαια, τοὺς νόμους, τοὺς ἀγρούς, τὴν ἐλευθερίαν κατέλιπον εἰς ἡμᾶς. Οἱ Ρωμαῖοι ὅμως τέ ἄλλο ζητοῦσιν ἢ τί θέλουσιν, ἢ ὑπὸ φθόνου κινούμενοι νὰ ἐγε κατοικίζωνται ἐν τοῖς ἀγροῖς καὶ ταῖς πόλεσι τούτων, οὓς ἐκ φήμης ἔμαθον ὡς εὐγενεῖς καὶ ἰσχυροὺς ἐν τῷ πολέμῳ, καὶ νὰ ἐπιβάλλωσιν εἰς αὐτοὺς αἰώνιον δουλείαν ; Διότι ἐπ᾽ οὐ δεμιά ἄλλη συνθήκη ἐπολέμησάν ποτε. Ἀλλ᾿ ἐὰν ἀγνοῆτε τὰ ἐν ἔθνεσι πολὺ ἀπέχουσιν ἀφ᾿ ἡμῶν πραττόμενα, ἀποβλέ ψατε εἰς τὴν ὅμορον Γαλατίαν, ἥτις εἰς ἐπαρχίαν καταντήσασα, τοῦ δικαίου καὶ τῶν νόμων αὐτῆς μεταβληθέντων καὶ ὑπου ταχθεῖσα εἰς τοὺς πελέκεις πιέζεται ὑπὸ διηνεκούς δουλείας.
78. Ψηφοφορίας γενομένης ἀποφασίζουσιν, ἐκεῖνοι μέν, οἵτινες διά τινα νόσον ἢ διὰ τὴν ἡλικίαν εἶναι ἄχρηστοι πρὸς τὸν πόλεμον, νὰ ἐξέλθωσι τῆς πόλεως, αὐτοὶ δὲ πάν των νὰ ἀποπειραθῶσι, πρὶν ἢ καταντήσωσιν εἰς τὴν γνώμην τοῦ Κριτογνάτου ἀλλ' ἐὰν τὸ πρᾶγμα ἀναγκάζῃ καὶ τὸ ἐπι κουρικὸν βραδύνη, πρέπει ἐκείνην μᾶλλον τὴν συμβουλὴν να μεταχειρισθῶσιν ἢ νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς συνθήκην παραδόσεως ἢ εἰρήνης. Οἱ Μανδούβιοι, οἵτινες ἐδέξαντο αὐτοὺς εἰς τὴν πόλιν, μετὰ τῶν γυναικῶν καὶ παίδων ἀναγκάζονται νὰ ἐξ ἐλθωσιν. ᾿Αφ᾽ οὗ δὲ ἐπλησίασαν εἰς τὰ ὀχυρώματα τῶν Ῥω μαίων, κλαίοντες πάση δεήσει ἱκέτευον, νὰ δεχθῶσιν αὐτ τοὺς ὡς δούλους καὶ νὰ παράσχωσι τροφήν. Αλλ' ὁ Καῖσαρ διατάξας ἐπὶ τοῦ χαρακώματος φύλακας ἀπεκώλυε νὰ δέν χονται αὐτούς.
79. Ἐν τοσούτῳ ὁ Κόμμιος καὶ οἱ λοιποὶ ἡγεμόνες, εἰς οὕς ἐπετράπη ἡ ἀνωτάτη ἡγεμονία, πανστρατιά φθάνουσι παρὰ τὴν ᾿Αλεξίαν καὶ καταλαβόντες λόφον τινὰ ἐκτὸς τῆς πόλεως στρατοπεδεύουσιν ὄχι πλέον τῶν ὀκτὼ σταδίων ἀπὸ τῶν ἡμετέρων ὀχυρωμάτων. Τῇ δ᾽ ὑστεραίᾳ ἐξαγαγόν τες τὸ ἱππικὸν ἐκ τοῦ στρατοπέδου πληροῦσι πᾶσαν ἐκείνην τὴν πεδιάδα, ἥτις, ὡς ἐδηλώσαμεν, ἐκτείνεται τέσσαρα καὶ εἴκοσι στάδια κατὰ τὸ μῆκος, καὶ ὀλίγον ἀπὸ τοῦ τόπου τούτου ἀπομακρύναντες τὰς πεζικὰς δυνάμεις καθιστῶσιν αὐτ τὰς ἐπὶ τῶν ἄκρων. Ἐκ τῆς πόλεως ᾿Αλεξίας ὑπῆρχεν ἀπο ψις ἐπὶ τὸ πεδίον τῆς μάχης. Αμα λοιπὸν ἰδόντες τὸ ἐπι κουρικὸν συντρέχουσι συγχαίρουσιν ἀλλήλοις καὶ πάντων αἱ ψυχαὶ κινοῦνται εἰς εὐθυμίαν. Οθεν ἐξαγαγόντες τὰς δυνά μεις στρατοπεδεύουσι πρὸ τῆς πόλεως καὶ τὴν ἐγγυτάτω τά φρον ἐπικαλύπτουσι διὰ πλεγμάτων και πληροῦσι χώματος καὶ ἑτοιμάζονται πρὸς ἔξοδον καὶ πασανδήποτε τύχην. 80. Ὁ Καίσαρ διατάξας ἅπαντα τὸν στρατὸν ἑκατέρω θεν τῶν ὀχυρωμάτων, ἵνα, ἐὰν ἶναι ἀνάγκη, ἕκαστος και τέχη καὶ γινώσκῃ τὴν ἑαυτοῦ τάξιν, διατάττει νὰ ἐξαγά γωσι τὸ ἱππικὸν ἐκ τοῦ στρατοπέδου καὶ νὰ συνάψωσι μά χην. Εκ πάντων τῶν στρατοπέδων, ἅπερ κύκλῳ κατεῖχον τὰς ἄκρας, ὑπῆρχεν ἄποψις, καὶ πάντες οἱ στρατιῶται μετέω ροι ἀνέμενον τὴν ἔκβασιν τῆς μάχης. Οι Γαλάται μεταξύ τῶν ἱππέων παρενέβαλον ὀλίγους τοξότας καὶ εὐζώνους ἐλα- φρῶς ὡπλισμένους, ἵνα βοηθώσι τοὺς ἑαυτῶν ὑποχωροῦντας καὶ ὑπομένωσι τὰς ἐφόδους τῶν ἡμετέρων, Ὑπὸ τούτων πλεῖστοι ἐξ ἀπροόπτου τραυματισθέντες ὑπεχώρουν τῆς μά χης. Ἐπειδὴ δὲ οἱ Γαλάται ἐθάῤῥουν ὅτι οἱ ἑαυτῶν ἦταν ἀνώτεροι ἐν τῇ μάχῃ καὶ ἔβλεπον ὅτι οἱ ἡμέτεροι ἐπιέζοντα ὑπὸ τοῦ πλήθους, πανταχόθεν καὶ οἱ πολιορκούμενοι καὶ οἱ ἐλθόντες πρὸς βοήθειαν αὐτῶν διὰ κραυγῆς καὶ ἀλαλαγμού ἀνεθάῤῥυνον τοὺς ἑαυτῶν. Ἐπειδὴ δὲ ἡ μάχη ἐγίνετο ενώ- πιον πάντων καὶ οὐδεμία λαμπρὰ ἢ αἰσχρὰ πράξις ἠδύνατα να κρυφθῆ, ἑκατέρους παρότρυνε πρὸς ἀρετὴν καὶ ἡ ἐπιθυ μία τῆς δόξης καὶ ὁ φόβος τῆς ἀτιμίας. Ἐν ᾧ δὲ, τῆς νέα της οὔσης ἀμφιβόλου, ἐμάχοντο ἀπὸ τῆς μεσημβρίας μέχρι τῆς δύσεως τοῦ ἡλίου, οἱ Γερμανοὶ ἐν ἑνὶ μέρει μετ᾿ ἀθρόων τῶν ἰλῶν ὥρμησαν ἐπὶ τοὺς ἐχθροὺς καὶ ἀπέκρουσαν αὐτούς" ὧν τραπέντων εἰς φυγὴν οἱ τοξόται περικυκλωθέντες ἐφονεύ- θησαν. Ωσαύτως καὶ ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν οἱ ἡμέτεροι κατ ταδιώξαντες τοὺς ὑποχωροῦντας μέχρι τοῦ στρατοπέδου. δὲν ἔδωκαν καιρὸν νὰ συνέλθωσιν εἰς ἑαυτούς. Ἀλλ᾿ οἱ ἐκ τῆς ᾿Αλεξίας ἐξελθόντες τεθλιμμένοι καὶ σχεδὸν ἀπελπισμέ ναι περὶ τῆς νίκης ἐπανῆλθον εἰς τὴν πόλιν.
81. Μίαν ἡμέραν διαλιπόντες οἱ Γαλάται καὶ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο κατασκευάσαντες πλῆθος πλεγμάτων, κλι μάκων καὶ ἁρπαγῶν, περὶ τὸ μεσονύκτιον ἐν σιγῇ ἐξελ θόντες τοῦ στρατοπέδου πλησιάζουσιν εἰς τὰ ἐν τῇ πεδιάδι ὀχυρώματα. Αἰφνιδίως δὲ κραυγὴν ἐξεγείραντες, δι᾽ οὔσης μείου οἱ ἐν τῇ πόλει πολιορκούμενοι ηδύναντο νὰ ἐννοήσωσι τὴν ἄφιξιν αὐτῶν, ἄρχονται νὰ ῥίπτωσι πλέγματα καὶ διὰ σφενδονῶν, βελῶν καὶ λίθων νὰ ἀπωθῶσι τοὺς ἡμετέρους ἐκ τοῦ ὀχυρώματος καὶ τὰ λοιπὰ τὰ ἀνήκοντα εἰς τὴν πολιορ κίαν νὰ παρασκευάζωσι. Ταυτοχρόνως ὁ Βερκιγγέτοριξ ἀκού σας τὴν κραυγὴν διδει διὰ τῆς σάλπιγγος τὸ σημεῖον εἰς τοὺς ἑαυτοῦ καὶ ἐξάγει αὐτοὺς ἐκ τῆς πόλεως. Οἱ δὲ ἡμέτεροι, ὅπως καὶ κατὰ τὰς προηγουμένας ἡμέρας ἕκαστος εἶχεν ὡς ρισμένην τάξιν, προσέρχονται εἰς τὰ ὀχυρώματα· καὶ διὰ σφενδονῶν λιτριαίων λίθων καὶ καυάκων, οὓς εἶχον δια νείμῃ κατὰ τὸ ἔργον, καὶ διὰ μολυβδίδων ἀποσοβοῦσι τοὺς Γαλάτας. Ἐπειδὴ δὲ διὰ τὸ σκότος δὲν ἔβλεπον ἀλη λήλους, πολλοὶ ἑκατέρωθεν τραυματίζονται. Πλεῖστα δὲ βέλη ῥίπτονται δι' ἀφετηρίων μηχανών. Αλλ' οἱ ἵπαρχοι Μάρκος Αντώνιος καὶ Γάϊος Τρεβώνιος, εἰς οὓς ἔλαχον ταῦτα τὰ μέρη πρὸς ἄμυναν, οπόθεν κατενόουν ὅτι οἱ ἡμέτεροι ἐν πιέζοντο, ἔπεμπον εἰς τούτους ἐπικουρίαν ἐξαγαγόντες αὐτὴν ἐκ τῶν ἀπωτέρω φρουρίων.
82. Όσῳ πλέον ἀπεῖχον οἱ Γαλάται τοῦ ὀχυρώματος, τόσῳ μᾶλλον ἐπετύγχανον διὰ τοῦ πλήθους τῶν βελῶν ἀλλ᾽ ἀφ' οὗ ἤρχοντο ἐγγύτερον, ἢ ἀπροσδόκητοι περιεπλέ κοντο εἰς τὰ κέντρα, ἢ ἐμπίπτοντες εἰς τοὺς βόθρους διε πείροντο, ἢ ἐκ τοῦ χαρακώματος καὶ τῶν πύργων διὰ τειχια κῶν ὑσσῶν διατριτρωσκόμενοι εφονεύοντο. Αφ' οὗ δὲ πανω ταχόθεν πολλοὶ ἔτραυματίσθησαν καὶ οὐδὲν ὀχύρωμα διέῤῥησ ξαν, ἐπειδὴ ἐπλησίαζεν ἡ ἡμέρα, φοβηθέντες, μήπως ἀπὸ τῆς γυμνῆς πλευρᾶς περικυκλωθῶσιν ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων κα ξορμησάντων ἐκ τῶν ἄκρων τοῦ στρατοπέδου, ἐπανῆλθον πρὸς τοὺς ἑαυτῶν. Ἀλλ' οἱ ἐντὸς τῆς πόλεως ἐν ᾧ ἐκφέ ρουσι τὰ ὑπὸ τοῦ Βερκιγγετόριγος πρὸς τὴν ἔξοδον προπατ ρασκευασθέντα καὶ πληροῦσι τὰς πρώτας τάφρους, ἐπειδὴ πλείω χρόνον διέτριψαν περὶ τὴν ἐκτέλεσιν τούτων ἔμαθον ὅτι ἀπῆλθον οἱ ἑαυτῶν, πρὶν ἢ πλησιάσωσιν εἰς τὰ ὀχυρών ματα. Οὕτως ἀπρακτοι ὑπέστρεψαν εἰς τὴν πόλιν.
83. Δ', μετὰ μεγάλης ζημίας ἀποκρουσθέντες οἱ Γαλά ται βουλεύονται, τί νὰ πράξωσι παραλαμβάνουσιν ἄνδρας. ἐμπείρους τῶν τόπων, καὶ παρ' αὐτῶν μανθάνουσι τὴν θέσιν τῶν ἄκρων τοῦ στρατοπέδου καὶ τὰ ὀχυρώματα. Πρὸς ἄρτ στον ὑπῆρχε λόφος, ὃν διὰ τὸ μέγεθος τῆς περιόδου οἱ ἡμέ τεροι δὲν ἠδυνήθησαν νὰ συμπεριλάβωσιν εἰς τὸ ἔργον ἐξ ἀνάγκης λοιπὸν κατεσκεύασαν τὸ στρατόπεδον ἐν ἀνεπιτη δείῳ (τοῖς Ῥωμαίοις) σχεδόν τόπῳ καὶ ἠρέμα κατωφερεί. Τοῦτο κατεῖχον οἱ ὕπαρχοι Γάϊος Αντίστιος Ρηγίνος καὶ Γάϊος Κανίνιος Ραβιλος μετὰ δύο λεγεώνων. Οἱ ἡγεμόνες. τῶν ἐχθρῶν ἐξερευνήσαντες διὰ τῶν κατασκόπων τὰ χωρία. ἐκλέγουσιν εξήκοντα χιλιάδας ἀνδρῶν ἐξ ἐκείνων τῶν πόλ λεων, αἵτινες εἶχον τὴν μεγίστην ἐπ' ἀνδρείᾳ φήμην" κρύφα δὲ ἀποφασίζουσι, τί καὶ πῶς πρέπει νὰ γείνῃ ὁρίζουσι τὸν χρόνον τῆς προσβολῆς, ὅτε ἤθελε φανῆ ὅτι εἶναι μεσημβρία. Εἰς τὰς δυνάμεις ταύτας ἐφιστᾶσι τὸν ᾿Αρβερνόν Βερκασσιβέλα λαυνον, ἕνα ἐκ τῶν τεσσάρων ἡγεμόνων, συγγενῆ τοῦ Βερο κιγγετόριγος. Ἐκεῖνος κατὰ τὴν πρώτην φυλακὴν ἐξει θὼν τοῦ στρατοπέδου καὶ περὶ τὸν ὄρθρον σχεδόν διανύσας τὴν ὁδὸν ἐκρύφθη ὄπισθεν τοῦ ὄρους καὶ διέταξε τοὺς στρα τιώτας νὰ ἀναλάβωσιν. ἑαυτοὺς ἐκ τοῦ νυκτερινοῦ πόνου. Οτε δὲ ἤδη ἐφαίνετο ὅτι ἐπλησίαζεν ἡ μεσημβρία, σπεύδει πρὸς τοῦτο τὸ στρατόπεδον, ὅπερ ἀνωτέρω ἐδηλώσαμεν" ταυτοχρόνως καὶ οἱ ἱππεῖς ἤρξαντὸ νὰ προσέρχωνται πρὸς τὰ ἐν τῇ πεδιάδι ὀχυρώματα καὶ αἱ λοιπαὶ δυνάμεις νὰ φαί- νονται πρὸ τοῦ στρατοπέδου.
84. Ο Βερκιγγέτοριξ ἐκ τῆς ἀκροπόλεως τῆς ᾿Αλεξίας παρατηρήσας τοὺς ἑαυτοῦ ἐξέρχεται τῆς πόλεως· ἐκφέρει δὲ πλέγματα, κάμακας, σκέπας, δρέπανα καὶ λοιπά, ἅπερ ἕνεκα τῆς ἐξόδου εἶχε παρασκευάσῃ. Συγχρόνως μάχονται πανταχοῦ καὶ πᾶσα ἀπόπειρα προσβολής γίνεται· ὅπερ μέσ ρος φαίνεται ἥκιστα ἰσχυρὸν, ἐνταῦθα συντρέχουσιν. "Η δύνα μις τῶν Ῥωμαίων διεσπασμένη εἰς τοσαῦτα οχυρώματα δια κόλως δύναται νὰ ἀντισταθῇ ἐν πλείοσι τόποις. Πρὸς ἐκφό- Θησιν δὲ τῶν ἡμετέρων πολὺ συντείνει, ἡ κραυγή, ἥτις ἀκού σθη ὄπισθεν τῶν μαχομένων, διότι βλέπουσιν ὅτι ἡ ἀπο τροπὴ τοῦ ἰδίου κινδύνου ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς σωτηρίας ἄλε λων· διότι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον πάντα τὰ μὴ ὁρώμενα διαταράττουσι τὰς ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων. ΠΟ
85. Ο Καίσαρ ἐπιτήδειον τόπον εὑρὼν παρατηρεῖ, τί ἐν ἑκάστῳ μέρει πράττεται" πέμπει ἐπικουρίαν εἰς τοὺς που νοῦντας. Βὶς ἑκατέρων δὲ τὴν διάνοιαν ἐπέρχεται, ὅτι ἐν κείνη εἶναι ἡ κρίσιμος στιγμή, καθ' ἣν πάση δυνάμει πρέ πει νὰ διαγωνισθῶσι διότι οἱ μὲν Γαλάται, ἐὰν μὴ διαρτ ῥήξωσι τὰ χαρακώματα, αποβάλλουσι πᾶσαν ἐλπίδα σωτη ρίας· οἱ δὲ Ῥωμαῖοι, ἐὰν διατηρήσωσι τὴν τάξιν αὐτῶν, πες ριμένουσι τὸ τέρμα πάντων τῶν πόνων. Τὰ μάλιστα δὲ νοῦσιν οἱ Ρωμαῖοι πρὸς τὰ ὑψηλότερα ὀχυρώματα, ὅπου εἶν πομεν ὅτι ἐπέμφθη ὁ Βερκασσιβέλλαυνος. Ἡ ἀνεπιτήδειος πρὸς κατωφέρειαν κλίσις τοῦ τόπου ἔχει μεγάλην εἰς τοῦτο ἐπίδρασιν. Καὶ ἄλλοι μὲν ῥίπτουσι βέλη, ἄλλοι δὲ ὑπὸ χει λώνην ταχθέντες ἐπέρχονται πρὸς δὲ τούτοις τοὺς ἀπο κεκμηκότες εὐθὺς ἀκέραιοι διαδέχονται. Χῶμα δὲ ῥιφθέν ὑπὸ πάντων τῶν ἐχθρῶν ἐπὶ τῶν ὀχυρωμάτων καὶ ἀνάβασιν παρέχει εἰς τοὺς Γαλάτας καὶ ταῦτα ἐπικαλύπτει, ὅσα ἐν τῇ γῇ εἶχον κρύψῃ οἱ Ρωμαῖοι καὶ ἤδη οὔτε τὰ ὅπλα οὔτε αἱ δυνάμεις ἐπαρκοῦσιν εἰς τοὺς ἡμετέρους.
86. Ταῦτα μαθὼν ὁ Καῖσαρ πέμπει πρὸς ἐπικουρίαν τῶν πονούντων τὸν Λαβιηνόν μεθ᾽ ἐξ κοόρτεων ἐπιτάττει δὲ, ἐὰν δὲν δύναται νὰ ἀντισταθῇ, νὰ κάμη ἔξοδον μετὰ τῶν κοόρτεων καὶ νὰ πολεμήσῃ ἀλλὰ τοῦτο νὰ μὴ κάμη, εἰμὴ ἐν ἐσχάτῃ ἀνάγκῃ. Αὐτὸς δὲ ὁ ἴδιος ἔρχεται πρὸς τοὺς λοι- ποὺς καὶ προτρέπει νὰ μὴ ὑπείκωσιν εἰς τὸν πόνον" προσέτι διδάσκει ὅτι πασῶν τῶν προηγουμένων μαχῶν ὁ καρπὸς ξαρτᾶται ἐκ ταύτης τῆς ἡμέρας καὶ τῆς ὥρας, οἱ δ᾽ ἐν τῇ πόλει ἀπελπισθέντες νὰ καταλάβωσι τοὺς ἐν τῇ πεδιάδι τότ τους διὰ τὸ μέγεθος τῶν ὀχυρωμάτων δοκιμάζουσι νὰ ἀναβα ριχηθῶσιν εἰς τοὺς ἀποτόμους τόπους· καὶ ἐνταῦθα ὅσα εἶν χον παρασκευάσῃ συγκομίζουσι. Διὰ πλήθους βελῶν οἱ Γα λάται ἀπελαύνουσι τοὺς προμαχομένους ἐκ τῶν πύργων, πληροῦσι χώματος καὶ πλεγμάτων τὰς τάφρους, διὰ δὲ τῶν δρεπάνων ἀποκόπτουσι τὸ χαράκωμα καὶ τὸ θεοράκιον.
87. Ο Καίσαρ κατὰ πρῶτον μὲν πέμπει τὸν νέον Βρούτ τον μετὰ κοόρτεων, εἶτα δὲ τὸν Γάϊον Φάβιον μετ ἄλλων τελευταῖον αὐτὸς, ἐπειδὴ ἡ μάχη έγινετο σφοδροτέρα, προσω άγει εἰς ἐπικουρίαν ακεραίους στρατιώτας. Ανορθωθείσης δὲ τῆς μάχης καὶ ἀποκρουσθέντων τῶν ἐχθρῶν σπεύδει ἐκεῖσε, ὅπου εἶχε πέμψη τὸν Λαβιηνόν· ἐξάγει τέσσαρας κοόρτεις ἐκ τοῦ ἐγγυτάτω φρουρίου, καὶ διατάττει μέρος μὲν τῶν ἱππέων νὰ ἀκολουθήσῃ αὐτὸν, μέρος δὲ νὰ περιέλθῃ τὰ ἔξωθεν ὀχυ ρώματα καὶ ἐξόπισθεν νὰ προσβάλῃ τοὺς ἐχθρούς. Ὁ δὲ Λα- βιηνός, ἀφ' οὗ οὔτε τὰ χώματα οὔτε οἱ τάφροι ηδύναντο να ὑπομένωσι τὴν βίαν τῶν ἐχθρῶν, συναθροίσας ὁμοῦ ἑξήκοντα κοόρτεις, ἃς ἐκ τῶν ἐγγυτάτω φρουρίων ἐξαχθείσας ή τύχη προσήνεγκεν αὐτῷ, δι ἀγγέλων πληροφορεῖ τὸν Καίσαρα, τί νομίζει ἀναγκαῖον νὰ πράξη. Ὁ δὲ Καῖσαρ ἐπισπεύδει, ὅπως παρασταθῇ εἰς τὴν μάχην,
88. Τῆς ἀφίξεως αὐτοῦ γνωστῆς γενομένης καὶ ἐκ τοῦ χρώματος τῆς ἐσθῆτος, ὅπερ σημείον συνείθιζε νὰ μεταχει ρίζεται ἐν ταῖς μάχαις, καὶ τῶν ἰλῶν τῶν ἱππέων καὶ τῶν κοόρτεων φανεισῶν, ἃς εἶχε διατάξη νὰ ἀκολουθῶσιν αὐτόν, διότι ἐκ τῶν ἄκρων ταῦτα τὰ πρανῆ καὶ κατωφερή πράγ ματα διεκρίνοντο, οἱ ἡμέτεροι συνάπτουσι μάχην. Ἑκατέ ρωθεν δὲ κραυγῆς ἐξεγερθείσης, εὐθὺς καὶ ἐκ τοῦ χαρακών ματος καὶ τῶν ἄλλων ὀχυρωμάτων αντεβόησαν. Οἱ ἡμέτερον ἀποῤῥίψαντες τοὺς ὑσσοὺς μάχονται διὰ τῶν ξιφῶν. Αίφνης ἐξόπισθεν τῶν Γαλάτων διακρίνεται τὸ ἱππικόν· καὶ πρὸς τούτοις ἄλλαι κοόρτεις πλησιάζουσι. Οἱ ἐχθροὶ στρέφουσι τὰ νῶτα. Ἀλλὰ πρὸς αὐτοὺς φεύγοντας ἐναντιοῦνται οἱ ἱππεῖς. Γίνεται μεγάλη σφαγή. Καὶ ὁ μὲν Σεδούλιος, ὁ ἡγεμὼν τῶν Δε μοβίκων, φονεύεται· ὁ δ' Αρβερνὸς Βερκασσιβέλλαυνος ζῶν ἐν τῇ φυγῇ συλλαμβάνεται· ἑβδομήκοντα δὲ καὶ τέσσαρες στρατιωτικαὶ σημαῖαι κομίζονται εἰς τὸν Καίσαρα· ὥστ᾽ ἐκ πάντων ὀλίγοι σῶοι διασώζονται εἰς τὸ στρατόπεδον. Οἱ ἐκ τῆς πόλεως θεωρήσαντες τὴν σφαγὴν καὶ τὴν φυγὴν τῶν οἰκείων, ἀπελπισθέντες περὶ τῆς σωτηρίας ἀπάγουσι τὰς δυνάμεις ἐκ τῶν ὀχυρωμάτων. Αμα ἀκούσαντες τοῦτο οἱ Γαλάται εὐθὺς φεύγουσιν ἐκ τοῦ στρατοπέδου. Καὶ ἐὰν οἱ στρατιῶται δὲν ἀπέκαμνον ἐκ τῶν συχνῶν ἐπικουριῶν καὶ τοῦ πόνου ὅλης τῆς ἡμέρας, ἤθελον δυνηθῇ νὰ ἐξολο θρεύσωσι πάσας τὰς δυνάμεις τῶν ἐχθρῶν. Περὶ τὸ μεσο- νύκτιον πεμφθὲν τὸ ἱππικὸν καταδιώκει τοὺς ὀπισθοφύλα κας· καὶ πολλοὶ μὲν συλλαμβάνονται καὶ φονεύονται, οἱ δὲ λοιποὶ φεύγοντες ἀπέρχονται εἰς τὰς ἰδίας πόλεις.
89. Τῇ ὑστεραίᾳ ὁ Βερκιγγέτοριξ συγκαλέσας ἐκκλησίαν διδάσκει ὅτι δὲν ἀνέλαβε τοῦτον τὸν πόλεμον χάριν τοῦ ἰδίου συμφέροντος, ἀλλὰ χάριν τῆς κοινῆς ἐλευθερίας, καὶ · ἐπειδὴ πρέπει νὰ ὑπείκῃ τις εἰς τὴν τύχην, προσφέρει ἑαυ τὸν εἰς ἐκείνους πρὸς ἑκάτερον, εἴτε ἂν θέλωσι νὰ ἐξιλεώ σωσι τοὺς Ῥωμαίους διὰ τοῦ θανάτου αὐτοῦ, εἴτε ζῶντα νὰ παραδώσωσιν εἰς αὐτούς. Περὶ τούτου πέμπονται πρέσβεις πρὸς τὸν Καίσαρα. Ἐκεῖνος διατάττει νὰ παραδώσωσι τὰ ὅπλα καὶ νὰ παρουσιάσωσι τοὺς ἄρχοντας, αὐτὸς δὲ ἐκά- θισεν ἐν τῷ ὀχυρώματι πρὸ τοῦ στρατοπέδου· ἐκεῖσε παρ ρουσιάζονται οἱ ἡγεμόνες· καὶ ὁ μὲν Βερκιγγέτοριξ παραδί δεται, τὰ δὲ ὅπλα κατατίθενται. Ο Καίσαρ διαφυλάξας τοὺς Αἰδούους καὶ τοὺς ᾿Αβερνούς, μήπως δι' αὐτῶν δυνηθῇ νὰ προσελκύσῃ πάλιν τὰς πόλεις, πάντας τοὺς ἄλλους αἰχμαλώτους ἐπ' ὀνόματι λείας διέδωκεν εἰς ὅλον τὸν στρα τόν, ἀνὰ ἕνα εἰς ἕκαστον στρατιώτην.
90. Ταῦτα ἀποτελέσας ἀπέρχεται εἰς τὴν πόλιν τῶν Αἰδούων καὶ ἀναλαμβάνει τὴν πόλιν αὐτῶν. Ἐνταῦθα πρέσ σβεις παρὰ τῶν ᾿Αρβερνῶν πεμφθέντες ὑπισχνούνται ὅτι θέλουσι πράξῃ τὰ ἐπιταχθησόμενα. Ἐκεῖνος ἐπιτάττει πλῆ θος ὁμήρων. Μετὰ ταῦτα πέμπει τὰς λεγεώνας εἰς τὰ χειμά δια. Περὶ δὲ τὰς εἴκοσι χιλιάδας αἰχμαλώτων ἀποδίδει εἰς τοὺς Αἰδούους καὶ τοὺς ᾿Αρβερνούς. Διατάττει τὸν Τίτον Λα- βιηνὸν μετὰ δύο λεγεώνων καὶ τοῦ ἱππικοῦ νὰ ἀπέλθῃ εἰς τὴν χώραν τῶν Σηκουανῶν· τούτῳ παρακαθίστησι καὶ τὸν Μάρκον Σεμπρώνιον Ρουτίλον. Τὸν δ' ὕπαρχον Γαίου Φάβιον καὶ τὸν Λεύκιον Μινούκιον Βασιλον μετὰ δύο λεγεώνων καθίστησιν ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Ῥήμων, ἵνα μὴ οὗτοι πάθωσί τι παρὰ τῶν Βελλουάκων. Καὶ τὸν μὲν ἐν Γάϊον ᾿Αντίστιον Ρηγῖνον πέμπει εἰς τὴν χώραν τῶν ᾿Αμφιλαρήτων, τὸν δὲ Τίτον Σέξτιον εἰς τὴν τῶν Βιτουρίγων, τὸν δὲ Γάϊον Και γίνιον Ῥεβίλον εἰς τὴν τῶν Ρουθηνῶν, δοὺς ἀνὰ μίαν ἑκά- στῳ λεγεῶνα. Τὸν δὲ Κόϊντον Τύλλιον Κικέρωνα καὶ τὸν Πόπλιον Σουλπίκιον καθίστησι, τὸν μὲν ἐν Καβυλλίνῳ, τὸν δ' ἐν Μαστικῶνι παρὰ τὸν ῎Αραριν πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς σιταγωγίας. Αὐτὸς δ᾽ ἀπεφάσισε νὰ παραχειμάσῃ ἐν Βιβρά κτῳ. Ἐκ τῶν ἐπιστολῶν αὐτοῦ μαθόντες ταῦτα ἐν Ῥώμη προσφέρουσιν ἐπ᾽ εἴκοσιν ἡμέρας εὐχαριστήριον ἑορτήν.